T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
75
ISSN:3030-3613
MAHALLIY BYUDJET DAROMADLARINI SHAKLLANTIRISH HAMDA
SAMARADORLIGINI OSHIRISH ISTIQBOLLARI
Abulqosimova Zamira Ochilovna
Termiz iqtisodiyot va servis universiteti magistranti
ANNOTATSIYA
. Maqolada mahalliy byudjetlarning daromadlar bazasini
shakllantirish, mahalliy byudjetlar daromadlari va xarajatlari samaradorligini
taʼminlashning ilmiy-amaliy jihatlari yoritilgan. Hududlarning iqtisodiy salohiyatidan
oqilona foydalanish, shuningdek, mahalliy budjet xarajatlaridan oqilona va samarali
foydalanish hisobiga mahalliy byudjetlar daromadlari barqarorligini taʼminlash
imkoniyatlari asoslab berilgan. Tadqiqotlar asosida amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi.
Kalit soʻzlar:
mahalliy byudjet; mahalliy byudjet daromadlari; mahalliy byudjet
xarajatlari; mahalliy hokimiyat organlari; mahalliy soliqlar va yigʻimlar; hududlar;
mintaqaviy iqtisodiyot.
Кириш
. Bugungi kunda mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy rivojlantirish va
liberallashtirish, samarali soliq-byudjet siyosatidan foydalangan holda iqtisodiyotni
barqaror rivojlantirish, makroiqtisodiy barqarorlik va milliy iqtisodiyotning
raqobatbardoshligini taʼminlashga qaratilgan islohotlarni amalga oshirish muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Davlat boshqaruvini markazsizlashtirish jarayonini davom
ettirish joylarda davlat siyosatini amalga oshirishda mahalliy va hududiy hokimiyat
organlarining masʼuliyatini oshirishga, respublika davlat hokimiyati organlarining
vakolatlarini mahalliy davlat hokimiyati organlariga bosqichma-bosqich oʻtkazishga,
shuningdek, hududiy davlat hokimiyati organlarining tuman, shahar hokimiyati
organlariga vakolatlari.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti taʼkidlaganidek: “Moliya sohasida soha va
hududlarni mutanosib rivojlantirish hisobidan mahalliy byudjetning daromad bazasini
kengaytirish zarur. Eng muhimi, tuman va shaharlarda mahalliy byudjetlarning
kengaytirilishi aholining turmush darajasi va turmush sharoitini, umuman, barqarorlik
va osoyishtalikni yuksaltirishga xizmat qilishi kerak”. Hududlarning moliyaviy
barqarorligini taʼminlash nuqtayi nazaridan hududlarning moliyaviy bazasini
mustahkamlash, mahalliy byudjetlarning daromad qismini kengaytirish boʻyicha
hududlarning zaxira va imkoniyatlarini ishga tushirish, bu boradagi ishlar ustuvor
vazifalardan biri, shuningdek subvensiyali rayonlar va shaharlarda sanoat hamda
xizmatlarning jadal rivojlanishi hisobiga bunday hududlarni qisqartirish hisoblanadi.
Таҳлил ва натижалар.
Oʻzbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yoʻnalishi boʻyicha Harakatlar strategiyasida viloyatlar, tumanlar va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
76
ISSN:3030-3613
shaharlarni xalqaro standartlar asosida rivojlantirish vazifasi belgilangan va bu vazifani
amalga oshirishda quyidagi masalalar hal etilgan:
- Hududlarning ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish darajasidagi tafovutlarni, birinchi
navbatda, viloyat iqtisodiyotini modernizatsiya va diversifikatsiya qilishni
kengaytirish hisobiga sanoat va eksport salohiyatini oshirish hisobiga qisqartirish
shuningdek, rivojlanish darajasi nisbatan past boʻlgan tumanlar va shaharlarning jadal
rivojlanishi orqali.
- Sanoat va xizmat koʻrsatish sohasining jadal rivojlanishi hisobiga tuman va
shaharlarning subsidiyaga qaramligini qisqartirish, mahalliy byudjetlar daromad
bazasini kengaytirish va boshqalar. Bu vazifalarning toʻliq amalga oshirilishi
mamlakatimiz hududlarini barqaror rivojlantirish hisobidan mahalliy byudjetlar
daromadlarini oshirish imkonini bermoqda. Mahalliy byudjetlar darajasida mahalliy
byudjetlarning daromad bazasini ularni soliqlar va boshqa majburiy toʻlovlarning
alohida turlari bilan birlashtirish orqali tubdan mustahkamlash, viloyatlar, shaharlar va
tumanlar budjetlarini subsidiyalardan chiqarib tashlash hamda bosqichma-bosqich
amalga oshirish soliq-byudjet siyosatining ustuvor vazifalari, ularning daromadlari
yuqori boʻlgan byudjetlarning taqsimlanishiga bogʻliqligini kamaytirish, bundan kelib
chiqib, mahalliy davlat hokimiyati organlari tomonidan hududlarni ijtimoiy-iqtisodiy
rivojlantirish masalalarini hal etish yer resurslarini koʻpaytirish va masʼuliyatini tizimli
asosda qoʻshimcha zahiralarni aniqlash sifatida belgilangan va mahalliy byudjet
daromadlarini oshirish hisoblanadi. Mahalliy byudjetlar daromadlarini oshirish,
mahalliy byudjetlar xarajatlaridan samarali foydalanishga erishish, hududlarning
barqaror rivojlanishini taʼminlash, mahalliy davlat hokimiyati organlarining moliyaviy
mustaqilligi va masʼuliyatini yanada oshirish chora-tadbirlarini amalga oshirishda
ilmiy taklif va amaliy tavsiyalar ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Federal
shtatlarda mahalliy byudjet daromadlarining qariyb 35 % foizi soliqlar hisobidan
shakllantiriladi (Shveytsariya sezilarli darajada farq qiladi — undagi soliqlar
munitsipal daromadlarning 58 % ni tashkil qiladi). Avstraliya, Kanada va AQSHda
mulk soligʻidan tushumlar (uning bozor qiymatini soliqqa tortish) mahalliy
byudjetlarda muhim oʻrin tutadi. Shveytsariya va Germaniyada mahalliy byudjetlarda
shaxsiy daromad soligʻi ustunlik qiladi, u Germaniyada toʻliq federal darajada va
qisman Shveytsariyada mahalliy darajada belgilanadi. Soliq vakolatlari hajmi va
munitsipalitetlarning daromadlari tarkibi boʻyicha Rossiya Germaniyaga eng yaqin
hisoblanadi, ammo shunga qaramay, koʻproq soliqlar mahalliy byudjetlarga tushadi.
Mahalliy byudjetlar daromadlarining barqarorligini taʼminlash, shuningdek, mahalliy
byudjetlar xarajatlaridan samarali foydalanish ham iqtisodiy, ham huquqiy omillarga
bogʻliq. Ayrim iqtisodchilar bu omillarga mahalliy davlat hokimiyati organlarining
vakolat va masʼuliyatini oshirish orqali erishish mumkinligini eʼtirof etishsa, baʼzi
iqtisodchilar esa daromadlar va xarajatlar mutanosiblikka erishish orqali amalga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
77
ISSN:3030-3613
oshirilishi mumkinligini tan olishadi. Mahalliy byudjet daromadlari, bir tomondan,
yalpi ichki mahsulot qiymatining ishlab chiqarish jarayoni ishtirokchilari oʻrtasida
taqsimlanishi natijasi boʻlsa, ikkinchi tomondan, bu qiymat hisoblanadi va u mahalliy
ahamiyatga ega fondni shakllantirishga xizmat qiladi. M.Xaydarovning taʼkidlashicha,
byudjet tizimi byudjetlarini markazsizlashtirish byudjet daromadlari va turli darajadagi
boshqaruv organlari vakolatlari oʻrtasidagi byudjet xarajatlari boʻyicha
majburiyatlarga nisbatan mutanosiblikni taʼminlashga qaratilgan qator chora-
tadbirlarni amalga oshirish bilan bogʻliq. Markazsizlashtirish natijasida davlat
xizmatlarini tashkil etish va koʻrsatish shunday taʼminlanadiki, ular mahalliy aholi
ehtiyojlarini toʻliq qondirishni taʼminlashi shart. Mahalliy budjetning daromadlari va
davlat byudjeti xarajatlari mahalliy byudjetlarning hududlarda istiqomat qiluvchi
aholini taʼminlovchi daromad qismini va uning natijalarini mamlakatda yaratilgan
milliy daromadni taqsimlash asosida mustahkamlashga yoʻnaltiriladi. U.Oʻroqov
mahalliy byudjetlarning daromad bazasini kengaytirish, qoʻshimcha daromad
manbalarini yaratish va zaxiralarni aniqlashda mahalliy hokimiyat organlarining
manfaatdorligini oshirish zarur, deb hisoblaydi. N.Yoʻldosheva esa mahalliy
byudjetlarni tartibga solish usullarini takomillashtirish orqali ularning daromad
manbalarini mustahkamlash va xarajatlar majburiyatlarini optimallashtirishga erishish
mumkinligini taʼkidlaydi. Muallifning fikricha, mahalliy byudjetlarning moliyaviy
barqarorligini taʼminlash va ularning mustaqilligini oshirish uchun, birinchi navbatda,
byudjet orqali tartibga solishni hisobga olish kerak, chunki bu mutanosiblikni
taʼminlash maqsadida ular oʻrtasida mablagʻlarni qayta taqsimlashning eng muhim
mexanizmi byudjet tizimi byudjetlarining daromadlari va xarajatlari hisoblanadi.
Yuqoridagi olim-iqtisodchilar tomonidan bildirilgan fikr va mulohazalar asosida
mahalliy byudjetlar daromadlarini oshirish va joriy sharoitda xarajatlarni
optimallashtirishning dolzarb moliyaviy jihatlari oʻrganildi. Shuningdek,
markazsizlashtirish asosida mahalliy davlat hokimiyati organlarining moliyaviy
resurslarini shakllantirish, hududning iqtisodiy salohiyatidan oqilona foydalanishni
ragʻbatlantirish yoʻllari ochildi. Bizning fikrimizcha, mahalliy byudjetlar daromadlari
barqarorligini taʻminlash va mahalliy byudjetlar xarajatlari samaradorligiga erishishda,
birinchi navbatda, hududlarning iqtisodiy salohiyatini oshirish va soliqqa tortish
manbalarini koʻpaytirish chora-tadbirlarini amalga oshirish bugungi kunda muhim
ahamiyat kasb etmoqda. Mahalliy budjetlar daromadlarini mustahkamlash,
xarajatlarini barqarorlashtirish, ularning daromadlari bazasini kengaytirish hal qilinishi
kerak boʻlgan dolzarb masalalardan biridir. Mahalliy byudjetlarning daromad bazasi
bevosita hududlarda hosil boʻladigan milliy daromadga, yaʻni ishlab chiqarishning
rivojlanish darajasiga, daromadlarning doimiy va bosqichma-bosqich kamayib
borishiga bevosita bogʻliqdir. Mahalliy byudjet daromadlarini shakllantirishning ichki
zaxiralari hududlarda ishlab chiqarishni rivojlantirish, iqtisodiy islohotlarni joylarda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
78
ISSN:3030-3613
muvaffaqiyatli amalga oshirish bilan chambarchas bogʻliq. Mahalliy davlat hokimiyati
organlari faoliyatini toʻgʻri tashkil etish har bir hududning iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishining asosiy talablaridan biridir. Mahalliy byudjetlarning daromadlari
mahalliy davlat hokimiyati organlarining hududiy ijtimoiy-iqtisodiy tadbirlarni
moliyalashtirishga qaratilgan moliyaviy resurslari manbai hisoblanadi. Tahlil qilingan
yillarda viloyatlar mahalliy byudjetlari daromadlari oʻsish tendensiyasiga ega.
Mahalliy byudjetlar Oʻzbekiston Respublikasi davlat byudjetining muhim qismi boʻlib,
mahalliy davlat hokimiyati organlari faoliyatini moliyalashtirishning muhim manbai
hisoblanadi. Mahalliy byudjetlar mahalliy ehtiyojlarni toʻliq qondirish va ularning
bajarilishini davlat tomonidan markazlashtirilgan tartibda amalga oshirilayotgan
chora-tadbirlar bilan chambarchas bogʻliq holda amalga oshirish imkonini beradi.
Hududlarning mahalliy davlat hokimiyati organlariga mahalliy byudjetlar
daromadlarini oshirish va resurslardan tejamkorlik bilan foydalanish vazifasi kiritildi.
Bugungi kunda markaziy darajada byudjetlararo munosabatlar birmuncha
barqarorlashgan boʻlsada, mahalliy byudjetlar darajasida byudjetlararo munosabatlar
muammolari saqlanib qolgan. Bu yillarda mahalliy byudjetning daromadlari mahalliy
budjet xarajatlariga nisbatan doimiy ravishda past boʻlib kelmoqda. Ayniqsa, keyingi
yillarda ular orasidagi farq sezilarli darajada farqlandi, yaʼni xarajatlar keskin
oshganini koʻramiz. Soʻnggi yillarda mahalliy byudjet daromadlari bilan
solishtirganda, hududlarda xarajatlarni oshirish tendensiyasi kuzatilmoqda. Bu, oʻz
navbatida, ushbu xarajatlarni moliyalashtirish uchun qoʻshimcha mablagʻlarni talab
qiladi va yuqori byudjetdan subsidiyalar, oʻzaro hisob-kitoblar yoki transfertlar
shaklida moliyaviy yordamni talab qiladi. Hududlar boʻyicha xarajatlar ijrosida
respublika hududlari mahalliy byudjetlari daromadlarini shakllantirish, tafovutlar
saqlanib qolmoqda. Mahalliy budjetlar daromadlari va xarajatlarining oʻzgarish
dinamikasini tahlil qilsak, ayrim mahalliy byudjetlarda daromadlarga nisbatan
xarajatlar miqdori ortib borayotganini koʻramiz. Bizning fikrimizcha, daromad
manbalarini byudjetlar oʻrtasida taqsimlash quyidagi mezonlarga asoslanishi kerak:
- notekis taqsimlangan soliqlar resurs-soliqlar turli hududlarda respublika
budjetining soliqqa tortish bazasiga va markazlashtirilgan qoʻshilgan qiymat soligʻi
iqtisodiy barqarorlikka muvofiq, aksiz soligʻi toʻliq qoʻshilishi kerak;
- hozirgi vaqtda tadbirkorlikni rivojlantirish, kichik biznesni qoʻllab quvvatlash
boʻyicha asosiy talablar mahalliy hokimiyat organlari zimmasiga yuklatilgan. Bu
mazkur korxonalar tomonidan toʻlanadigan daromad soligʻini mahalliy byudjetlarga
toʻliq undirish zarurligini belgilaydi;
- shaxsiy daromad soligʻi respublika va mahalliy byudjetlar oʻrtasida teng
taqsimlanishi kerak. Chunki bu soliq doimiy yashash tamoyili asosida undiriladi va
mahalliy moliya organlarining bu pulni undirishdan manfaatdorligi ortadi. Boshqa
tomondan, bu soliqlar respublika byudjeti daromadlarida salmoqli ulushni egallaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
79
ISSN:3030-3613
Yuqoridagi maʼlumotlardan kelib chiqqan holda, mahalliy byudjetlar daromadlarini
oshirish, ularning barqarorligini taʼminlash boʻyicha chora-tadbirlarni amalga oshirish,
mahalliy byudjetlar xarajatlaridan samarali foydalanishga erishish, shuningdek,
mahalliy davlat hokimiyati organlarining masʼuliyatini oshirish bugungi kunning eng
dolzarb muammosi hisoblanadi.
Adabiyotlar
1.
Soliq va byudjet siyosatining 2024-yilga moʻljallangan asosiy yoʻnalishlari qabul
qilinganligi munosabati bilan Oʻzbekiston Respublikasining ayrim qonun
hujjatlariga oʻzgartish va qoʻshimchalar kiritish toʻgʻrisida//https://lex.uz/docs/-
4123665
2.
Burxonov E.M. Mahalliy byudjetlarni muvozanatlashning iqtisodiy va huquqiy
masalalari. – Toshkent: Uzbekiston, 2017.
3.
Sirojiddinova Z.X., Vaxobov A.V., Siddikov J.R. Gosudarstvennыy byudjet
Respubliki Uzbekistan. Uchebnoye posobiye. Jurnal Impact Factor (SJIF
2022=4.63) Passport:
http://sjifactor.com/passport.php?id=22230
4.
Roʻziyev Z.I. Mahalliy byudjet daromadlarini shakllantirish va samaradorligini
oshirish istiqbollari// Innovatsion texnologiyalar, №. 3 (39), 2020.
5.
Rustamova M.M., Dementiyev A.N. Oʻzbekiston Respublikasi byudjet tizimining
muvozanatlashning baʼzi muammolari // OʻzMU axborotnomasi. 2020.
6.
Чеснокова Л.А. "Совершенствование механизма распределения налоговых
доходов по уровням бюджетной системы РФ". Автореферат диссертатсии на
соискание ученой степени кандидата экономических наук. Саранск, 2021.
