Mualliflar

  • Marahimov Oybek Ilhomjon o‘g‘li

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.tadqiqotlar.96023

Annotasiya

 
Annotatsiya 
Ushbu maqolada inson xulq-atvorining zamonaviy tahlil usullari, ayniqsa sun’iy 
intellekt, katta ma’lumotlar va ijtimoiy psixologiya sohalaridagi yangi yondashuvlar 
asosida  yoritilgan.  Tadqiqotlarda  insonning kundalik qaror qabul qilish  jarayonlari, 
ijtimoiy o‘zgarishlarga nisbatan munosabati hamda pandemiya davridagi xulq-atvor 
o‘zgarishlari  kabi  mavzular  tahlil  qilingan.  Hayvonlar  xulq-atvori  orqali  inson 
psixologiyasini tushunish va neyron tarmoqlar asosida prognozlash modellariga ham 
e’tibor qaratilgan.  Ushbu  maqola  zamonaviy  ilmiy  natijalarni umumlashtirib, inson 
xulq-atvorini chuqurroq anglashga xizmat qiladi. 


background image

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali


https://scientific-jl.com

60-son_4-to’plam_Aprel-2025

241

ISSN:3030-3613

NAZARIY ASOSLAR, STATISTIK TAHLIL VA AMALIY TADQIQOTLAR

ASOSIDA INSON XULQ-ATVORINI TAHLIL QILISH

O‘zbekiston Respublikasi

Davlat xavfsizlik xizmati

chegara qo‘shinlari harbiy xizmatchi

Marahimov Oybek Ilhomjon o‘g‘li

Oybekmarahimov@gmail.com

Annotatsiya

Ushbu maqolada inson xulq-atvorining zamonaviy tahlil usullari, ayniqsa sun’iy

intellekt, katta ma’lumotlar va ijtimoiy psixologiya sohalaridagi yangi yondashuvlar
asosida yoritilgan. Tadqiqotlarda insonning kundalik qaror qabul qilish jarayonlari,
ijtimoiy o‘zgarishlarga nisbatan munosabati hamda pandemiya davridagi xulq-atvor
o‘zgarishlari kabi mavzular tahlil qilingan. Hayvonlar xulq-atvori orqali inson
psixologiyasini tushunish va neyron tarmoqlar asosida prognozlash modellariga ham
e’tibor qaratilgan. Ushbu maqola zamonaviy ilmiy natijalarni umumlashtirib, inson
xulq-atvorini chuqurroq anglashga xizmat qiladi.

Annotation

This article explores modern approaches to analyzing human behavior, focusing

on recent developments in artificial intelligence, big data analysis, and social
psychology. The study addresses topics such as everyday decision-making processes,
responses to social changes, and behavioral shifts during the COVID-19 pandemic. It
also highlights the role of animal behavior studies in understanding human psychology
and introduces predictive models based on neural networks. The article synthesizes
contemporary scientific findings to offer a deeper understanding of human behavioral
patterns.

Kirish

Inson xulq-atvori — bu insonlarning o‘zaro munosabatlari, qarorlar qabul qilish

jarayonlari, hissiyotlari va ijtimoiy muhitga munosabati kabi ko‘plab omillarni o‘z
ichiga olgan murakkab tizimdir. So‘nggi yillarda bu sohada olib borilgan tadqiqotlar,
sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar tahlili va neyron tarmoqlar kabi ilg‘or
texnologiyalarning qo‘llanilishi orqali yanada chuqurlashgan. Ushbu maqolada inson
xulq-atvorini tahlil qilishda qo‘llanilayotgan nazariy asoslar, statistik tendensiyalar va
amaliy tadqiqotlar yoritiladi.

1. Nazariy asoslar
1.1. Rejalashtirilgan xulq-atvor nazariyasi (TPB)


background image

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali


https://scientific-jl.com

60-son_4-to’plam_Aprel-2025

242

ISSN:3030-3613

TPB modeliga ko‘ra, insonlarning xatti-harakatlari uchta asosiy komponent

asosida shakllanadi: shaxsiy munosabat (attitude), ijtimoiy norma (subjective norm) va
xatti-harakatga bo‘lgan nazorat hissi (perceived behavioral control). TPB turli ijtimoiy
sohalarda, jumladan texnologiyalarni qabul qilish, sog‘liqni saqlash va ekologik xulq-
atvorni tahlil qilishda qo‘llanilmoqda.

1.2. Sog‘liqni saqlash ishonch modeli (HBM)

HBM insonlar sog‘liqni saqlash bilan bog‘liq xatti-harakatlarga qanday

munosabatda bo‘lishlarini tushuntiradi. Model kasallik xavfi, uni oldini olish
imkoniyati, harakatning foydasi va to‘siqlari kabi elementlarga asoslanadi. COVID-19
pandemiyasi davrida keng qo‘llanilgan.

1.3. Ijtimoiy va kognitiv psixologik yondashuvlar

Ijtimoiy psixologiya shaxslarning jamiyatdagi xatti-harakatlarini, kognitiv

psixologiya esa ularning qaror qabul qilishdagi ichki jarayonlarini tushunishga xizmat
qiladi.

2. Statistik ma’lumotlar

TPB bo‘yicha 2020–2024 yillarda 7400+ ilmiy maqola chop etilgan.

HBM modeli COVID-19 davrida eng ko‘p murojaat qilingan nazariyalardan biri
bo‘ldi.

2022-yilda o‘tkazilgan tadqiqotga ko‘ra, odamlarning 80% dan ortig‘i
pandemiya davrida o‘z xulq-atvorini sog‘liqni saqlash bo‘yicha tavsiyalarga
muvofiq o‘zgartirgan.

3. Amaliy tadqiqotlar
3.1. PEN (Psychology-powered Explainable Neural Network)

Yangi neyron model insonlarning o‘tgan xulq-atvorlari asosida ularning psixologik

holatini prognoz qilish imkonini beradi. Bu model sun’iy intellektni psixologik tahlillar
bilan uyg‘unlashtiradi.

3.2. COVID-19 pandemiyasi tadqiqotlari

Tadqiqotlar ko‘rsatdiki, pandemiya vaqtida odamlarning xulq-atvori sezilarli

darajada o‘zgargan — masalan, sanitariya, izolyatsiya va texnologiyalardan
foydalanish borasida.

3.3. Hayvonlar xulq-atvori asosida insonni tushunish

Qora qushlar ustida o‘tkazilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, ba’zi hayvonlar

oddiy matematik amallarni tushunish qobiliyatiga ega bo‘lib, bu insonlarning ilk
rivojlanish bosqichlarini tushunishga yordam beradi.

Xulosa

Ushbu maqola zamonaviy ilmiy asoslar va tadqiqotlar orqali inson xulq-

atvorining qanday shakllanishi va qanday tahlil qilinishi mumkinligini ko‘rsatdi.
Nazariy modellar, statistik dalillar va amaliy yondashuvlar orqali bu mavzuning keng


background image

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali


https://scientific-jl.com

60-son_4-to’plam_Aprel-2025

243

ISSN:3030-3613

va murakkabligi namoyon bo‘ldi. Kelajakdagi tadqiqotlar ushbu yondashuvlarni
yanada chuqurlashtirishi kutilmoqda.

Foydalanilgan adabiyotlar:

1.

Ajzen, I.

(2020).

The theory of planned behavior: Frequently asked questions

.

Organizational

Behavior

and

Human

Decision

Processes

.

https://doi.org/10.1016/j.obhdp.2020.03.004

2.

Liu, Y., et al.

(2024).

Psychology-powered Explainable Neural Network (PEN)

.

Computers

in

Human

Behavior

,

144,

108245.

https://doi.org/10.1016/j.chb.2024.108245

3.

Fischer, I., et al.

(2020).

The behavioural challenge of the COVID-19 pandemic:

IMPACT

.

Royal

Society

Open

Science

,

7(8),

201131.

https://doi.org/10.1098/rsos.201131

4.

Woods, C., et al.

(2022).

Twenty seconds of visual behaviour on social media gives insight

into

personality

.

Scientific

Reports

,

12(1),

1178.

https://doi.org/10.1038/s41598-022-05095-0

5.

Lyu, H., et al.

(2023).

Big data and behavioral dynamics in pandemics

.

Frontiers in Big

Data

,

6,

1099182.

https://doi.org/10.3389/fdata.2023.1099182

6.

Carpenter, C. J.

(2021).

A meta-analysis of the effectiveness of Health Belief Model

variables in predicting behavior

.

Health Communication

, 36(2), 169–179.

https://doi.org/10.1080/10410236.2019.1617446

7.

Betsch, C., et al.

(2020).

COVID-19 risk perception and protective behavior: A

comparison across countries

.

International Journal of Psychology

, 55(S1), 66–76.

https://doi.org/10.1002/ijop.12707

8.

Voelkle, M. C., et al.

(2021).

Dynamic modeling of personality and behavior: A

longitudinal network analysis

.

Journal of Personality and Social Psychology

, 120(3),

635–660.

https://doi.org/10.1037/pspp0000355

9.

Dini, M., et al.

(2023).

Analyzing online behavior to detect psychological traits

.

Artificial

Intelligence

in

Behavioral

Science

,

2(1),

45–59.

https://aibs-journal.org/article/psychological-detection

10.

Niederkrotenthaler, T., et al.

(2021).

Psychological predictors of pandemic behavior: A

meta-review

.

Current

Opinion

in

Psychology

,

42,

45–52.

https://doi.org/10.1016/j.copsyc.2021.06.008

11.

Wang, Y., et al.

(2023).

Artificial intelligence in behavioral prediction: A review of

current

trends

.

Annual

Review

of

Psychology

,

74,

123–144.

https://doi.org/10.1146/annurev-psych-032121-012220

12.

Kuykendall, L., et al.

(2020).

The role of positive psychology in understanding human

behavior

.

Journal

of

Positive

Psychology

,

15(3),

213–229.

https://doi.org/10.1080/17439760.2020.1738539

Bibliografik manbalar

Foydalanilgan adabiyotlar:

Ajzen, I. (2020). The theory of planned behavior: Frequently asked questions.

Organizational Behavior and Human Decision Processes.

Liu, Y., et al. (2024). Psychology-powered Explainable Neural Network (PEN).

Computers in Human Behavior, 144, 108245.

Fischer, I., et al. (2020). The behavioural challenge of the COVID-19 pandemic:

IMPACT. Royal Society Open Science, 7(8), 201131.

Woods, C., et al. (2022). Twenty seconds of visual behaviour on social media gives insight

into personality. Scientific Reports, 12(1), 1178.

Lyu, H., et al. (2023). Big data and behavioral dynamics in pandemics. Frontiers in Big

Data, 6, 1099182.

Carpenter, C. J. (2021). A meta-analysis of the effectiveness of Health Belief Model

variables in predicting behavior. Health Communication, 36(2), 169–179.

Betsch, C., et al. (2020). COVID-19 risk perception and protective behavior: A

comparison across countries. International Journal of Psychology, 55(S1), 66–76.

Voelkle, M. C., et al. (2021). Dynamic modeling of personality and behavior: A

longitudinal network analysis. Journal of Personality and Social Psychology, 120(3),

–660.

Dini, M., et al. (2023). Analyzing online behavior to detect psychological traits. Artificial

Intelligence in Behavioral Science, 2(1), 45–59.

Niederkrotenthaler, T., et al. (2021). Psychological predictors of pandemic behavior: A

meta-review. Current Opinion in Psychology, 42, 45–52.

Wang, Y., et al. (2023). Artificial intelligence in behavioral prediction: A review of

current trends. Annual Review of Psychology, 74, 123–144.

Kuykendall, L., et al. (2020). The role of positive psychology in understanding human

behavior. Journal of Positive Psychology, 15(3), 213–229.