T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
36
ISSN:3030-3613
KULOLCHILIKDA LAGANLARGA NAQSH KOMPOZITSIYASINI
TUSHURISH
Jamoldinova Ziynatxon Adihamjon qizi
Kamoliddin Behzod nomidagi milliy rassomlik va dizayn institute, Amaliy sanʼat
fakulteti. Badiiy kulolchilik yoʻnalishi 1 kurs magistranti.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek xalq amaliy san’atining muhim
tarmoqlaridan biri – kulolchilik, ayniqsa laganlarga naqsh kompozitsiyasi tushurish
san’ati tahlil qilinadi. Lagan bezaklarining tarixiy ildizlari, estetik mezonlari, naqsh
kompozitsiyasining turlari, ularning ma’nodagi ramziyligi va hozirgi zamon
yondashuvlari o‘rganiladi. Shuningdek, maqolada naqshlar orqali ifodalanuvchi
ma’naviy qadriyatlar, milliy o‘zlikni anglash va badiiy didning shakllanishidagi roli
haqida fikr yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
kulolchilik, lagan, naqsh, kompozitsiya, ornament, estetika, milliy
san’at, badiiy meros.
O‘zbek amaliy san’ati qadimdan xalqimizning turmush tarzida, ma’naviy
dunyoqarashida va estetik tarbiyasida muhim o‘rin egallab kelmoqda. Ayniqsa,
kulolchilik san’ati xalq ijodining betakror namunalaridan biri sifatida ajralib turadi.
Kulollar tomonidan yaratilgan buyumlar – qadimiylik va zamonaviylik uyg‘unligining
yorqin ifodasidir. Shular orasida laganlar, ya’ni dumaloq, keng yuzali keramik
buyumlar alohida e’tiborga loyiq. Bu buyumlar faqatgina maishiy ehtiyojlar uchun
emas, balki san’at asari sifatida ham qadrlanadi.
Laganlarga naqsh kompozitsiyasini tushurish esa alohida ijodiy jarayon bo‘lib,
bu orqali ustaning nafaqat texnik mahorati, balki ichki dunyosi, didi va milliy
qadriyatlarni qanday anglayotgani ham ko‘rinadi. Ushbu maqolada lagan bezaklarining
san’at tarixidagi o‘rni, ularning tarkibi, kompozitsion xususiyatlari va ramziy mazmuni
haqida fikr yuritiladi. [1.26]
O‘zbekistonda kulolchilikning ildizlari chuqur tarixiy asosga ega. Qadimiy
Sug‘d, Baqtriya va So‘g‘diyonaga oid arxeologik topilmalarda ham rangli sopol
buyumlar uchraydi. X-XII asrlarda Movarounnahr va Xorazm hududlarida kulollik
san’ati yuksalish davrini boshdan kechirgan. Aynan shu davrlarda sopol idishlarga
murakkab geometrik va vegetativ naqshlar tushirish urf bo‘lgan. Ustalar turli tabiiy
bo‘yoqlar, glazurali pardozlash usullari yordamida o‘ziga xos bezaklar yaratganlar.
[2.32]
Laganlar, odatda, dumaloq shaklda bo‘lib, diametri 30 sm dan 60–70 sm gacha bo‘ladi.
Ular dasturxon bezagi sifatida qo‘llanilgan, to‘y-marosimlarda esa estetik qiymatga
ega bo‘lgan. Har bir hududning o‘ziga xos lagan bezagi mavjud: Rishtonda nozik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
37
ISSN:3030-3613
islimiy naqshlar, G‘ijduvonda rang-barang gullar, Xivada geometrik naqshlar ustunlik
qiladi. Laganlarning estetik ahamiyati shunchalik kuchli bo‘lganidan, ular hatto
devoriy bezak sifatida ham ishlatilgan.
Markaziy-radial kompozitsiya – bu naqsh san’atida qo‘llaniladigan eng keng
tarqalgan va eng muvozanatli kompozitsion uslublardan biridir. Ayniqsa laganlarda bu
shakl o‘zining doiraviy tuzilmasi tufayli nihoyatda mos va tabiiy ko‘rinadi. Ushbu
kompozitsiyada barcha elementlar laganning markaziy nuqtasidan tashqi chetga qarab
aylanaviy tarzda tartib bilan joylashtiriladi. Bu esa umumiy tasvirga simmetrik
muvozanat va ichki uyg‘unlik baxsh etadi. Mazkur uslubda markaziy nuqta alohida
ahamiyat kasb etadi. Ko‘pincha u yerda “ko‘z” deb ataluvchi dumaloq shakl, ya’ni
kichik doira joylashtiriladi. Bu “ko‘z” ramziy jihatdan himoya kuchi, markazlashgan
fikr, nazardan saqlanish va diqqat markazi sifatida talqin qilinadi. Aynan shu
“ko‘z”dan boshlab, qolgan barcha naqsh elementlari spiral yoki qatlamlar shaklida
chekka tomon yoyilib boradi. Bu esa naqshning ritmini va vizual harakatini
kuchaytiradi. Radial kompozitsiyaning asosiy estetik afzalliklaridan biri – bu
muvozanat, takroriylik, ritm, uyg‘unlik va butunlik hissini yaratishidadir. Naqshlar
aylana markazi atrofida teng masofada joylashtiriladi, bu esa asarda vizual
markazlashuv hosil qiladi. Bunday tartiblangan tuzilma tomoshabinga xotirjamlik,
barqarorlik va go‘zallik hissini beradi. Ayniqsa, to‘y-marosimlarda ishlatiladigan katta
laganlarda bunday naqshlar ko‘zni quvontiruvchi markaziy bezak sifatida xizmat
qiladi. [3.56]
Floral (gul) naqshlar
– Gulli naqshlar, ya'ni floral naqshlar o‘zbek
kulolchiligida eng keng tarqalgan va qadrlanadigan naqsh turlaridan biridir. Ushbu
naqshlar asosan tabiat go‘zalligi va uning yangilanish jarayonlarini aks ettiradi. Tabiat
va uning elementlari, ayniqsa gul, barg va novdalarning tasvirlari laganlar va boshqa
keramik buyumlarda beqiyos estetik go‘zallikni yaratadi. Floral naqshlar o‘zida jonli
hayotni, o‘sish va yangilanishni aks ettiradi, bu esa ular uchun hayotning o‘zi bilan
bog‘liq ramziy ma’no keltiradi. Gulli naqshlar o‘zbek laganlarida juda keng tarqalgan,
chunki ular nafaqat bezak elementlari sifatida ishlatiladi, balki chuqur ma'naviy va
madaniy qiymatga ega. Gul tasvirlari ko‘pincha tulip, lolazor, guldasta va novdalar
shaklida namoyon bo‘ladi. Ushbu o‘simlik elementlari o‘zbek xalqining tabiatga
bo‘lgan mehrini va unga bo‘lgan ehtiromini aks ettiradi. Gul tasvirlari nafaqat estetik
go‘zallik, balki hayotga bo‘lgan yuksak qadriyatlarni, yuksak niyatlarni ramziy tarzda
ifodalaydi. [3.63]
Geometrik naqshlar o‘zbek kulolchiligida va umuman islomiy san’atda keng
tarqalgan naqsh uslubidir. Ushbu naqshlar ko‘pincha panjarasimon tuzilma, romb,
to‘rtburchak, yulduzsimon shakllar kabi geometrik elementlar asosida yaratiladi.
Ularning o‘ziga xosligi shundaki, ular tabiiy shakllarga asoslanmasdan, faqat
matematik va simmetrik asosda quriladi. Geometrik naqshlar o‘zining soddaligi, aniq
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
38
ISSN:3030-3613
chiziqlari va mukammalligi bilan ajralib turadi. Ular an'anaviy islomiy san’atda,
ayniqsa, arxitektura, keramika va boshqa amaliy san'at shakllarida keng qo‘llaniladi.
Geometrik naqshlar nafaqat estetik jihatdan go‘zal ko‘rinishga ega bo‘lib, balki
ularning ramziy ma’nolari ham juda boy. Ular tartib, cheksizlik, mutanosiblik va inson
va tabiot o‘rtasidagi muvozanatni ifodalaydi. Ushbu naqshlar, ayniqsa, islomiy
san’atda, an’anaviy tarzda tartibning mukammalligini va dunyodagi barcha narsaning
bir-biriga bog‘lanishini ramziy ravishda taqdim etadi.
Islimiy naqshlar —
bu nafaqat geometrik yoki floristik shakllardan iborat, balki
asosan
arabeska
va
muqarnas
shaklida namoyon bo‘ladigan naqshlar bo‘lib, islomiy
san'atda eng keng tarqalgan va chuqur ma'naviy ma'noga ega elementlardan biridir.
Islimiy naqshlarning asosiy xususiyatlaridan biri —
cheksiz davomiylik
dir. Ushbu
naqshlar bir-birini takrorlab va uzluksiz tarzda birlashtirilgan shakllar orqali yaratilib,
tabiatan cheksiz va abadiy bir tasvirni aks ettiradi. Ular asosan
ilohiylik, poklik,
ma’naviy go‘zallik
va
yuksak axloqiy qadriyatlar
ni ramziy tarzda ifodalaydi.
Kulolchilikda ishlatiladigan naqshlarning har biri ma’lum ramziy ma’noga ega:
“Ko‘z” (doira shakli) – himoya kuchi, nazardan asrash, diqqat markazining
timsoli.
“Gul” – poklik, go‘zallik, muhabbat.
“Yulduz” – nur, yo‘l ko‘rsatuvchi kuch, ma’rifat.
“Panjaralar” – hayotdagi tartib, muvozanat.
“Novda va barg” – o‘sish, yangilanish, baraka.
Laganlarga naqsh tushurish jarayoni quyidagi bosqichlardan iborat:
Shakllantirish – loy aralashtirilib, tegirmon yordamida aylantiriladi va kerakli
forma beriladi.
Quritish va silliqlash – tabiiy usulda quritiladi va yuzasi tekislanadi.
Eskiz tushurish – qalam yoki o‘tkazuvchi vositalar yordamida naqshning konturi
belgilanadi.
Bo‘yoqlash – tabiiy bo‘yoqlar (ko‘k, yashil, jigarrang, oq) yordamida naqsh
bo‘yaladi.
Glazurlash – sirtiga porloqlik beruvchi shisha qatlami surtiladi.
Pishirish – maxsus kulol pechlarida 900–1100°C haroratda pishiriladi. [5.48]
Bugungi kunda lagan naqshlarida an’anaviylik bilan bir qatorda zamonaviy
dizayn uslublari ham qo‘llanilmoqda. Grafik dizayn, kompyuter grafikasi orqali
naqshlar yaratilib, lazer yordamida keramik sirtga tushirilmoqda. Bu esa xalq amaliy
san’atini jahon bozoriga olib chiqishda muhim vosita hisoblanadi.
Bundan tashqari, yosh dizaynerlar tomonidan lagan naqshlari asosida zamonaviy
liboslar, interyer detallar, suvenirlar ishlab chiqarilmoqda. Bu o‘z navbatida milliy
san’atni global dizayn kontekstida talqin qilish imkonini beradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
39
ISSN:3030-3613
Laganlarga naqsh kompozitsiyasini tushurish — bu faqatgina hunarmandchilik
emas, balki milliy san’at, ma’naviyat va tarixning mujassam ifodasidir. Har bir naqsh
– xalq ruhiyatining, dunyoqarashining, urf-odatlarining badiiy aksidir. Ustalar naqshlar
orqali avloddan-avlodga o‘tuvchi badiiy tilni yaratganlar. Bugungi kunda ushbu
merosni zamonaviy dizayn va texnologiyalar bilan uyg‘unlashtirish orqali uni butun
dunyoga tanitish imkoniyati mavjud.
Xulosa qilib aytganda laganlarga naqsh kompozitsiyasi tushurish – o‘zbek xalq
amaliy san’atining muhim yo‘nalishlaridan bo‘lib, unda estetik did, milliy qadriyat va
badiiy tafakkur mujassamdir. Mazkur jarayon nafaqat hunarmandlik mahoratini, balki
xalq ruhiyati va tarixiy merosini ifodalaydi. An’anaviy naqsh turlari – floral,
geometrik, islimiy va markaziy-radial kompozitsiyalar ramziy mazmuni bilan ajralib
turadi. Zamonaviy dizayn va texnologiyalar bilan uyg‘unlashgan holda bu san’at turi
xalq merosini saqlash, uni yosh avlodga yetkazish va jahon miqyosida targ‘ib etishda
muhim vosita bo‘lib xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ahmedov, A. A.
Oʻzbek xalq amaliy san’ati.
– Toshkent: “Oʻzbekiston”, 2005. –
212 bet.
2.
Norqobilov, I.
Sharq san’ati: Tarix va zamonaviylik.
– Samarqand: SamDU, 2017.
–
198 bet.
3.
Sayidov, A. S.
Milliy naqshlar: Turlari va ramziyligi.
– Toshkent: San’at, 2012. –
124 bet.
4.
Ibragimova, N. R.
Dekorativ-amaliy san’atda naqsh kompozitsiyasi.
– Buxoro:
BDU nashriyoti, 2018. –
88 bet.
5.
Rashidova, D.
Keramika san’ati va naqsh texnikalari
. – Fargʻona: FDU nashriyoti,
2019. –
94 bet.
6.
Musaeva, G.
Islimiy naqshlar va ularning ramziy ifodasi.
– Toshkent: “Madaniyat”
nashriyoti, 2014. –
101 bet.
