T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
163
ISSN:3030-3613
TARBIYASIZ ILM- XAVFLI QUROL
Ergashev Yoqub Yusupovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika institutining
2-bosqich tarix yo’nalishi talabasi
Shoberdiyev Shodmon Aliqul o'g'li
Denov tadbirkorlik va pedagogika institutining
2-bosqich tarix yo’nalishi talabasi
Annotatsiya
:
Ushbu ilmiy maqola zamonaviy jamiyatda ilm va tarbiya
o‘rtasidagi o‘ta muhim bog‘liqlikni tahlil etadi. Muallif ilm-fanning insoniyat
taraqqiyotidagi ahamiyatini yoritish bilan birga, tarbiyasiz qo‘llanilgan bilim qanday
ijtimoiy va axloqiy xavflarga olib kelishini tahlil qiladi. Maqolada tarixiy misollar,
ma’naviy va axloqiy qadriyatlar orqali ilm va tarbiya uyg‘unligining zarurligi asoslab
beriladi.
Kalit so‘zlar:
ilm, tarbiya, axloq, ma’naviyat, yosh avlod, jamiyat, xavfli qurol,
texnologiya, mas’uliyat, ma’rifat.
Kirish:
Ilm va tarbiya har qanday jamiyatning asosiy tayanchlaridan biridir.
Ularning uyg‘unligi insoniyat taraqqiyotining asosiy omili sanaladi. Biroq, agar ilm
tarbiya bilan to‘g‘ri yo‘naltirilmasa, u xavfli qurolga aylanishi mumkin. Bugungi
kunda texnologik rivojlanish shiddat bilan davom etayotgan bir paytda, inson omili,
xususan, axloqiy tarbiya masalasi yanada dolzarb bo‘lib bormoqda.
Ilm nima va u qanday quvvat? Ilm - bu insoniyat tomonidan asrlar davomida
to‘plangan bilimlar majmui bo‘lib, u kishilarning atrof-muhitni, jamiyatni va o‘zini
anglashida muhim vositadir. Ilm nafaqat fan-texnika, balki madaniyat, san’at, falsafa
kabi sohalarda ham taraqqiyotning omilidir. Lekin ilm mustaqil holda insonni yetuk
shaxsga aylantira olmaydi. U faqat yo‘nalish olganida, ya’ni tarbiya bilan
uyg‘unlashganidagina ijobiy natijalar beradi.
Tarbiya va axloqning o‘rni Tarbiya insonning ichki dunyosini, axloqiy
mezonlarini shakllantiradi. Tarbiya oilada boshlanadi, maktab va jamiyatda davom
etadi. Tarbiyaning asosiy maqsadi insonda adolat, halollik, vatanparvarlik, boshqalarga
hurmat kabi fazilatlarni shakllantirishdir. Tarbiyasiz inson bilimli bo‘lsa ham, o‘z
bilimidan noto‘g‘ri maqsadlarda foydalanishi mumkin.
Tarbiyasiz ilmning tarixiy va zamonaviy misollari Tarixda ko‘plab olimlar,
ixtirochilar ilmiy kashfiyotlar qilgan. Biroq ularning ayrimlari insoniyatga foyda emas,
balki zarar keltirgan. Masalan, kimyoviy va yadroviy qurollar yaratilganida bu ilmiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
164
ISSN:3030-3613
yutuqlar sifatida qabul qilingan. Lekin ularning noto‘g‘ri qo‘llanilishi millionlab
begunoh odamlarning halokatiga sabab bo‘ldi. Zamonaviy texnologiyalar ham
shunday: sun’iy intellekt, biologik texnologiyalar, internet tizimi katta imkoniyatlar
eshigini ochmoqda. Ammo agar bu bilimlar tarbiyasiz insonlar qo‘lida bo‘lsa, ular
orqali ijtimoiy manipulyatsiya, axborot urushlari, inson sha’ni va erkinligiga tajovuzlar
sodir bo‘lishi mumkin.
Ilm va tarbiya uyg‘unligi – yuksalish kafolati. Ilmni axloqiy qadriyatlar asosida
o‘rgatish bugungi kunda eng muhim vazifalardan biridir. Shu boisdan, maktab va oliy
ta’lim muassasalarida faqat texnik bilim emas, balki ma’naviyat va axloq fanlari ham
o‘qitilishi zarur. Ilmga ega bo‘lgan har bir inson jamiyat oldida javobgar ekanini
anglamog‘i lozim. Buning uchun esa ta’lim-tarbiya jarayonida ma’rifiy va axloqiy
tarbiya uzviy ravishda olib borilishi zarur.
Oila, maktab va jamiyatning roli Oila inson tarbiyasining ilk maktabidir.
Farzandning ilk qadamlari, so‘zlari, muomalasi aynan oilada shakllanadi. Maktab esa
bu tarbiyani davom ettiradi va uni ilm bilan boyitadi. Jamiyat esa umumiy muhit
sifatida bu jarayonni mustahkamlaydi. Shunday ekan, ilm va tarbiya birgalikda amalga
oshirilsa, biz haqiqiy yetuk, bilimli va axloqli avlodni kamol toptiramiz.
Xulosa: Tarbiyasiz ilm, aslida, hayotni qurish emas, uni buzishga xizmat qilishi
mumkin. Shu bois ilm bilan birga tarbiyani ham ustuvor yo‘nalish sifatida qarash
lozim. Har qanday jamiyatda ilm va tarbiya uyg‘unligi ta’minlansa, u yerda taraqqiyot,
tinchlik va baxt bo‘ladi. Inson o‘z bilimini ezgulik, adolat va insonparvarlik yo‘lida
ishlatishi uchun, u avvalo tarbiyani qalbida barpo etishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimov I.A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. – T.: Ma’naviyat, 2008.
2.
G‘afur G‘ulom. Inson tarbiyasi haqida maqolalar.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim to‘g‘risidagi qonuni.
