T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
48
ISSN:3030-3613
MAKTAB BOSHQARUVIDA DIREKTORLARNING ZAMONAVIY
KOMPETENSIYALARGA EGALIGI
Sabdenova Kamola Tashpulatovna
Qibray tumani Maktabgacha va maktab ta’lim bo‘limiga qarashli 7-umumiy o‘rta
ta’lim maktabi direktori
Annotatsiya.
Maktab faoliyatini rivojlantirish maktab rahbarlarining qanchalik
zamonaviy rahbar kompetensiyalarini egallaganligi bilan izohlanadi. Ushbu
maqolada xozirgi maktab rahbarlari egallashi lozim bo‘lgan zamonaviy
kompetensiyalar tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar
: kompetensiya, maktab direktori, pedagogik jamoa, malaka,
ko‘nikma.
KIRISH
Ta’lim tizimining ijtimoiy institut va ijtimoiy tizimning bir turi sifatida aniq
belgilangan ta’rifini hisobga olgan holda, ularni boshqarish muammolarini hal qilish
uchun ijtimoiy boshqaruvning umumiy yondashuvlaridan foydalanish maqsadga
muvofiqdir. Ushbu konsepsiya doirasida menejment sub’ektning boshqaruv ob’ektiga
ta’siri sifatida talqin qilinadi va ta’lim tizimining bir holatdan ikkinchi holatga
maqsadli o‘tish jarayonida jarayonlarni optimallashtirishni nazarda tutadi. Agar inson
rivojlanmasa, u mavjud ko‘nikmalarini yo‘qotishni boshlaydi. Xuddi shunday,
maktablar ham jadal sur’atlar bilan o‘zgarayotgan dunyoda o‘z o‘rinlarini saqlab qolish
va rivojlantirish uchun maktab rahbari hamda uning pedagogik jamoasi zamonaviy
kompetensiyalni o‘zlashtirishlari lozim. Rahbar va pedagogik jamoa malakasini
oshirish maktab rivojlanishining zaruriy shartidir. Har qanday tashkilotning
muvaffaqiyati jamoaning malakasiga bog‘liq. Kuchli jamoani yaratishning ikki yo‘li
bor - ko‘proq professional pedagog mutaxassislarni yollash yoki mavjud pedagoglarni
asta-sekin o‘sishi uchun ularni rivojlantirishdir.
Tadqiqot metodlari.
Maktab boshqaruvini tizimli ravishda taqdim etish va
maktabni boshqarish sifatini tizimli ta’minlash istagini, aniq holatlarni maksimal
darajada hisobga olgan holda va boshqaruvning real sifatining maksimal mumkin
bo‘lgan ko‘rsatkichlariga e’tiborni anglatadi. Maqolaning nazariy asoslari, bir
tomondan, maktabning xususiyatlarini, ijtimoiy tashkilotlarning umumiy boshqaruvini
hisobga olgan holda, ta’limni boshqarish va rahbar kompetensiyasining zamonaviy
nazariyalarining tarmoq sifatidagi pozitsiyasiga, boshqa tomondan esa, xalq
xo‘jaligining turli tarmoqlarida rahbar kompetensiyalari va mahsulot sifatini
boshqarishning zamonaviy yondashuvlari asosiga aylangan va biz uchun ko‘plab
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
49
ISSN:3030-3613
evristik analogiyalar manbai bo‘lib xizmat qilgan universal sifat g‘oyalariga
asoslanadi.
Tadqiqot natijalari.
Umumta’lim maktabi rahbari ishining samaradorligi ta’lim
mazmunini belgilash, ta’lim va shaxs rivojlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rnatish,
ta’lim sifati va uning amaliy yo‘nalishi bo‘yicha kasbiy kompetentsiya bilan
belgilanadi [1]. Maktab rahbarining ta’limning shaxsga yo‘naltirilgan maqsadlariga
yo‘naltirilganligi ham kasbiy kompetentsiyani yaxshilash ko‘rsatkichidir.
Ta’lim tashkilotining zamonaviy rahbari:
-
boshqaruv va pedagogik faoliyat olib boriladigan ta’lim paradigmasini
tushunishi;
-
butun tashkilot va pedagogik faoliyat subyektlari, xususan, ta’lim
faoliyati maqsadlarini qo‘ya olishi;
-
bir xil hisoblagich va parametrlarda maqsad va natijani hisobga olish
vositalariga egalik qilishi lozim.
Umumta’lim maktabi rahbarining kasbiy kompetensiyasi ko‘plab elementlardan
tashkil topgan yaxlit tizim sifatida ifodalanishi mumkin [2]. Kasbiy kompetentsiya - bu
menejerning kasbiy faoliyatda “o‘zini” bilishi. Bu degani:
-
kasbiy muhim sifatlarning ularning standarti bilan nisbati - kasbning
ijtimoiy ahamiyatga ega talablari;
-
o‘zini professional sifatida baholashga asoslangan o‘z xulq-atvorini,
shaxsiy ish uslubini rivojlantirish.
Umuman olganda, kasbiy kompetentsiya menejerning kasbiy ish maydonining uchta
tarkibiy qismining har birida “o‘zini” anglash jarayoni sifatida tavsiflanadi:
•
ularning kasbiy faoliyati tizimida;
•
kasbiy aloqa tizimida; • o‘zlik tizimida.
Ta’lim tashkiloti rahbarining kasbiy malakasini faoliyat bilan bog‘lash
maqsadga muvofiqdir. U insoniy muloqotning butun tizimini (o‘zaro aloqa, tajriba
almashish, bilim olish) rivojlantiradi, ishtirokchilarning faolligini rag‘batlantiradigan
sa’y-harakatlarni birlashtiradi va faollik, o‘z navbatida, ularni shaxsiy rivojlanish va
o‘z-o‘zini takomillashtirishga undaydi.
Ta’lim tashkiloti rahbarining kasbiy kompetentsiyasining muhim tarkibiy qismi
bu psixologik-pedagogik kompetentsiyadir. Bu o‘zaro ta’sirning samaradorligi bilan
bevosita bog‘liq. Bu kognitiv, hissiy va motorli xatti-harakatlarga egalikdir.
Psixologik-pedagogik
kompetentsiya
muammoli
vaziyatlarni
hal
qilishda
muvaffaqiyat darajasi sifatida belgilanadi, u indikativ va bajaruvchi komponentlarning
birligini nazarda tutadi. Psixologik-pedagogik kompetentsiya ham kasbiy o‘zini o‘zi
anglashda, ham harakatlarni (ko‘nikmalarni) amalga oshirish usullarida,
xattiharakatlarida namoyon bo‘ladi. Psixologik-pedagogik kompetentsiya - bu
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
50
ISSN:3030-3613
shaxsning yaxlit ko‘rinishi bo‘lib, rahbarga vaziyatning tashqi tomonlarini aks
ettirishga va shunga mos ravishda unga ta’sir o‘tkazishga imkon beradi.
Xalq ta’limi xodimlari asosiy lavozimlarining malaka tavsiflari O‘zbekiston
Respublikasi
Vazirlar
Mahkamasining
2015
yil
19
iyundagi
164-son
“Xizmatchilarning asosiy lavozimlari va ishchilar kasblarining yangilangan
klassifikatorini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qaroriga muvofiq, xalq ta’limi xodimlari
asosiy lavozimlarining malaka tavsiflarini belgilaydi [3].
Maktab direktori malaka
talablari:
a)
pedagogika yo‘nalishi bo‘yicha kamida bakalavr darajasidagi oliy ma’lumot;
b)
xorijiy tillardan birining boshlang‘ich bosqichini va axborot-kommunikasiya
texnologiyalaridan foydalanishni bilishi;
c)
besh yildan kam bo‘lmagan pedagogik ish staji.
Ta’lim tashkiloti rahbarining kasbiy standarti loyihalaridan birida quyidagi
umumlashtirilgan mehnat funktsiyalari ajratilgan [4]:
-
tashkilotni boshqarish va uni rivojlantirish;
-
tashkilotdagi loyihalarni (jarayonlarni) boshqarish; -
tashkilotda texnologiyani boshqarish; - tashkilotdagi ishlarni
boshqarish.
Boshqa loyihada quyidagi kasbiy standartlar ro‘yxati mavjud [4]:
1.
Tashkilotni boshqarish.
2.
Tashkilotning rivojlanishi.
3.
Tashkilotda mavjud resurslarni boshqarish.
4.
Hokimiyat, mahalliy davlat hokimiyati organlari va boshqa
tashkilotlar (shu jumladan, oliy ta’lim masalasida xorijiy tashkilotlar) bilan
aloqada tashkilot manfaatlarini ifodalash.
5.
Tadqiqot, tahliliy, loyihalash va o‘quv faoliyatini boshqarish.
Har bir umumlashtirilgan mehnat funktsiyasi mehnat funktsiyalari bilan belgilanadi.
O‘z navbatida, mehnat funktsiyalari quyidagi parametrlar bilan tavsiflanadi: mehnat
harakatlari, zarur ko‘nikmalar va bilimlar.
Mehnat harakatlari quyidagilar yordamida tavsiflanadi: tahlil qilish, aniqlash,
kelishish, ishlab chiqish, tartibga solish, ko‘rsatkichlarni aniqlash, baholash, bashorat
qilish, bahslash, murosa topish, asoslash va boshqalar.
Ta’lim tashkiloti rahbarining kasbiy harakatlari, ko‘nikmalari va bilimlari
quyidagi kompetensiyalarning yuqori darajasini talab qiladi: huquqiy, moliyaviy-
iqtisodiy, ergonomik, kadrlar, uslubiy, tashkiliy, psixologik-pedagogik, boshqaruv
kompetensiyalari.
Ko‘nikmalarni rivojlantirish usullari
O‘z-o‘zini o‘rganish
- muvaffaqiyatli xulq-atvor modellari haqidagi ma’lumotlarni
mustaqil o‘rganish. Bu erda biz adabiyotlarni o‘qish va turli xil materiallarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
51
ISSN:3030-3613
(maqolalar, bloglar, o‘quv qo‘llanmalari) mustaqil o‘rganish, vebinarlarni tinglashni
o‘z ichiga olishimiz mumkin.
Fikr-mulohazalarni izlash
- Tengdoshlar, rahbarlar, murabbiylar va ochiq bozor
mutaxassislaridan ma’lum bir mahorat nuqtai nazaridan o‘z xatti-harakatlarining
muvaffaqiyati haqida fikr-mulohazalarni olish.
Boshqalar tajribasidan o‘rganish va tarmoq yaratish
- bu kompetentsiya yuqori
darajada rivojlangan shaxsning ishida muvaffaqiyatli xulq-atvor modellarini aniqlash
va murabbiy bilan ishlash.
Maxsus topshiriqlar (fon treninglari)
- muayyan kompetensiyalarni rivojlantiruvchi,
sizda tanlangan shaxsiy fazilatlarni tarbiyalovchi yoki aksincha, yomon odatlardan
foydalanadigan mustaqil mashqlar.
Ish jarayonida rivojlanish
- kasbiy funksionalligingizning bir qismi bo‘lgan
muammolarni hal qilishda yanada samarali xatti-harakatlar modellarini izlash va ishlab
chiqish.
Shaxsiy rivojlanish rejasi
- bu maqsadlarga erishish uchun zarur bo‘lgan ustuvor
rivojlanish maqsadlari, qadamlari va tadbirlarining shaxsiy dasturini tuzish.
Xulosa.
Maktab direktorining kasbiy malakasini rivojlantirish - bu tizimli
takomillashtirish va rivojlantirishni talab qiladigan murakkab ko‘p komponentli
shaxsiy ta’lim. Doimiy qiyinchiliklar va o‘zgarishlar, ko‘p vazifali va cheklangan
resurslar sharoitida rus maktabining zamonaviy direktori uchun uzluksiz o‘z-o‘zini
tarbiyalash uchun vaqt va kuch topish juda qiyin. Biroq, bu bugungi kunda rahbar
muvaffaqiyatining zaruriy sharti va kafolatidir. Xitoy maqolida shunday deyilgan:
“O‘zgarish shamoli esganda, kimdir devor quradi, boshqalari esa shamol
tegirmonlarini quradi”. Uzluksiz kasbiy va shaxsiy o‘z-o‘zini takomillashtirish
menejerning kundalik turmush tarzining odatiga aylanishi kerak. Vaqtni boshqarish,
sog‘lom turmush tarzi, xohish va sabr buni haqiqatga aylantirishga yordam beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Моисеев А.М. Качество управления школой: Что это такое? Каким ему быть?
Как его обеспечить?
2.
Гришина И. В., Волков В. Н., Анализ особенностей управленческой
деятельности руководителя школы в современных условиях.
3.
Xalq
ta’limi
xodimlari
asosiy
lavozimlarining
malaka
tavsiflari.
https://giu.uz/wpcontent/uploads/Malaka-tavsiflarini-tasdiqlash-togrisida-buyruq-
ilovasi.pdf
4.
Конаржевский Ю.А. Педагогический анализ учебно-воспитательного
процесса и управление школой.
5.
Всемирный экономический форум
-2016.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
52
ISSN:3030-3613
6.
M. U. Kurbanov. (2023). ANALYSIS OF THE FUNCTIONS OF THE
PEDAGOGICAL
TEAM. Conferencea,
14–18.
https://conferencea.org/index.php/conferences/article/view/2945
7.
Rahmonova, M. (2023). THE UNDERSTANDING OF HUMAN CAPITAL
INDEX AND ANALYSIS OF ITS SITUATION IN UZBEKISTAN. Interpretation
and researches, 1.
8.
Shokirovna, R. M. (2023). ORGANIZATIONAL AND ECONOMIC
MECHANISMS OF ADMINISTRATIVE ACTIVITY IN THE FIELD OF
EDUCATION. Galaxy International
Interdisciplinary Research Journal, 11(11), 1041-1044.
