T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
72
ISSN:3030-3613
KLASSITSIZM ADABIYOTI :TARIXIY TARAQQIYOTI ,ASOSIY
TAMOYILLARI VA NAMOYANDALARI
Qo’qon universiteti Andijon filiali Ijtimoiy – gumanitar fakulteti
Filologiya va tillarni o’qitish o’zbek tili yo’nalishi
Mirzamahmudova Rahnamo Anvarjon qizi
Email: islombektoyirjonov@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada klassitsizm adabiyoti keng qamrovda o’rganiladi
.Klassitsizmning paydo bo’lish sabablari, uning ijtimoiy ,falsafiy va estetik asoslari
tahlil qilinadi .Asosiy tamoyillar ,janr qonuniyatlari muhim adiblar va ularning asarlari
haqida batafsil ma’lumot beriladi .Maqolada klassitsizmning boshqa adabiy adabiy
oqimlar bilan bo’liqligi ham yoritiladi.Ushbu maqola klassitsizmni chuqur tushunishga
va adabiyot tarixida uning o’rnini anglashga xizmat qiladi
Kalit so’zlar:
klassitsizm ,adabiy oqim,yunon – rim madaniyati, aql,axloq,uch
birlik ,janr qonunlari Korneyl,Rasin,Molyer ,Boalo
Kirish
Klassitsizm XVII-XVIII asrlarda Yevropa,ayniqsa Fransiyada shakllangan
adabiy va san’at oqimidir.Bu davr absolut monarxiya kuchaygan ijtimoiy hayotda
qat’iy tartib va nazorat o’rnatilgan edi.Ayniqsa, Fransiyada Lyudovik XIV davrida
davlat tuzilmasidagi tartib intizom va markazlashuv san’atga ham o’z ta’sirini o’tkazdi
Klassitsizmda qadimgi yunon va rim adabiyoti namunaviy deb qaraladi .Antik
davr asarlarning soddaligi axloqiy yo’nalganligi vaz qattiy qat’iy qoidalar asosida
yaratilgani klassik adiblar uchun ideal namunaga aylandi.
Estetik va adabiy tamoyillar
Klassitsizm o’z tamoyillarini asosan aql-idrokka tayangan holda shakllantiradi
.Bu oqim vakillari insonni ongli mantiqiy mavjudot sifatida tasvirlashga harakat
qilishgan .Hissiyotlardan ko’ra aql ustun qo’yilgan.Asarlarda axloqiy tarbiya
berish,ijtimoiy mas’uliyat va davlatga sadoqat g;oyalari ilgari surilgan.
Asosiy tamoyillari quyidagilardan iboratt:
1)Uch birlik qonuni: harakat bir joyda ,bir voqea atrofida va bir vaqt ichida sodir
bo’lishi lozim.
2) Janrlar ajratilishi : fojia va komediya qat’iy ajratiladi, ularning aralashtirishi
tasqiqlanadi.
3) Qahramonlar tabaqalanishi : fojialarda asosan zodagonlar,komediyalarda esa
oddiy odamlar ishtirok etadi.
4) Aql ustuvorligi har qanday voqea , harakat aql-idrok bilan tushuntiriladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
73
ISSN:3030-3613
5) Didaktik(tarbiyaviy) maqsad: asarlar adatda saboq berishga qaratilgan
bo’ladi.
Klassitsizm namoyandalari va ularning ijodi
Pyer Korneyl (1606-1684) – fransuz klassitsizmining asoschilaridan biri . Uning
“ Sid (le Cid) tragediyasi klassik fijia janrining yorqin namunasi bo’lib
qahramonlik,vatanparvarlik va shaxsiy burch muammolarni o’rtaga qo’yadi.
Jan Rasin ( 1639 -1699) – Kornleyning izdoshi , fojia janrini yanada
mukammallashtirdi. U “FEDRA”,
“Andromaxa”, “Berenika “ kabi asarlarda inson tuyg’ulari bilan aqil o’rtasidagi
ziddiyatni chuqur taxlil qilgan.
Molyer (1622-16673) – buyuk kamediya ustasi. Uning “xasis”, “tabib bo’lishni
istagan bemor”, “zohid” kabi asarlari fransuz ijtimoiy hayotidagi noxaqliklarni,
ikkiyuzlamachilikni ochib bergan. Molyer komediya orqali ijtimoiy tanqid olib borgan
bo’lsa-da klassitsizim tamoyillariga sodiq qolgan.
Nikolya Baolo (1636-1711) – klassik adabiyot nazariyatchisi. Uning “She’riyat
san’ati (LArt poetique) asari klassitsizm qoidalarini nazariy asoslab berdi
Klassitsizmning bishqa oqimlar bilan munosobati
Klassitsizm
barokko
sa’natiga
javoban
paydo
bo’lgan
bo’lib,
tartibsizlik,ortiqcha hissiyotlar va bezaklardan voz kechgan. Keyinchalik esa
klassitsizmga qarshi romantizm oqimi yuzaga keldi. Romantizmda inson tuyg’ulari
individualik,orzular va erkinlik asosiy mavzuga aylandi.
XULOSA
KLassitsizm adabiyoti o’zining qat’iy tamoyillari, mantiqiylik va axloqiylikka
intilish bilan adabiyot tarixida muxim o’rin egallaydi. Uning asoschilari yaratgan
asarlar bugungi kungacha o’z ahamiyatini yo’qotmagan. Klassitsizm nafaqat oz
davrining ijtimoiy muammolarini yoritgan, balki adabiyotda tartib, uyg’unlik va
go’zallik me’yorlarini belgilagan oqim sifatida tarixda qolgan.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
QODIROV,
A.
(2025).
BADIIY
ASAR
TAHLILI
VA
DIN
INTEGRATSIYASI:(Alisher
Navoiy
ijodi
misolida). Hamkor
konferensiyalar, 1(11), 386-388.
2.
Qodirov, A. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA. University Research Base, 857-860.
3.
Abdulazizbek, Q. (2024). USLUB ADABIYOTSHUNOSLIKNING MUHIM
KATEGORIYASI SIFATIDA. Talqin va tadqiqotlar ilmiy-uslubiy jurnali, 2(42),
144-149.
4.
Qodirov,
A.,
Inomjonova,
M.,
&
Olimova,
X.
(2025).
ADABIYOTSHUNOSLIKDA BADIIY ASAR TILI VA BADIIY NUTQ
USLUBI. Наука и технология в современном мире, 4(5), 36-38.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
74
ISSN:3030-3613
5.
O’G’Li, Q. A. L. (2023). ADABIYOTSHUNOS USLUBI HAQIDA (DILMUROD
QURONOV IJODI MISOLIDA). World of Philology, 2(2), 46-50.
6.
Kobilova, Z. B. (2021). Amiriy and fazliy. Asian Journal of Multidimensional
Research, 10(9), 271-276.
7.
Kobilova, Z. (2022). Image of a Drinker and a Hermit in the Amir Al-
Ghazali. EUROPEAN JOURNAL OF INNOVATION IN NONFORMAL
EDUCATION, 2(4), 173-176.
8.
Qobilova, Z. (2020, December). THE ARTISTIC-AESTHETIC EFFECT OF
AMIRI'S POETRY SCOPE. In Конференции.
9.
Haliljonovna, S. K. (2024). PSYCHOLOGICAL POSSIBILITIES OF FORMING
INTERESTS IN VISUAL ARTS IN PRESCHOOL CHILDREN. Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal, 12(3), 438-442.
10.
Жахонгирова, Тамила; ,ЭВОЛЮЦИЯ НЕГАТИВНЫХ ЭМОЦИЙ В
АНГЛИЙСКОЙ ЛИТЕРАТУРЕ: СЕМАНТИЧЕСКИЙ АНАЛИЗ,Ta'limning
zamonaviy transformatsiyasi,11,2,18-20,2024,
11.
Andreyevna, Jaxongirova Tamila; ,CURRENT TRENDS AND DEVELOPMENT
FACTORS IN THE APPLICATION OF DIGITAL TECHNOLOGIES IN
EDUCATION,Ta'limda raqamli texnologiyalarni tadbiq etishning zamonaviy
tendensiyalari va rivojlanish omillari,28,1,230-233,2024,
12.
Khabibullaeva F.K. The Problem of Adequacy in Russian Translations of A.
Kadiri’s novel “The Past Days”. Toronto. Design Engineering. 2022. – P. 6091-
6101.
13.
Abdullaevna, K. G. (2024). TRANSLATION CHALLENGES IN SCIENTIFIC
AND TECHNICAL TRANSLATION WITH A FOCUS ON TERMINOLOGICAL
DICTIONARIES. Science and innovation, 3(Special Issue 34), 178-181.
14.
Toshboyeva, O. (2024). THE TERMINOLOGY, GENESIS, AND LINGUISTIC
FOUNDATIONS OF "BRAND NAMES" IN THE WORLD OF LINGUISTICS.
University Research Base, 992-995.
