T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
79
ISSN:3030-3613
UZBEKISTON EKOTURIZM.
Mavjudaxon Xudayberdieva Sunnatovna
Turizm kime xalkaro universiteti 708-toup gurrux talabasi
+998959877899
Annotatsiya:
Ushbu maqola O‘zbekistonda ekoturizmning hozirgi holati,
rivojlanish imkoniyatlari va mavjud muammolarni o‘rganadi. O‘zbekistonning boy
tabiiy resurslari, milliy bog‘lari va qo‘riqxonalari ekoturizmni rivojlantirish uchun
katta salohiyatga ega. Tadqiqotda ekoturizmning iqtisodiy, ijtimoiy va ekologik
foydalari tahlil qilinadi, shuningdek, infratuzilma yetishmasligi, ekologik
xabardorlikning pastligi kabi muammolar ko‘rib chiqiladi. Maqola O‘zbekistonda
ekoturizmni barqaror rivojlantirish bo‘yicha takliflar bilan yakunlanadi.
Kalit so‘zlar:
ekoturizm, barqaror turizm, O‘zbekiston, milliy bog‘lar, tabiiy
resurslar, ekologik ta’lim.
O‘zbekiston o‘zining noyob tabiiy landshaftlari, flora va faunasining xilma-
xilligi bilan ekoturizm uchun jozibador mintaqa sifatida e’tiborni tortmoqda. So‘nggi
yillarda mamlakatda turizm sohasi jadal rivojlanmoqda, ammo ekoturizm hali to‘liq
o‘z salohiyatiga erishmagan. Ekoturizm nafaqat iqtisodiy daromad keltirishi, balki
tabiiy resurslarni asrash va mahalliy aholi hayotini yaxshilashga xizmat qilishi
mumkin. Ushbu maqola O‘zbekistonda ekoturizmning rivojlanish imkoniyatlarini
tahlil qilish va mavjud to‘siqlarni aniqlashga qaratilgan.
O‘zbekiston tabiiy resurslari va madaniy boyliklari tufayli ekoturizmni
rivojlantirish uchun katta salohiyatga ega. So‘nggi yillarda global ekoturizm
bozorining o‘sishi va mamlakat hukumatining turizm sohasiga e’tibor qaratishi bu
yo‘nalishda muhim imkoniyatlar yaratmoqda. Shu bilan birga, infratuzilma, ekologik
muammolar va targ‘ibot bilan bog‘liq qiyinchiliklar ekoturizmning to‘liq
rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Ushbu maqolada O‘zbekistondagi ekoturizmning
imkoniyatlari va muammolari batafsil ko‘rib chiqiladi.
Imkoniyatlar
Boy tabiiy resurslar va xilma-xil landshaftlar
O‘zbekiston tabiiy landshaftlarning xilma-xilligi bilan ajralib turadi.
Mamlakat hududida cho‘llar, tog‘lar, daryolar, ko‘llar va noyob tabiat yodgorliklari
mavjud. Quyidagi hududlar ekoturizm uchun katta salohiyatga ega:
- Qizilqum cho‘li: Dunyodagi eng katta cho‘llardan biri bo‘lib, cho‘l safari,
jeep sayohatlari va noyob flora-faunani kuzatish uchun ideal.
- Ustyurt platosi: O‘ziga xos geologik tuzilmalari, qadimiy qoldiqlari va
yovvoyi hayvonlari (sayg‘oq, qoraqalpoq tulpori) bilan ekoturizm uchun jozibali.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
80
ISSN:3030-3613
- Orol dengizi qurigan tubi: Orolqum deb nomlangan bu hudud ekologik fojia
sifatida dunyoga mashhur bo‘lib, sayyohlar uchun noyob tajriba taqdim etadi.
- Tog‘ tizimlari: Hisor, Zomin, Turkiston, Nurota va Chotqol tog‘lari trekking,
alpinizm, speleoturizm (g‘or sayohatlari) va qishki sport turlari uchun qulay.
- Suv havzalari: Aydarko‘l, Dengizko‘l, Charvaq suv ombori va Amudaryo,
Sirdaryo daryolari rafting, baliq ovlash va suv turizmi uchun imkoniyatlar yaratadi.
- Noyob tabiat yodgorliklari: Masalan, Jizzaxdagi “Tosho‘rmon” hududida
toshga aylangan daraxtlar, Surxondaryodagi Omonxona buloqlari va boshqa 400 dan
ortiq tabiiy yodgorliklar sayyohlar e’tiborini tortadi.
Muhofaza etiladigan tabiiy hududlar
O‘zbekistonda 8 ta qo‘riqxona (masalan, Zarafshon, Surxon, Zomin), 2 ta
biosfera rezervati (Chatqol va Quyi Amudaryo), 3 ta milliy bog‘ (Ugam-Chatqol,
Zomin, G‘issar) va boshqa tabiatni muhofaza qilish obyektlari mavjud. 2024-yilga
kelib, muhofaza etiladigan hududlar maydoni mamlakat umumiy maydonining 14%
gacha kengaytirildi (avvalgi 5,2% dan). Bu hududlar ekoturizmni rivojlantirish uchun
asosiy platforma sifatida xizmat qiladi. Masalan:
- Ugam-Chatqol milliy bog‘i: O‘zining noyob o‘simliklari (3000 dan ortiq
turlari) va hayvonlari (ayiq, tulki, qoplon) bilan sayyohlarni jalb qiladi.
- Surxon qo‘riqxonasi: UNESCOning Jahon merosi ro‘yxatiga kiritilgan
hudud bo‘lib, noyob hayvonlar (Buxoro bug‘usi, ilonbo‘yin) va o‘simliklarni
muhofaza qiladi.
Global ekoturizm bozorining o‘sishi
Xalqaro ma’lumotlarga ko‘ra, ekoturizm bozori yiliga 20-30% ga o‘smoqda.
Sayyohlar tabiat bilan uyg‘unlikda dam olishni afzal ko‘rmoqda, bu esa
O‘zbekistonning tabiiy boyliklarini jahon bozorida targ‘ib qilish uchun katta
imkoniyat. Masalan, Yevropa va Amerika sayyohlari orasida barqaror turizm va
tabiatni asrashga qaratilgan sayohatlar ommalashmoqda.
Davlat tashabbuslari va qonunchilik islohotlari
O‘zbekiston hukumati ekoturizmni rivojlantirish uchun bir qator choralar
ko‘rmoqda:
- “Tabiatga sayohat” platformasi: 2024-yil 1-sentyabrga qadar ishga
tushirilishi rejalashtirilgan bu raqamli platforma ekoturistik hududlar, yo‘nalishlar,
xizmatlar va tabiiy yodgorliklar haqida ma’lumot beradi.
- Infratuzilma loyihalari: Surxon, Hisor, Nurota, Zomin kabi qo‘riqxona va
milliy bog‘larda ekoturizm xizmatlari yo‘lga qo‘yilmoqda. Masalan, Zomin milliy
bog‘ida yangi turistik yo‘llar va dam olish maskanlari tashkil etilmoqda.
- Qonunchilik islohotlari: Tabiiy hududlarni muhofaza qilish va ekoturizmni
rivojlantirish uchun qonunlar takomillashtirilmoqda. Masalan, tabiatga zarar
yetkazganlik uchun jarimalar oshirildi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
81
ISSN:3030-3613
Muammolar
Infratuzilma yetishmasligi
Ekoturistik
hududlarning
aksariyatida
zamonaviy
infratuzilma
(mehmonxonalar, transport, aloqa tizimlari) yetarli emas. Masalan:
- Ustyurt platosi va Orolqum kabi hududlarda sayyohlar uchun qulay yashash
sharoitlari deyarli yo‘q.
- Tog‘li hududlarda yo‘llar va navigatsiya tizimlari yaxshi rivojlanmagan, bu
esa sayyohlar uchun noqulaylik tug‘diradi.
- Chet ellik sayyohlarning ehtiyojlarini qondirish uchun ko‘p tilli gidlar va
xizmatlar soni cheklangan.
Tabiatga zarar yetkazilishi
Nazoratning sustligi tufayli tabiiy hududlar sayyohlar va mahalliy aholi
tomonidan zararlanmoqda:
- Qizilqum cho‘li: Tosho‘rmon hududidagi toshga aylangan daraxt qoldiqlari
sayyohlar tomonidan olib ketilmoqda.
- Zarafshon qo‘riqxonasi: Qurilish loyihalari va noqonuniy ovchilik tufayli
noyob hayvonlar (Buxoro bug‘usi, qoplon) yo‘qolib bormoqda.
- Orolqum: Ekologik muvozanatning buzilishi va sho‘rxok shamollar tufayli
tabiiy landshaftlar zarar ko‘rmoqda.
Ekoturizmning cheklangan hududlarda rivojlanishi
Hozirda ekoturizm xizmatlari asosan Chimyon-Chorvoq rekreatsiya zonasida
faol. Hisor, Bobotog‘, Nurota, Ustyurt kabi boshqa hududlarda ekoturlar to‘liq yo‘lga
qo‘yilmagan. Bu sayyohlar oqimini cheklaydi va mamlakatning ekoturistik
salohiyatidan to‘liq foydalanishga xalaqit beradi.
Ekologik muammolar
O‘zbekiston global va mahalliy ekologik muammolarga duch kelmoqda:
- Orol dengizining qurishi: Bu nafaqat ekologik fojia, balki Orolqum hududida
ekoturizmni rivojlantirishga to‘sqinlik qiluvchi omil. Sho‘rxok shamollar va changli
bo‘ronlar sayyohlar uchun xavf tug‘diradi.
- Cho‘llashuv: Qizilqum va Ustyurt kabi hududlarda cho‘llashuv jarayoni
tezlashmoqda, bu esa tabiiy landshaftlarni yo‘qotishga olib kelmoqda.
- Suv resurslari tanqisligi: Amudaryo va Sirdaryo daryolaridagi suv sathining
pasayishi suv turizmi va mahalliy ekotizimlarga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda.
Nazorat va huquqiy baza yetishmasligi
Ekoturizmni tartibga soluvchi huquqiy baza va nazorat mexanizmlari yetarli
emas:
- Tabiatga zarar yetkazgan sayyohlar va tadbirkorlar uchun jarimalar va jazo
chorasi ko‘pincha qo‘llanilmaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
82
ISSN:3030-3613
- Noqonuniy ovchilik, o‘rmonlarni kesish va chiqindilarni tashlash kabi
muammolar davom etmoqda.
- Qo‘riqxona va milliy bog‘larda sayyohlarning harakatini nazorat qilish tizimi
zaif.
Xulosa
O‘zbekiston ekoturizmni rivojlantirish uchun katta salohiyatga ega, ammo
infratuzilma, marketing va ekologik xabardorlik sohasidagi muammolar bu jarayonni
cheklamoqda. Tadqiqot shuni ko‘rsatdiki, barqaror ekoturizmni rivojlantirish uchun
davlat, xususiy sektor va mahalliy aholi o‘rtasida hamkorlik zarur.
Infratuzilmani
rivojlantirish:
Ekoturistik
hududlarda
yo‘llar, turistik
yo‘riqnomalar va qulayliklar (masalan, eko-mehmonxonalar) yaratish.
Marketing strategiyasini kuchaytirish: Xalqaro va mahalliy bozorlarda
O‘zbekistonning ekoturistik imkoniyatlarini targ‘ib qilish.
Ekologik ta’limni rivojlantirish: Mahalliy aholi va tashrif buyuruvchilar uchun
ekologik xabardorlikni oshirish bo‘yicha treninglar tashkil qilish.
Mahalliy hamkorlik: Mahalliy aholini ekoturizm loyihalariga jalb qilish orqali
ularning iqtisodiy daromadini oshirish.
Adabiyotlar.
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2024-yil 12-yanvardagi
«Mamlakatimizda ekologik turizmni jadal rivojlantirish chora-tadbirlari»
to‘g‘risidagiPQ-21-sonli qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2018-yil 3-dekabrdagi 978-
sonli qarori
3.
O‘zbekiston Respublikasining ‘’Turizm to‘g‘risida’’gi qonuni 2019-yil
4.
“Ekoturizm asoslari’’ kitobi 33-34-sahifalarAsqar Nig’matov va Nigora
Shomurotova
5.
“Ekologik turizm’’ kitobi 1-qism2018-yilR.Xaitboyev
6.
“O‘zbekistonning turistik salohiyati”49-sahifaR.Hayitboyev
