T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
254
ISSN:3030-3613
O‘ZBEKISTON KONFESSIYALARARO DINIY BAG‘RIKENGLIKNING
TARIXIY TAJRIBASI.
Andijon Davlat Universitet
Axborot tizimlari va texnologiyalari
1-bosqich talabasi
Akramova Muhayyo Hoshimjon qizi
Andijon Davlat Universitet
Axborot tizimlari va texnologiyalari
1-bosqich talabasi
Mamatqulova Ruxshona Rustamjon qizi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada globallashuv sharoitida dinning o‘rni, diniy
bag‘rikenglik va konfessiyalararo totuvlik mamlakat barqarorligini ta’minlashning
asosiy omili ekanligi ko’rsatib berilgan.
Kalit so‘zlar:
din, bag'rikenglik, barqarorlik, konfessiya, bag‘rikenglik
ABSTRACT:
This article shows that the role of religion in the context of
globalization, religious tolerance and interfaith harmony are the main factors in
ensuring the stability of the country.
Key words:
religion, tolerance, stability, confession, tolerance.
KIRISH
Diniy bag‘rikenglik muammosi, tabiiyki, zamonaviy dunyoda eng dolzarb va
faol muhokama qilinadigan masalalardan biridir. Diniy bag‘rikenglik ijtimoiy ongning
murakkab hodisasi sifatida ko‘rib chiqilishi kerak, unda mafkuraviy va ijtimoiy-
psixologik munosabatlar birlashadi va ko‘plab diniy an’analarning qonuniyligini
ta'minlaydi.
Diniy
bag‘rikenglikni
shakllantirish
mexanizmlari
jamoat
munosabatlarining butun tizimi, konstitutsiyaviy va demokratik huquq va erkiliklarni
to‘liq ro‘yobga chiqarish imkoniyati, shaxs va jamiyatning ma'naviy madaniyati
darajasi bilan bog‘liq.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Qadim zamonlarda paydo bo'lgan diniy bag‘rikenglik muammosi eng keskin edi,
bu erda turli e’tiqodli xalqlar buyuk imperiyalar doirasida birga yashashga majbur
bo‘ldi. Shunday qilib, birinchi jahon imperiyasining asoschisi - Ahamoniylar
(miloddan avvalgi VI-IV asrlar) Buyuk Kir II tarixga qadimgi dunyoning eng
bag'rikeng hukmdorlaridan biri sifatida kirgan, Bibliyada u "Xudoning moylangani"
deb ataladi. "Sharqdan kelgan burgut" (Ishayo 45:1, 46:11). Kir fors payg‘ambari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
255
ISSN:3030-3613
Zardushtning ta’limotiga sodiq bo‘lib, barcha yaxshiliklarning yaratuvchisi
hisoblangan xudo Ahura Mazdaga sig‘inardi. Zardusht Xudoni axloqiy komillik
sifatida ifodalagan. Zardushtiylik dinining asosiy manbasi “Avesto”da “Qulog‘ing
bilan eshit, qalbing bilan ochiqni ko‘r, toki har kim o‘zi uchun e’tiqodni tanlasin”
degan gapga alohida e’tibor qaratish lozim. Inson huquqlarini e’tiqod erkinligini e'tirof
etish hisoblangan xudo Ahura Mazdaga sig‘inardi. Zardusht Xudoni axloqiy komillik
sifatida ifodalagan. Zardushtiylik dinining asosiy manbasi “Avesto”da “Qulog‘ing
bilan eshit, qalbing bilan ochiqni ko‘r, toki har kim o‘zi uchun e’tiqodni tanlasin”
degan gapga alohida e’tibor qaratish lozim. Inson huquqlarini e'tiqod erkinligini e’tirof
etish g‘oyasining qadimgi dunyoda eng qadimgi ifodalaridan biri bu erda o'z o'rnini
topadi. Diniy bag‘rikenglik an’analari o‘zining xilma-xil ko‘rinishlarida O‘rta Osiyo
olimlari orasida ijtimoiy-falsafiy tafakkur taraqqiyotining barcha bosqichlarida
o‘zining alohida ifodasini topdi, buni alohida, eng yorqin misollar bilan ko‘rsatish
mumkin.oyasining qadimgi dunyoda eng qadimgi ifodalaridan biri bu erda o‘z o‘rnini
topadi. Diniy bag‘rikenglik an’analari o‘zining xilma-xil ko‘rinishlarida O‘rta Osiyo
olimlari orasida ijtimoiy-falsafiy tafakkur taraqqiyotining barcha bosqichlarida
o‘zining alohida ifodasini topdi, buni alohida, eng yorqin misollar bilan ko‘rsatish
mumkin.
Ko‘pgina buyuk mutafakkirlar xalqlar va shaxslarning o‘ziga xos xususiyatlari
va sharoitlarini hisobga olgan holda din tanlash huquqi g'oyasidan chiqdilar. Shunday
qilib, Forobiy shunday deb yozgan edi: "...bir guruh yoki bir xalq tasavvur qila oladi...
taqlid qiyofadagi narsalar boshqa guruh yoki boshqa xalqlardan farq qiladi. Shuning
uchun ham fazilatli xalqlar har xil, solih shaharlar esa turli dinlarga ega bo'lishi
mumkin. va xuddi shunday baxtga ishoning”. Jahon tarixi fazosi siqilayotgan
globallashuv sharoitida diniy bag‘rikenglikni rivojlantirish, dinlararo birdamlikni
parallel ravishda rivojlantirish eng samarali hisoblanadi. Ta’kidlash joizki,
globallashuv sharoitida diniy bag‘rikenglik va konfessiyalararo totuvlik mamlakatimiz
barqarorligini ta’minlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Aynan mustaqillik
yillarida mamlakatimizdagi diniy bag‘rikenglik va konfessiyalararo totuvlik holatiga
ijobiy munosabat mamlakatimiz taraqqiyotida yangi davrga asos soldi.
Xususan, bag‘rikenglik va insonparvarlik madaniyati, diniy bag‘rikenglik,
konfessiyalararo totuvlik muhiti, o‘z navbatida, fuqarolarimizni, ayniqsa, yosh avlodni
Vatanga sadoqat ruhida tarbiyalashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Shundan kelib
chiqib, 2018-yil 16-aprelda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh. Mirziyoyev
“Diniy-maʼrifiy soha faoliyatini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari
toʻgʻrisida”gi PF-5416-sonli farmonni imzoladi. Ushbu hujjat Oʻzbekistonda diniy
taʼlim tizimining uzluksizligini taʼminlashga qaratilgan: boshlangʻich bosqichdan
(oʻrta maxsus islom taʼlim muassasalari yoki madrasalar) oliy va keyingi diniy
taʼlimgacha. O‘z navbatida, bu omillar O‘zbekistonda davlat siyosatining eng muhim
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
256
ISSN:3030-3613
ustuvor yo‘nalishlaridan biri sifatida belgilandi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoyevning 2017-yil 7-fevraldagi “O‘zbekiston Respublikasini yanada
rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi farmoniga muvofiq,
xavfsizlik, millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglikni ta’minlash, tashqi siyosatni
olib borish o‘zaro manfaatdorlik va amaliylik, davlatimiz mustaqilligi va
mamlakatimizning xalqaro nufuzini mustahkamlashda diniy bag‘rikenglik va
konfessiyalararo totuvlikni ta’minlash. Aynan mana shu omillar mamlakatimiz
taraqqiyoti, jahon miqyosida tinchlik, barqarorlik, millatlararo totuvlik va diniy
bag‘rikenglikni ta’minlashga zamin yaratmoqda. Yurtimizda zardushtiylik, buddizm,
nasroniylik, moniylik, islom dini vakillari azaldan ahil-inoq, tinch-totuv yashab kelgan.
Xususan, mamlakatimizning ko‘plab shaharlarida masjidlar, cherkovlar, sinagogalar
mavjud. O‘z navbatida, bu muqaddas maskanlarda turli dinga e’tiqod qiluvchi millat
va elatlar o‘zlarining diniy marosimlarini bemalol bajarganlar. Binobarin, bu holatni
bugungi kunda mamlakatimizda istiqomat qilayotgan, turli dinlarga e’tiqod qiluvchi
barcha millat va elatlarning o‘zaro hamkorligi misolida ham ko‘rish mumkin. Tarixdan
ma’lumki, O‘zbekiston Respublikasi mustaqilligi e’lon qilingan davrda millatlararo
totuvlik va diniy bag‘rikenglik yo‘li bilan tinchlik va barqaror taraqqiyot asoslarini
mustahkamlashda barcha dinlar o‘rtasida diniy qarama-qarshiliklar bo‘lmagan. Bu
borada Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev ta’kidlaganidek: “Davlatimiz ko‘p millatli
va ko‘p konfessiyali davlatdir. Bugun yurtimizda 130 dan ortiq millat va elat vakillari
bir oila farzandlaridek istiqomat qilmoqda. Bu borada xalqimizning qadimiy
bag‘rikenglik an’analari muhim o‘rin tutishi shubhasiz”.
Bu, o‘z navbatida, O‘zbekistondagi millatlararo totuvlik, diniy bag‘rikenglik,
konfessiyalararo totuvlik va hamjihatlikning o‘ziga xos namunasi, barcha dinlarga
nisbatan bag‘rikenglikning ijobiy namunasidir. Binobarin, ma’naviyatimizning
ajralmas qismi bo‘lgan xalqimizga xos etnik, madaniy va diniy bag‘rikenglik ildizlari
boshqa din vakillari tomonidan ham e’tirof etilganidek, uzoq o‘tmishga borib taqaladi.
Ta’kidlash joizki, dunyoda mavjud dinlar o‘z mohiyatida ezgulik, tinchlik, mehr-
oqibat, do‘stlik, bunyodkorlik g‘oyalarini o‘zida mujassam etgan. Xususan, din
odamlarni halollik va poklik, mehr-oqibat, hamjihatlik va bag‘rikenglikka chorlaydi.
Islom va nasroniylik dinlari insonparvarlik g'oyalarini o'zida mujassam etgan axloqiy
me'yorlarni targ'ib qiladi: rahm-shafqat, rahm-shafqat, halollik, qalb pokligi, mardlik
va tantanavorlik. Jahon dinlaridan biri bo‘lmish xristianlik o‘z dindorlarini
diniyaxloqiy g‘oyalar asosida mehr-oqibat ko‘rsatishga, haqiqatni aytishga, mazlum va
mehnatkash xalqqa yordam berishga, mehnat qilishga, ahil-inoq yashashga da’vat
etadi.
Shunday qilib, barcha jahon dinlarida diniy bag'rikenglik muammosi ham
umuminsoniy, ham diniy-axloqiy fazilatlarga singib ketgan. Shunday qilib, din inson
ongiga ta'sir qilishning eng samarali usullaridan biriga aylandi. O‘z navbatida, diniy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
257
ISSN:3030-3613
ta’limotlar insonning hayotdagi sinovlar, muammo va qiyinchiliklarni yengib o‘tishiga
yordam beradi, odamlarga ishonchni mustahkamlaydi, har qanday jamiyat hayotida
madaniyat va ma’naviyatga ta’sir ko‘rsatadi. Bugun yurtimizda 130 dan ortiq millat va
elat ahil-inoq, ahil-inoq yashab kelmoqda. Respublika koʻp konfessiyali davlat boʻlib,
hozirda Oʻzbekistonda 16 konfessiyaga mansub 2239 diniy tashkilot faoliyat
koʻrsatmoqda.
Ta’kidlash joizki, mamlakatimizda hukm surayotgan millatlararo totuvlik, diniy
bag‘rikenglik, do‘stlik va hamjihatlik muhiti, o‘z navbatida, tinchlik va barqarorlikni
ta’minlash orqali O‘zbekistonning xalqaro maydondagi nufuzini yanada
mustahkamlashda muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bugun O‘zbekistonda tinchlik va
taraqqiyotni ta’minlash muhim ahamiyat kasb etmoqda. Respublikada tinchlik,
osoyishtalik, barqarorlik va farovonlik muhiti hukm surishidan barcha din vakillari
birdek manfaatdor. O‘z navbatida, davlat turli dinga e’tiqod qiluvchi fuqarolar va
fuqaroligi bo‘lmaganlar, turli dinlarga mansub diniy tashkilotlar o‘rtasida o‘zaro
yarashuv va hurmatni mustahkamlashga ko‘maklashadi, diniy va boshqa aqidaparastlik
va ekstremizmga qarshi kurashish va munosabatlarni keskinlashtirishga, turli millat
vakillari o‘rtasida adovatning kuchayishiga yo‘l qo‘ymaydi. e'tiqodlar. Davlatimiz
rahbari Shavkat Mirziyoyev ushbu masala yuzasidan fikr yuritar ekan, “...hozirgi
kunda dunyoning turli mintaqalarida millatlar va dinlar o‘rtasidagi ziddiyat
kuchaymoqda, millatchilik, diniy murosasizlik kuchaymoqda.Bu illatlar davlatga
singib ketgan, jamiyatni barbod qilmoqda. va radikal guruh va oqimlarning g‘oyaviy
asosiga aylanib bormoqda.Mana shunday og‘ir sharoitda mamlakatimizda turli millat
va din vakillari o‘rtasidagi do‘stlik va hamjihatlikni yanada mustahkamlash biz uchun
tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu shubhasiz, ishonchli vakil bo‘lib xizmat
qilmoqda. yurtimizdagi tinchlik-osoyishtalik garovi, xalqimizning bunyodkorlik
salohiyati, ertangi kunga ishonchi yuksalishiga zamin yaratdi”. Xususan,
O‘zbekistonda millatlararo totuvlik va diniy bag‘rikenglik munosabatlarini, birinchi
navbatda, dinlararo nizolarning oldini olish orqali ta’minlash turli din vakillari
o‘rtasida o‘zaro hamkorlik, hamjihatlik va o‘zaro tushunishni shakllantirish uchun
zamin yaratadi. Bu omil bevosita yurt tinchligi va taraqqiyotiga, umuminsoniy
madaniyat va ma’naviyat yuksalishiga xizmat qiladi.
XULOSA
Shunday qilib, tadqiqot natijalaridan ko‘rinib turibdiki, sayyoramiz aholisining
yarmidan ko‘pi o‘zini dindor deb hisoblagan sharoitda madaniy-tsivilizatsiyaviy
mavjudlik makonida jamiyatning diniy bag‘rikengligi kelajakning asosi va kafolati
hisoblanadi. jamiyatimizga beradigan zamonaviylik chaqiriqlari va tahdidlari
darajasini pasaytirish sharoitida respublikaning barqaror rivojlanishi.
Foydanilgan adabiyotlar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
60-son_4-to’plam_Aprel-2025
258
ISSN:3030-3613
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017-yil 7-fevraldagi PF-4947-son
qarori.“O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi to‘g‘risida”gi// O‘zbekiston Respublikasi Qonun hujjatlari to‘plami,
2017-yil. – No 6. – 70-modda.
2.
Murtazaeva R.X. O‘zbekistonda millatlararo munosabatlar va bag‘rikenglik. O‘quv
qo‘llanma-T., Universitet, 2007 yil.
3.
Avazov Komil Hollievich, Barqaror jamiyatni shakllantirishning ma’naviyaxloqiy
jihatlari Xalqaro gumanitar fanlar ijtimoiy fanlar va ta’lim jurnali 2017,4(10): 1-9.
4.
Komil Avazov Zamonaviy jamiyatning ichki va tashqi tahdidlari, xavfsizligi va
barqarorligi hamda ularning yaqinligi//Maqola “Rossiya va musulmon dunyosi”
byulleteni nashr qilish uchun taqdim etilgan. //Rossiya va musulmon dunyosi. 2017
yil.№3 (297).
5.
Xollievich AK (2017) Tahdidga chidamli jamiyatni shakllantirishning ma'naviy
jihatlari. J Socialomics 6: 214.doi:10.1472/2167-0358.1000214
6.
Авеста в истории и культуре Центральной Азии. Душанбе, 2001. - 541 с.
7.
Абу Наср Форобий. Фозил одамлар шаҳри. -Т.: Фан, 1993.
8.
Муртазаева
Р.Х. Толерантность
как интегрирующий фактор в
многонациональном Узбекистане. Т.: Узбекистан, 2010.
9.
Pakhrutdinov Shukritdin Uzbekistan: Barqaror rivojlanish va tez o'zgarishlar
intensivligi uchun mas'uliyat// Advances in Social Sciences Research Journal. jild.
6 № 8 (2019 yil): bet. 1–16 London
10.
К. Авазов Внешние и внутренние угрозы современности, безопасность и
стабильность в обществе, и их взаимосвязь// Россия и мусульманский мир. -
2017. - Том 7. № 301 ст.102-114
