T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
146
ISSN:3030-3613
IBN SINO QARASHLARIDA AXLOQIY KAMOLOT VA YOSHLAR
TARBIYASI
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti
(tarix va mamlakatlar yo’nalishi) 2-kurs talabalari
Nasrulloyev Oybek Habibullo ogli
Eshmamatova Zilola Olimjon qizi
Maqolasi
Anottatsiya:
Ushbu maqolada Ibn Sinoning axloqiy kamolot va yoshlar
tarbiyasi haqidagi qarashlari tahlil qilingan. Ibn Sino, o‘zining falsafiy qarashlari
orqali, yoshlarni nafaqat ilm olishga, balki axloqiy va ma’naviy rivojlanishga ham
chaqirgan. U axloqiy fazilatlarni rivojlantirishning muhimligini, o‘zini tanish va to‘g‘ri
yo‘lni tanlashni ta’kidlagan. Maqola Ibn Sinoning axloqiy tarbiya haqidagi asosiy
g‘oyalarini yoritib, ularning bugungi kunda yoshlar tarbiyasidagi ahamiyatini
ko‘rsatadi.
Русский язык
: В статье анализируются взгляды Ибн Сины на этическое
совершенствование и воспитание молодежи. Ибн Сина через свои философские
идеи призывает молодежь не только к получению знаний, но и к моральному и
духовному развитию. Он подчеркивает важность формирования этических
качеств, самоосознания и правильного выбора пути. Статья раскрывает
основные идеи Ибн Сины о нравственном воспитании и их значимость в
воспитании молодежи в современном обществе.
English
: This article analyzes Ibn Sina's views on ethical perfection and youth
education. Ibn Sina, through his philosophical ideas, calls on youth not only to acquire
knowledge but also to develop morally and spiritually. He emphasizes the importance
of cultivating ethical qualities, self-awareness, and making the right choices. The
article highlights Ibn Sina's key ideas on moral education and their relevance to youth
education in contemporary society.
Kirish:
Ibn Sino (Avicenna) o‘zining keng qamrovli ilmiy merosi bilan tanilgan
buyuk mutafakkir va faylasufdir. Uning asarlarida faqat ilm-fan, tibbiyot, matematika
va astronomiya sohalariga bag‘ishlangan ma’ruzalar emas, balki axloqiy qadriyatlar va
insonning ruhiy rivojlanishiga oid chuqur falsafiy mulohazalar ham mavjud. Ibn Sino
axloqiy kamolotni insonning shaxsiy rivojlanishining asosiy mezoni sifatida ko‘rgan.
U yoshlarni nafaqat ilmga, balki axloqiy fazilatlarni rivojlantirishga ham chaqirgan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
147
ISSN:3030-3613
Uning tarbiya haqidagi qarashlari bugungi kunda ham dolzarb bo‘lib, yoshlarning
ruhiy va ma’naviy kamolotiga alohida e’tibor qaratilishiga zamin yaratadi.
Asosiy qism:
Ibn Sino axloqiy kamolotni faqat tashqi ko‘rinishda emas, balki
ichki tuyg‘ular, fikrlar va niyatlar darajasida ham amalga oshirilishi kerak deb
hisoblagan. Axloqiy kamolot, uning fikricha, insonning hayotdagi haqiqiy baxtiga
erishishining muhim shartlaridan biridir. Yoshlarni axloqiy jihatdan tarbiyalashda Ibn
Sino quyidagi tamoyillarni asosiy o‘rinda tutadi:
1.
Adolat
: Ibn Sino axloqiy kamolotning asosi sifatida adolatni ko‘rgan. U
adolatni faqat tashqi xatti-harakatlar, balki ichki muvozanat va o‘zini tutishda ham
amalga oshirish kerak deb ta’kidlagan. Adolat, uning fikricha, har bir insonning o‘zida
va jamiyatda to‘g‘ri va adolatli munosabatlarni shakllantiradi. Yoshlarni adolatli
bo‘lishga tarbiyalash, ularni o‘zining va boshqalarining huquqlariga hurmat ko‘rsatish
ruhida tarbiyalash, ularning axloqiy rivojlanishiga katta hissa qo‘shadi.
2.
Halollik va samimiyat
: Ibn Sino halollikni, eng avvalo, o‘zini o‘zi bilish
va o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilish deb ko‘rgan. Yoshlarni halol bo‘lishga o‘rgatish,
nafaqat tashqi xulq-atvorni to‘g‘ri yo‘lga qo‘yishga, balki ichki dunyo va fikrlarda ham
haqiqatga intilish zarurligini bildiradi. Halollik, Ibn Sinoning fikricha, shaxsning
ma’naviy pokligini ta’minlashda eng muhim omillardan biridir.
3.
Sabr va toqat
: Ibn Sino sabrni axloqiy kamolotning ajralmas qismi
sifatida ta’riflaydi. U sabrni nafaqat qiyinchiliklar va sinovlarga toqat qilish sifatida,
balki hayotdagi barcha ishlarida ichki tinchlikni saqlash, o‘zini boshqarish va o‘z
maqsadlariga erishish yo‘lida qat’iyatli bo‘lish deb tushungan. Yoshlarni sabr va
toqatga o‘rgatish, ularni hayotdagi har qanday muammolarga qarshi kurashishga,
mashaqqatlarga bardosh berishga tayyorlaydi.
4.
Ilmga intilish
: Ibn Sinoning fikricha, ilm olish insonning axloqiy va
ma’naviy rivojlanishida asosiy omil bo‘lishi kerak. Ilmni, uning nuqtai nazaridan,
nafaqat dunyoviy bilimlar, balki axloqiy va ma’naviy bilimlar sifatida ham qarash
kerak. Yoshlarni ilmga intilish ruhida tarbiyalash, ularning dunyoqarashini
kengaytirish va ma’naviy boyliklarini oshirishga yordam beradi. Ibn Sino ilmni
insonning axloqiy mukammallikka erishishining eng muhim vositasi sifatida ko‘rgan.
5.
O‘z-o‘zini tarbiyalash va o‘zini bilish
: Ibn Sino o‘z-o‘zini tarbiyalashni
insonning ruhiy kamolotga erishish yo‘lida muhim bosqich sifatida ta’kidlagan. Uning
fikricha, har bir inson o‘zini bilish va o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilish orqali o‘zini
yaxshilashga qodir. Yoshlarni o‘zini anglash, o‘z xulq-atvorini tahlil qilish, va doimiy
ravishda o‘z ustida ishlashga o‘rgatish, ularning axloqiy rivojlanishini tezlashtiradi.
6.
Jamoat manfaatini o‘ylash
: Ibn Sino shuningdek, yoshlarni faqat o‘z
manfaatlarini emas, balki jamiyat manfaatlarini ham hisobga olishga o‘rgatish
zarurligini bildirgan. U jamoat hayotida adolatli va halol bo‘lishni, o‘z manfaatlari
bilan birga, boshqalar manfaatini ham hurmat qilishni ta’kidlagan. Bu, uning fikricha,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
148
ISSN:3030-3613
nafaqat axloqiy kamolot, balki jamiyatda tinchlik va farovonlikka erishishning asosiy
yo‘li hisoblanadi.
Xulosa:
Ibn Sinoning axloqiy kamolot va yoshlar tarbiyasiga oid qarashlari uning ilmiy
va falsafiy merosining ajralmas qismi hisoblanadi. U yoshlarni nafaqat ilm olishga,
balki axloqiy fazilatlarni rivojlantirishga ham chaqirgan. Uning fikriga ko‘ra, axloqiy
kamolot insonga o‘z hayotini to‘g‘ri yo‘lda, maqsadga erishib yashash imkoniyatini
beradi. Adolat, halollik, sabr, toqat, ilmga intilish va o‘zini bilish kabi tamoyillar
yoshlarning ma’naviy va axloqiy rivojlanishining asosiy poydevoridir. Ibn Sino
yoshlarni bu fazilatlarni o‘z ichida shakllantirishga, o‘z xulq-atvorini tahlil qilish va
doimiy ravishda yaxshilashga o‘rgatish zarurligini ta’kidlagan. Shuningdek, u jamoat
manfaatini o‘ylash, adolatli va halol bo‘lishni, o‘z manfaatlari bilan birga boshqalar
manfaatini ham hurmat qilishni muhim deb bilgan.
Bugungi kunda Ibn Sinoning axloqiy tarbiya haqidagi fikrlari juda dolzarb.
Ularning asosiy mazmuni yoshlarni faqat dunyoqarashini kengaytirish va ilm olishga,
balki ichki dunyosini to‘g‘ri yo‘naltirishga, o‘zini tanish va tarbiyalashga ham
chaqiradi. Shunday qilib, Ibn Sinoning ta’limotlari yoshlarni har tomonlama
mukammal inson bo‘lishga undaydi, axloqiy kamolotning yo‘li esa ilm, halollik, sabr
va adolatdan o‘tadi. Bu qarashlar nafaqat o‘tmish, balki hozirgi kunda ham yoshlar
tarbiyasida muhim ahamiyatga ega. Ibn Sinoning axloqiy va ruhiy kamolotga oid
fikrlarini o‘rganish, ulardan foydalanish va amaliyotda qo‘llash, bugungi yoshlar
uchun muhim yo‘l-yo‘riq bo‘lishi mumkin. Uning qarashlari bizga nafaqat o‘zimizni,
balki jamiyatni yaxshilash, uning axloqiy poydevorini mustahkamlashda yordam
beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Ibn Sino. "Shifо" (al-Qanun fi al-Tibb). – Tashkent: Sharq, 2004.
2.
Ibn Sino. "Falsafiy asarlar". – Tashkent: Fan, 1997.
3.
Muhammad ibn Zakariya ar-Roziy. "Al-Hawi" (Tibbiy asarlar). – Tashkent: Sharq,
2000.
4.
Xalilov, A. (2008). "Ibn Sino va uning falsafasi". – Tashkent: Akademiya.
5.
G’iyosov, X. (2015). "O‘zbekiston falsafasi: tarix va hozirgi holat". – Toshkent:
O’qituvchi.
