T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
138
ISSN:3030-3613
QUTADGʻU BILIG ASARINING TARBIYAVIY AHAMIYATI
G'ofurova Dilyora
Andijon davlat pedagogika instituti
Karimova Dilobodxon Xalimovna
O'zbek tili va adabiyoti kafedrasi o'qituvchisi
Annotatsiya
Mazkur maqolada Yusuf Xos Hojib tomonidan XI asrda yozilgan “Qutadgʻu
bilig” asarining tarbiyaviy mazmuni, unda ilgari surilgan axloqiy, ma’naviy, siyosiy va
ijtimoiy g‘oyalar keng yoritiladi. Asarning asosiy obrazlari orqali yosh avlodga qanday
tarbiyaviy saboqlar berilishi mumkinligi tahlil qilinadi. Asar bugungi kun ta’limi va
ma’naviyatini shakllantirishda muhim vosita bo‘lib xizmat qilishi mumkinligi asoslab
beriladi.
Kalit so‘zlar:
Qutadgʻu bilig, Yusuf Xos Hojib, tarbiya, axloq, ma’naviyat,
davlat boshqaruvi, adolat, aqidaparastlik, donishmandlik, qadriyat
,
Maqola matni
Kirish
Turkiy xalqlarning boy adabiy va ma’naviy merosiga e’tibor berilganda, Yusuf
Xos Hojibning “Qutadgʻu bilig” asari alohida o‘rin egallaydi. XI asrda, ya’ni
Qoraxoniylar davrida yozilgan bu asar o‘z davrining muhim ijtimoiy-siyosiy
muammolarini yoritgan, davlatni boshqarish, xalq bilan muomala qilish, axloqiy
fazilatlar va insoniy qadriyatlarni ilgari surgan yirik didaktik-davlatshunoslik
dostonidir. Undagi g‘oyalar hozirgi kunda ham dolzarb bo‘lib, ayniqsa yosh avlod
tarbiyasida katta ahamiyatga ega.
Asarning umumiy mazmuni va tuzilmasi
“Qutadgʻu bilig” – “Saodat keltiruvchi bilim” degan ma’noni anglatadi. Asar
6520 baytdan iborat bo‘lib, masnaviy janrida yozilgan. Unda to‘rt asosiy obraz orqali
ideal davlat boshqaruvi va insoniy fazilatlar tarannum etiladi. Asarning bosh
qahramonlari Kuntug‘di (adolat), Aytoldi (baxt), O‘zg‘urmish (aqil) va Uzg‘ur
(qanoat) obrazlari orqali muallif ijtimoiy hayotning muhim jihatlarini yoritadi. Bu
obrazlarning har biri muayyan axloqiy g‘oyalarni ifodalaydi va shu orqali kitobxonni
tarbiyalovchi vositaga aylanadi.
Asarning tarbiyaviy jihatlari
Yusuf Xos Hojib “Qutadgʻu bilig” asarida yoshlarni axloqli, bilimli, odobli,
sabrli, halol va mehnatkash bo‘lishga undaydi. Quyida asarning asosiy tarbiyaviy
g‘oyalari tahlil qilinadi:
1. Axloqiy fazilatlar targ‘ibi Asarda insonning eng ulug‘ fazilati bu – to‘g‘rilik,
halollik va odob-ekanligi qayta-qayta ta’kidlanadi. “To‘g‘ri yo‘ldan yur, haromdan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
139
ISSN:3030-3613
yiroq bo‘l” mazmunidagi nasihatlar orqali yoshlar axloqli bo‘lishga da’vat etiladi.
Kuntug‘di obrazi adolat timsoli sifatida jamiyatda adolat ustuvorligini targ‘ib qiladi
2. Bilim va tafakkurga undash O‘zg‘urmish obrazi orqali aqlli, zukko, bilimli
insonlarning jamiyatda tutgan o‘rni tasvirlanadi. Muallif “bilim – insonni yuksaltiradi,
johillik esa halokatga yetaklaydi” degan g‘oyani ilgari suradi.
3. Qanoat va sabr Uzg‘ur obrazi orqali muallif qanoat qilish, boriga shukr qilish,
sabrli bo‘lish kabi xulqiy fazilatlarni ulug‘laydi.
4. Mehnat va adolat Asarda har bir inson o‘z mehnati evaziga yashashi, harom
yo‘l bilan topilgan mol-mulk oxir-oqibat baxtsizlik olib kelishini uqtiradi.
5. Davlat boshqaruvi va fuqarolik burchi Asarda yaxshi boshqaruv, rahbar va
xalq o‘rtasidagi to‘g‘ri munosabatlar orqali davlatning mustahkamligi ta’minlanishi
aytiladi.
Zamonaviy ta’limdagi ahamiyati
Bugungi global axborot makonida yoshlar orasida ma’naviy bo‘shliq paydo
bo‘layotgani kuzatilmoqda. Shu sababli, milliy merosimizda aks etgan asarlarni,
xususan “Qutadgʻu bilig”ni ta’lim tizimiga integratsiya qilish dolzarb masaladir.
Asarning o‘quv dasturlariga kiritilishi o‘quvchilar ongida axloqiy-me’yoriy
qadriyatlarni shakllantirishga xizmat qiladi.
Xulosa
Yusuf Xos Hojibning “Qutadgʻu bilig” asari nafaqat tarixiy yodgorlik, balki boy
ma’naviy-tarbiyaviy manba sifatida ham qadrlanadi. Unda ilgari surilgan g‘oyalar
bugungi yosh avlod tarbiyasi uchun muhim o‘rnak bo‘la oladi. Tarixiy, falsafiy,
axloqiy va siyosiy jihatdan sermazmun bo‘lgan bu asarni ta’lim jarayonlariga keng
joriy etish, uni zamonaviy kontekstda o‘rgatish orqali yuksak ma’naviyatli yosh
avlodni voyaga yetkazish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Yusuf Xos Hojib. Qutadgʻu bilig. (O‘zbek tiliga tarjimasi), Toshkent: G‘afur
G‘ulom nomidagi nashriyot, 1990.
2.
G‘aniyeva N. N. Qutadgʻu bilig – davlat va axloqiy qadriyatlar manbai. Toshkent:
Fan, 2015.
3.
Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch. Toshkent: Ma’naviyat, 2008.
4.
Mamatqulov A. “Qutadgʻu bilig”da ilgari surilgan tarbiyaviy g‘oyalar. O‘zbek tili
va adabiyoti jurnali, 2020-yil, №4.
5.
Nurmatova D. Turkiy adabiyot dostonlari va ularning ma’naviy-ma’rifiy ahamiyati.
Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
