T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
269
ISSN:3030-3613
AEROB, ANAEROB VA ARALASH ENERGIYA TIZIMLARINING O‘RTA
VA UZOQ MASOFALARGA YUGURISHDAGI FIZIOLOGIK AHAMIYATI
Bobomuratov Igor Baxtiyorovich.
O‘zbekiston Respublikasi Qurolli Kuchlari Akademiyasi "Jismoniy tayyorgarlik va
sport" kafedrasi katta o‘qituvchisi, dotsent.
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘rta va uzoq masofalarga yugurishda ishtirok
etuvchi energiya tizimlari – aerob, anaerob va aralash mexanizmlarning fiziologik
asoslari, ularning yugurish samaradorligiga ta’siri, sportchilarning jismoniy holatiga
ta’sir qiluvchi asosiy omillar tahlil qilinadi. Tadqiqotda zamonaviy sport fiziologiyasi
va energetika nazariyalari asosida yugurish jarayonida organizmda kechadigan
biokimyoviy jarayonlar yoritilgan. Maqola musobaqa davomiyligi, intensivligi va
tiklanish jarayonlariga energiya tizimlarining ta’sirini chuqur ochib beradi.
Kalit so‘zlar:
aerob energiya, anaerob energiya, aralash tizim, o‘rta masofa,
uzoq masofa, yugurish fiziologiyasi, energetik ta’minot, sport biokimyosi
Kirish
Yengil atletika, xususan o‘rta va uzoq masofalarga yugurish inson organizmida
murakkab energetik tizimlarning muvofiqlashtirilgan faoliyatini talab etadi. Har
qanday harakat turi, ayniqsa yugurish, mushaklar tomonidan energiya sarflashni talab
qiladi. Ushbu energiya esa organizmda mavjud bo‘lgan turli xil biologik tizimlar orqali
hosil qilinadi. Asosiy energiya manbalari sifatida aerob, anaerob va aralash energiya
tizimlari ajratiladi. Ularning har biri yugurish intensivligi, davomiyligi va sportchining
tayyorgarlik darajasiga qarab faollashadi.
O‘rta masofalarga yugurish odatda maksimal kuch bilan qisqa vaqt davomida
bajariladi, uzoq masofalarga yugurish esa chidamlilikka asoslangan bo‘lib, organizmda
uzoq davom etuvchi energiya ishlab chiqarish jarayonlarini talab qiladi. Shu nuqtayi
nazardan, har ikki turdagi yugurishda energiya ta’minoti tizimlarining qanday ishlashi
va organizmga qanday ta’sir ko‘rsatishi sportchilarni tayyorlashda muhim omil
hisoblanadi.
Zamonaviy sport fiziologiyasi shuni ko‘rsatmoqdaki, yuqori natijalar qo‘lga
kiritish uchun nafaqat texnik va taktika, balki mushaklar energiyaga bo‘lgan talabini
to‘g‘ri boshqarish va unga mos mashg‘ulot metodikasini tanlash zarur. Bu esa
sportchining yurak-qon tomir tizimi, nafas olish organlari, mushak hujayralari va
umumiy metabolizmiga bevosita bog‘liqdir.
Aerob energiya tizimi
Aerob tizim – bu kislorod ishtirokida energiya ishlab chiqarish mexanizmi
bo‘lib, uzoq davom etuvchi va nisbatan past intensivlikdagi harakatlar uchun asosiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
270
ISSN:3030-3613
manba hisoblanadi. Ushbu tizim orqali organizm yog‘lar va uglevodlarni oksidlab,
adenozin trifosfat (ATP) hosil qiladi. O‘rta va uzoq masofalarga yugurishda, ayniqsa
masofa ortgani sari, aerob energiya ishlab chiqarish tizimi ustuvor ahamiyat kasb etadi.
Aerob tizimda quyidagi organlar muhim rol o‘ynaydi:
Yurak
– qon orqali kislorodni mushaklarga yetkazadi
O‘pka
– kislorodni qabul qilib, karbonat angidridni chiqarib yuboradi
Qon tomirlari
– kislorod tashuvchisi bo‘lib xizmat qiladi
Mitoxondriyalar
– hujayralarda kislorod asosida energiya ishlab chiqaradi
Uzoq masofalarga yugurishda organizm yuqori darajadagi kislorod o‘zlashtirish (VO₂
max) imkoniyatiga ega bo‘lishi kerak. Aerob tizim yurakning urish hajmi, nafas olish
chastotasi va mushaklarning qon bilan ta’minlanishiga bevosita bog‘liqdir. Shu
sababli, uzoq masofalar uchun tayyorlov mashg‘ulotlarida aerob imkoniyatlarni
oshirishga alohida e’tibor beriladi.
Anaerob energiya tizimi
Anaerob tizim kislorodsiz sharoitda ATP ishlab chiqarish mexanizmidir. U
asosan yuqori intensivlikdagi, qisqa davomli yugurishlarda (masalan, 400-800 metr)
faollashadi. Anaerob glikoliz orqali glyukozaning parchalanishi natijasida energiya
ajralib chiqadi. Ushbu jarayonda laktat (sutim kislotasi) to‘planadi, bu esa
mushaklarning tez charchashiga sabab bo‘ladi.
O‘rta masofalarga yugurishda aynan anaerob tizim birinchi navbatda faollashadi. 800
metr yugurishda sportchi maksimal kuch bilan harakat qiladi, bu esa mushaklar
tomonidan tez va ko‘p miqdorda energiya sarflanishini talab qiladi. Anaerob tizim
qisqa vaqt ichida yuqori darajada energiya ishlab chiqara oladi, ammo bu jarayon laktat
to‘planishi bilan cheklangan.
Anaerob tizim quyidagicha qismlarga ajratiladi:
Alaktat tizimi (ATP-CP)
– qisqa muddatli, portlovchi kuch talab qilinadigan
yugurishlarda (start bosqichi)
Laktat tizimi
– anaerob glikoliz bilan bog‘liq bo‘lib, o‘rta masofali yugurish
davomida asosiy energiya manbai sifatida ishlatiladi
Aralash energiya tizimi
O‘rta va uzoq masofalarga yugurishlar ko‘pincha aralash energiya tizimi asosida
amalga oshiriladi. Bu degani, yugurish jarayonida aerob va anaerob mexanizmlar bir
vaqtning o‘zida yoki ketma-ket faollashadi. Boshlanishda anaerob tizim energiya
beradi, keyinchalik aerob tizim faollashadi va asosiy yukni o‘z zimmasiga oladi.
Masalan, 1500 metr yugurishda dastlabki 200-400 metrda anaerob tizim ustun bo‘ladi,
so‘ngra yugurish barqarorlashganida aerob energiya ishlab chiqarish muhim ahamiyat
kasb etadi. So‘nggi 100-200 metrlik “finish” bosqichida yana anaerob tizim keskin
faollashadi, bu esa sportchining portlovchi kuch va tezlikni ushlab qolish qobiliyatiga
bog‘liq bo‘ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
271
ISSN:3030-3613
Bu tizimlar o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, sportchi tayyorlovining to‘g‘ri tashkil etilishi,
yuklama va dam olish nisbati, ovqatlanish va tiklanish jarayonlariga qarab har xil
darajada faollashadi. Aralash tizimlar bilan ishlash, sportchilarning energetik
moslashuvlarini ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘rta va uzoq masofalarga yugurishda organizmning energiyaga bo‘lgan ehtiyoji
juda yuqori bo‘ladi. Ushbu energiya mushaklarning qisqarishi va harakatini
ta’minlovchi asosiy manbadir. Organizm bu ehtiyojni qoplash uchun uch asosiy
energiya tizimidan foydalanadi: aerob, anaerob va aralash energiya tizimlari. Bu
tizimlar yugurish davomida ketma-ket yoki bir vaqtda ishga tushib, sportchining
harakat sifatini, chidamliligini va musobaqa davomida barqaror yugurish qobiliyatini
belgilaydi. Har bir energiya tizimi sportchining yugurish tezligi, yugurish davomiyligi,
jismoniy tayyorgarligi, yurak urish tezligi, nafas olish faoliyati va mushaklarning
glikogen zaxiralariga bog‘liq holda faollashadi.
Yugurishning ilk bosqichlarida, ayniqsa startda, organizmga tezkor energiya kerak
bo‘ladi. Bu vazifani ATP-CP tizimi bajaradi. Bu tizim qisqa muddatli, portlovchi
harakatlarda faol bo‘lib, masalan, dastlabki 8–10 soniya davomida energiyani
maksimal tezlikda yetkazib bera oladi. Ammo bu energiya manbai juda cheklangan
bo‘lgani sababli, u tezda tugaydi va o‘rnini anaerob glikoliz tizimi egallaydi. Anaerob
glikoliz kislorodsiz sharoitda glyukozani parchalaydi va shu jarayonda energiya ajralib
chiqadi. Bu energiya manbai o‘rta masofalarga yugurishda, xususan 800 yoki 1500
metr kabi intensiv, ammo nisbatan uzoq yugurishlarda muhim rol o‘ynaydi. Bu
tizimning faoliyati natijasida mushaklarda laktat to‘planadi, bu esa charchoqka olib
keladi.
Anaerob energiya tizimi qisqa muddatli, yuqori intensivlikdagi harakatlar uchun
mos keladi. Ammo uzoq masofalarga yugurishda bu tizimning imkoniyatlari yetarli
bo‘lmaydi. Shuning uchun uzoq masofali yugurishlarda, masalan, 5000 yoki 10000
metr masofalarda asosiy yuk aerob energiya tizimiga tushadi. Aerob tizim kislorod
ishtirokida ishlaydi va mushaklarga barqaror, uzoq davom etuvchi energiyani
ta’minlaydi. Bu tizimda asosiy energiya manbalari sifatida yog‘lar va uglevodlar
oksidlanadi. Yurak-qon tomir tizimi, o‘pka faoliyati, qonning kislorod tashish
xususiyati va mushak hujayralaridagi mitoxondriyalarning faoliyati bu jarayonda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi.
Amaliy mashg‘ulotlarda sportchilar bu tizimlarni bir vaqtning o‘zida mashq
qilishadi. Intervall mashqlar orqali anaerob imkoniyatlar oshiriladi, uzoq masofalarga
past intensivlikda yugurish orqali esa aerob salohiyat kuchaytiriladi. Mashg‘ulotlar
oralig‘ida sportchi to‘g‘ri tiklanish imkoniga ega bo‘lishi kerak, chunki har bir energiya
tizimi tiklanish uchun turli muddat talab qiladi. Anaerob tizimda laktat to‘planishi
tufayli tiklanish 30–60 daqiqa yoki undan ko‘proq vaqt talab etadi. Aerob tizim esa
tiklanish uchun uzoq vaqt – bir necha soatgacha davom etuvchi jarayon talab qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_3-to’plam_Aprel-2025
272
ISSN:3030-3613
Shuning uchun yuguruvchilar uchun uyqu, to‘g‘ri ovqatlanish, faol dam olish va
tiklovchi fizioterapiya usullari zaruriy hisoblanadi.
Yugurishda energiya tizimlarining aralash holda ishlashi esa eng samarali natijalarni
beradi. Sportchi yugurishni boshlaganda anaerob tizim faol bo‘lsa, yugurish davomida
aerob tizim asta-sekin asosiy yukni o‘z zimmasiga oladi. Yugurishning so‘nggi
bosqichida esa yana anaerob tizim faollashib, sportchiga "finish"ni kuchli bajara olish
imkonini beradi. Bu jarayon sportchining organizmi qanday moslashganiga, u
qanchalik to‘g‘ri tayyorlanganiga bog‘liq bo‘ladi. Demak, o‘rta va uzoq masofalarga
yugurishda energiya tizimlarining o‘zaro uyg‘unligi sportchining umumiy natijalariga
bevosita ta’sir ko‘rsatadi.
Xulosa
Yugurish – bu faqat mushak harakati emas, balki ichki organlar va energiya
tizimlarining uzviy ishlashi natijasida sodir bo‘ladigan murakkab fiziologik jarayondir.
O‘rta va uzoq masofalarga yugurishda organizm energiyaga bo‘lgan ehtiyojni bir
nechta manbalar orqali qoplaydi. Bu manbalar orasida aerob, anaerob va aralash
tizimlar asosiy o‘rin tutadi. Ularning har biri ma’lum yugurish bosqichlarida faollashib,
sportchi harakatini energiya bilan ta’minlaydi.
Shuning uchun sportchilar tayyorgarligi faqat umumiy jismoniy holatni emas, balki
aynan energiya ishlab chiqarish tizimlarini rivojlantirishga qaratilishi lozim. Yuksak
natijalarga erishish uchun har bir tizim o‘ziga xos metodik yondashuv orqali
takomillashtirilishi zarur. Bu esa ilmiy yondashuvga asoslangan mashg‘ulotlar, yurak-
qon tomir, nafas olish va mushak tizimlarining koordinatsiyasini talab etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Bompa, T.O., & Haff, G.G. (2009). Periodization: Theory and Methodology of
Training. Human Kinetics.
2.
Noakes, T.D. (2003). Lore of Running. Human Kinetics.
3.
McArdle, W.D., Katch, F.I., & Katch, V.L. (2015). Exercise Physiology:
Nutrition, Energy, and Human Performance. Wolters Kluwer Health.
4.
Wilmore, J.H., & Costill, D.L. (2004). Physiology of Sport and Exercise. Human
Kinetics.
5.
Xolmatov, A. (2020). Sport fiziologiyasi asoslari. Toshkent: O‘zDJTI.
6.
Sharipov, B., & Jo‘raev, M. (2018). Yengil atletika nazariyasi va amaliyoti.
Samarqand: SamDU nashriyoti.
