T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
122
ISSN:3030-3613
KONSTITUTSIYALAR, ULARNING TARIXI VA O’ZBEKISTON
KONSTITUTSIYASI.
Muallif:
Abdumurodov Azizbek Yusuf o‘g‘li
Jahon iqtisodiyoti va diplomatiya
universiteti Xalqaro huquq fakulteti talabasi.
Telefon raqami: +998941092079
E-mail:
abdumurodovazizbek2110@gmail.com
Annotatsiya
Ushbu maqolada konstitutsiyaning tarixiy rivojlanish bosqichlari, jamiyatdagi
o‘rni va uning davlat boshqaruvidagi ahamiyati tahlil qilinadi. Konstitutsiyaning
huquqiy tizimdagi markaziy o‘rni, fuqarolarning huquq va erkinliklarini
kafolatlashdagi roli, hokimiyatlar bo‘linishi prinsipini mustahkamlashdagi ahamiyati
yoritiladi. Shuningdek, zamonaviy davlatlarda konstitutsiyaviy qadriyatlarning milliy
birlik, fuqarolik ongini shakllantirish va xalqaro maydondagi nufuzni oshirishdagi
o‘rni ochib beriladi. Maqolada tarixiy misollar hamda O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasining asosiy tamoyillari orqali mavzu chuqur yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Konstitutsiya, konstitutsiyaviy huquq, huquqiy davlat, inson
huquqlari, demokratik jamiyat, siyosiy tizim, konstitutsiyaviy islohotlar, O‘zbekiston
Respublikasi, davlat boshqaruvi, fuqarolik jamiyati.
Konstitutsiya tushunchasi.
Dastavval konstitutsiya nima ekanligini aniqlashtirib
olamiz. Zamonaviy konstitutsiyalarning katta qismi davlatning asosiy tamoyillarini,
hokimiyat tuzilmasi va jarayonlarini hamda fuqarolarning asosiy huquqlarini oddiy
qonuniy akt bilan bir tomonlama o‘zgartirib bo‘lmaydigan oliy huquqiy hujjatda bayon
etadi. Bu oliy huquq odatda
konstitutsiya
deb ataladi. Konstitutsiya bu quyidagi asosiy
huquqiy-siyosiy prinsiplar majmuasidir:
1
1. Davlatdagi, shu jumladan oddiy qonun chiqaruvchi institutlar uchun ham
majburiy hisoblanadi;
2. Hukumat institutlarining tuzilishi va faoliyati, siyosiy tamoyillar hamda
fuqarolarning huquqlariga taalluqlidir;
3. Keng jamoatchilik tomonidan legitim deb e’tirof etilgan bo‘ladi;
4. Oddiy qonunlarga nisbatan o‘zgartirilishi ancha murakkab bo‘ladi (masalan,
parlamentning uchdan ikki qism ovozi yoki referendum talab qilinadi);
1
Demokratiya va saylovlarga yordam berish xalqaro institutining 2014-yilgi konstitutsiya to’g’risida hisoboti:
https://constitutionnet.org/sites/default/files/what_is_a_constitution_0.pdf
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
123
ISSN:3030-3613
5. Kamida vakillik va inson huquqlari nuqtai nazaridan xalqaro miqyosda tan
olingan demokratik tizim mezonlariga javob beradi.
Konstitutsiyalar paydo bo‘lishi tarixi.
Konstitutsiya insoniyat tarixida davlat
boshqaruvi, huquqiy tizim va fuqaro jamiyatining eng muhim tayanch hujjatlaridan biri
sifatida shakllangan. U uzoq tarixiy taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan bo‘lib, turli
davrlarda turlicha mazmun kasb etgan. Quyida konstitutsiyalar tarixining asosiy
bosqichlariga nazar tashlaymiz:
1.
Qadimgi
davrlarda
konstitutsiya
tushunchasining
shakllanishi.
Konstitutsiyaga o‘xshash dastlabki fikrlar qadimgi Yunoniston va Rim davrlarida
uchraydi. Masalan, qadimgi Afina davlatida xalq yig‘inlari, majlislar va qonun
chiqaruvchi organlar mavjud bo‘lgan. Afina demokratiyasi orqali hokimiyatni bo‘lish,
fuqarolarning ishtirokini ta’minlash g‘oyalari ilgari surilgan.
Qadimgi Rimda esa “Res publica” tushunchasi, ya’ni “xalq ishi” degan ibora
2
paydo bo‘lgan bo‘lib, bu davrda konsullar, senat va xalq yig‘inlari orqali davlat
boshqaruvi amalga oshirilgan. Rim huquqi, ayniqsa “12 jadvalli qonunlar”, davlat va
huquq asoslarini belgilagan ilk normativ hujjatlardan biri hisoblanadi. Bular
konstitutsiyaviy g‘oyaning ilk ko‘rinishlari edi.
2. O‘rta asrlar va cheklovchi hujjatlar.
O‘rta asrlarda monarxik boshqaruv
hukmron bo‘lgan bo‘lsa-da, ayrim hujjatlar orqali hukmdor hokimiyati cheklanib
borilgan. Bu jarayonda
1215-yilgi “Magna Charta Libertatum” (Erkinliklar Buyuk
Xartiyasi)
muhim ahamiyatga ega. Angliyada qirol Jon tomonidan imzolangan ushbu
hujjat qirol hokimiyatini cheklab, boyonlarning va cherkovning ayrim huquqlarini tan
olgan.
Ushbu hujjat konstitutsiyaviy rivojlanish uchun asos bo‘lib xizmat qilgan.
Shuningdek, bu davrda siyosiy nazariya sohasida Jon Lokk, Sharl Monteskye, Jan Jak
Russo kabi faylasuflar konstitutsiyaviy boshqaruv, hokimiyatni bo‘lish, erkinlik va
qonun ustuvorligi haqida asosiy g‘oyalarni ilgari surganlar.
3. Yangi davr va yozma konstitutsiyalarning paydo bo‘lishi.
XVIII asr oxiri
va XIX asr boshlarida birinchi yozma konstitutsiyalar yaratiladi. Eng qadimgi yozma
konstitutsiyalar quyidagilar hisoblanadi:
AQSh Konstitutsiyasi (1787-yil):
Bu tarixdagi eng qadimgi amalda bo‘lgan
yozma konstitutsiya bo‘lib, federal boshqaruv, uchta hokimiyat bo‘linmasi va
fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklarini belgilab berdi. AQSh Konstitutsiyasi
boshqa ko‘plab davlatlar uchun namuna bo‘lgan.
Fransiya konstitutsiyasi (1791-yil):
Bu konstitutsiya inqilobdan so‘nggi
Fransiyada qirollikni cheklovchi va qonunchilikka asoslangan boshqaruv shaklini
2
Dunyodagi yetakchi online lug’at:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
124
ISSN:3030-3613
belgilab berdi. Bu konstitutsiya orqali inson va fuqaro huquqlari deklaratsiyasi ham
mustahkamlandi.
Bu davrdan boshlab, ko‘plab Yevropa va Lotin Amerikasi davlatlari o‘z
konstitutsiyalarini qabul qila boshladilar. Ularda inson huquqlari, demokratik
boshqaruv, parlament tizimi, erkin saylov kabi prinsiplarga asoslangan tartiblar joriy
etildi.
4. Zamonaviy davr: Konstitutsiyaviy rivojlanish va xilma-xillik.
XX-XXI
asrlarda konstitutsiyalar yanada murakkab, keng qamrovli hujjatlarga aylandi. Ikkinchi
Jahon urushidan so‘ng xalqaro huquq va inson huquqlarini himoya qiluvchi normativ
bazalar mustahkamlandi. Masalan:
1949-yilgi Germaniya Asosiy qonuni (Grundgesetz)
1947-yilgi Yaponiya Konstitutsiyasi
1992-yildagi O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
Bu hujjatlar fuqarolarning huquqlari va erkinliklarini kafolatlaydi va demokratik
boshqaruv asoslarini belgilaydi. Ayni paytda, ko‘plab davlatlarda konstitutsiyalar
doimiy takomillashib bormoqda, ular zamonaviy muammolarga, atrof-muhit
muhofazasi, texnologiyalar, axborot xavfsizligi kabi yangi sohalarga oid qoidalarni o‘z
ichiga olmoqda.
Konstitutsiyaning jamiyatdagi o‘rni.
Konstitutsiya har qanday davlatning
huquqiy, siyosiy va ijtimoiy asoslarini belgilovchi eng oliy huquqiy hujjat hisoblanadi.
U nafaqat davlat tuzilmasini va hokimiyatlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga
soladi, balki fuqarolarning asosiy huquq va erkinliklarini kafolatlaydi. Shuning uchun
ham konstitutsiyaning jamiyatdagi o‘rni beqiyos va ko‘p qirrali hisoblanadi.
1. Huquqiy asos sifatida.
Konstitutsiya jamiyat hayotining barcha sohalarini
tartibga soluvchi qonunlar tizimining asosi sanaladi. Barcha qonunlar, farmonlar,
qarorlar va boshqa me’yoriy hujjatlar konstitutsiyaga zid bo‘lmasligi lozim. Bu holat
“konstitutsiyaviylik prinsipi” deb ataladi. Shu jihatdan, konstitutsiya huquqiy
tizimning asosiy elementidir.
Konstitutsiyada fuqarolarning asosiy huquqlari, erkinliklari va majburiyatlari
mustahkamlab qo‘yiladi. Bu hujjat orqali fuqarolar o‘z huquqlarini himoya qilish,
erkin fikr bildirish, ta’lim olish, mehnat qilish va boshqa konstitutsiyaviy huquqlardan
foydalanish imkoniga ega bo‘ladilar.
2. Davlat boshqaruvi va hokimiyatlar bo‘linishini belgilovchi vosita.
Konstitutsiya davlat hokimiyati tizimini aniq belgilab beradi: qonunchilik, ijroiya va
sud hokimiyati o‘rtasida muvozanat va bo‘linish prinsiplariga asoslanadi. Bu esa
davlatning bir markazlashgan va avtoritar tuzumga aylanishiga yo‘l qo‘ymaydi.
Masalan, parlament qanday shakllanishi, prezident qanday saylanishi, hukumat
qanday tuzilishi, sudlar qanday ishlashi, bularning barchasi konstitutsiyada belgilanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
125
ISSN:3030-3613
Shu tarzda, konstitutsiya davlatning siyosiy tizimini belgilovchi asosiy hujjatga
aylanadi.
3. Ijtimoiy barqarorlik va tartib kafolati.
Konstitutsiya jamiyatdagi ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlovchi muhim vosita hisoblanadi. U fuqarolarning o‘zaro
munosabatlari, davlat va jamiyat o‘rtasidagi aloqalar, shuningdek turli guruhlar
o‘rtasidagi muvozanatni saqlashga xizmat qiladi. Agar konstitutsiyaviy tartib mavjud
bo‘lsa, jamiyatda nizolar kamayadi, qonun ustuvorligi ta’minlanadi.
Konstitutsiyaning mavjudligi jamiyatda adolat va tenglik tamoyillarining ustuvor
bo‘lishiga xizmat qiladi. Har bir fuqaro o‘z huquqlarini bilib, uni qonuniy yo‘l bilan
himoya qilish imkoniga ega bo‘ladi.
4. Xalqaro maydonda davlat obro‘sini belgilovchi hujjat.
Zamonaviy dunyoda
konstitutsiya davlatning demokratiya ekanligi, inson huquqlariga rioya qilishi va
huquqiy tizimining yetukligini ko‘rsatuvchi mezonlardan biri sifatida qaraladi. Inson
huquqlari, ayollar va erkaklar tengligi, so‘z erkinligi, diniy bag‘rikenglik, ekologik
xavfsizlik kabi prinsiplarning konstitutsiyada mustahkamlanishi xalqaro hamjamiyat
tomonidan yuqori baholanadi.
Shuning uchun, kuchli konstitutsiyaga ega bo‘lgan davlat xalqaro maydonda ham
ishonchli, barqaror va taraqqiyotga intilayotgan davlat sifatida tan olinadi.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi.
O‘zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi mamlakatimiz mustaqilligini mustahkamlovchi, huquqiy-demokratik
jamiyat qurilishi yo‘lida asosiy tayanch hujjat hisoblanadi. U O‘zbekiston xalqining
siyosiy irodasini ifoda etuvchi, davlat va jamiyatning huquqiy negizini belgilovchi
asosiy qonundir.
1. Qabul qilinishi va tarixiy ahamiyati
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
1992-yil 8-dekabr
kuni O‘zbekiston
Oliy Kengashining XI sessiyasida qabul qilingan. Bu sana yurtimiz tarixida muhim
burilish nuqtasi bo‘lib, mustaqil davlat sifatida mamlakatning huquqiy asoslarini
belgilab berdi. Konstitutsiya ishlab chiqilishida xalqaro tajriba, tarixiy an’analar,
xalqning mentaliteti va huquqiy ehtiyojlari inobatga olingan.
Konstitutsiyaning yaratilishi mustaqil O‘zbekistonning siyosiy, huquqiy,
iqtisodiy va ijtimoiy hayotini yangi bosqichga olib chiqdi. Bu hujjat orqali O‘zbekiston
o‘zining demokratik rivojlanish yo‘lini tanlaganini butun dunyoga e’lon qildi.
2. Konstitutsiyaning asosiy tamoyillari
O‘zbekiston Konstitutsiyasi quyidagi asosiy tamoyillarga tayanadi:
Xalq hokimiyati
– davlat hokimiyatining yagona manbai xalq hisoblanadi.
Huquqiy davlat
– qonun ustuvorligi, barcha fuqarolar va davlat organlarining
qonunga bo‘ysunishi ta’minlanadi.
Hokimiyatlar bo‘linishi
– qonunchilik, ijroiya va sud hokimiyatlari o‘zaro
muvozanat asosida faoliyat yuritadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
126
ISSN:3030-3613
Inson va fuqarolarning huquq va erkinliklari
– Konstitutsiya har bir
insonning huquqlari va erkinliklarini tan oladi va kafolatlaydi.
Millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik
– Konstitutsiyada barcha millat
va konfessiyalarning teng huquqliligi kafolatlanadi.
3. Tuzilishi va mazmuni
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi
6 bo‘lim, 27 bob va 155 modda
dan
iborat. Quyidagilar Konstitutsiyaning asosiy bo‘limlarini tashkil etadi:
4. Konstitutsiyaning amaliy o‘rni va rivojlanishi
Konstitutsiya O‘zbekistonda huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini
shakllantirish, inson huquqlarini himoya qilish va demokratik qadriyatlarni
mustahkamlashda asosiy hujjat hisoblanadi. Har bir qonun, qaror yoki farmon
konstitutsiyaviy normalarga mos bo‘lishi shart.
Ayni paytda Konstitutsiyaning takomillashuvi, zamonaviy talablar asosida
yangilanishi ham dolzarbdir. Xususan, 2023-yilda Konstitutsiyaga muhim o‘zgartish
va qo‘shimchalar kiritildi. Bu o‘zgarishlar orqali inson huquqlarini yanada
mustahkamlash, mahalliy boshqaruvni rivojlantirish, fuqarolik jamiyati institutlarini
qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan yangi normalar joriy etildi va yangi
Advokatlik
ka
bag’ishlangan bob qo’shildi.
5. Konstitutsiyaning tarbiyaviy va mafkuraviy roli
Konstitutsiya nafaqat huquqiy, balki ma’naviy-mafkuraviy ahamiyatga ham ega.
U yosh avlodni Vatanga sadoqat, qonunlarga hurmat, fuqarolik burchini anglash ruhida
tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. Shu sababli, Konstitutsiya yurtimizda huquqiy
savodxonlikni oshirish, huquqiy madaniyatni shakllantirishda tayanch vositadir.
Xulosa.
Xulosa qilib aytganda, konstitutsiya har bir davlatning mustahkam
huquqiy poydevori bo‘lib, uning siyosiy, ijtimoiy va iqtisodiy tuzilishini belgilaydi. U
inson huquq va erkinliklarini kafolatlovchi, fuqarolik jamiyatini shakllantirishga
xizmat qiluvchi, davlat hokimiyatining qonuniy va adolatli faoliyat yuritishini
ta’minlovchi muhim hujjatdir.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi ham mustaqillik davrining eng muhim
yutug‘i bo‘lib, xalqimizning siyosiy irodasi, orzu-umidlari va qadriyatlarini o‘zida aks
ettiradi. Bugungi kunda konstitutsiyaning zamonaviy talablar asosida yangilanib
borayotgani, huquqiy islohotlar bilan uyg‘un holda takomillashayotgani –
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
127
ISSN:3030-3613
O‘zbekistonning ochiq, demokratik va huquqiy davlat sifatida taraqqiyot yo‘lidan
borayotganining yaqqol dalilidir.
Kelajakda ham konstitutsiyaning jamiyatdagi o‘rni yanada mustahkamlanishi,
fuqarolarning huquqiy ongini oshirishda, adolatli jamiyat barpo etishda muhim rol
o‘ynashi shubhasizdir. Har bir fuqaro o‘z konstitutsiyasini bilishi, hurmat qilishi va
unga amal qilishi barqaror taraqqiyotning eng muhim kafolatlaridan biridir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi konstitutsiyasi.
2.
Demokratiya va saylovlarga yordam berish xalqaro institutining 2014-yilgi
konstitutsiya to’g’risida hisoboti:
https://constitutionnet.org/sites/default/files/what_is_a_constitution_0.pdf
3.
Dictionary.com onlayn lug’ati:
4.
Abdurahmonov K.H. Davlat va huquq nazariyasi. Toshkent “Adolat” 2020
5.
B. H. Jamshidov. Huquqiy davlat nazariyasi va amaliyoti. Toshkent, Yurist
nashriyoti. 2019
