DASTLABKI SUD MUHOKAMASI INSTITUTINI TAKOMILLASHTIRISH  MASALALARI

Ermatova Shaxzoda Toir qizi

doi:10.71337/inlibrary.uz.tadqiqotlar.96082

Mualliflar

Ermatova Shaxzoda Toir qizi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.tadqiqotlar.96082

Kalit so‘zlar:

Kalit so’zlar: dastlabki sud muhokamasi jinoyat- protsessual huquq sud ishi sudyalar vakolati protsessual tenglik aybsizlik prezumpsiyasi sud islohoti xalqaro tajriba O’zbekiston qonunchiligi.

Annotasiya

Annotatsiya: mazkur maqolada O’zbekiston Respublikasi jinoyat- protsessual
qonunchiligida muhim institutlardan biri bo’lgan dastlabki sud muhokamasi
institutining nazariy va amaliy asoslari tahlil etilgan. Sud- huquq tizimida
islohotlarning chuqurlashuvi fonida ushbu institutning ahamiyati, huquqiy mohiyati,
qo’llanilish amaliyoti va mavjud muammolari o’rganilgan. Shuningdek, xorijiy
davlatlar tajribasi (Rossiya, AQSH, Fransiya) asosida taqqoslama tahlil o’tkazilib,
milliy qonunchilikni takomillashtirishga doir aniq takliflar berilgan.

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

61-son_1-to’plam_May-2025

135

ISSN:3030-3613

DASTLABKI SUD MUHOKAMASI INSTITUTINI TAKOMILLASHTIRISH

MASALALARI

Ermatova Shaxzoda Toir qizi

Toshkent Davlat Transport Universiteti

Iqtisodiyot fakulteti 4-kurs Yu-2a guruh talabasi

Annotatsiya:

mazkur maqolada O’zbekiston Respublikasi jinoyat- protsessual

qonunchiligida muhim institutlardan biri bo’lgan dastlabki sud muhokamasi
institutining nazariy va amaliy asoslari tahlil etilgan. Sud- huquq tizimida
islohotlarning chuqurlashuvi fonida ushbu institutning ahamiyati, huquqiy mohiyati,
qo’llanilish amaliyoti va mavjud muammolari o’rganilgan. Shuningdek, xorijiy
davlatlar tajribasi (Rossiya, AQSH, Fransiya) asosida taqqoslama tahlil o’tkazilib,
milliy qonunchilikni takomillashtirishga doir aniq takliflar berilgan.

Kalit so’zlar:

dastlabki sud muhokamasi, jinoyat- protsessual huquq, sud ishi,

sudyalar vakolati, protsessual tenglik, aybsizlik prezumpsiyasi, sud islohoti, xalqaro
tajriba, O’zbekiston qonunchiligi.

Sud- huquq islohotlari jarayonida fuqarolarning huquq va erkinliklarini

kafolatlash, aybsizlik prezumpsiyasini amalda ta’minlash va sud adolatining
samaradorligini oshirishda dastlabki sud muhokamasi instituti muhim ahamiyat kasb
etadi. Mazkur bosqich sud ishini yuritishda aniqlashtiruvchi, yuritishni to’xtatuvchi,
ayrim hollarda esa ishni yengillashtiruvchi protsessual ahamiyatga ega bo’lgan
qarorlarni qabul qilish uchun xizmat qiladi.

1

O’zbekiston Respublikasi Prezidenti tashabbusi bilan amalga oshirilayotgan

sud- huquq sohasidagi islohotlar jarayonida sud muhokamasining dastlabki bosqichini
takomillashtirish dolzarb vazifalardan biriga aylangani bejiz emas. Ushbu maqolada
ana shu institutning huquqiy asoslari, amaliy muammolari va uni takomillashtirish
bo’yicha takliflar tahlil qilinadi. Dastlabki sud muhokamasi institutining joriy etilishi
zamonaviy huquqiy davlat qurilishi, sud-huquq tizimini takomillashtirish va inson
huquqlarini ishonchli himoya qilish tamoyillarining uzviy tarkibiy qismlaridan biri
sifatida namoyon bo‘lmoqda. O‘zbekiston Respublikasida olib borilayotgan sud-huquq
islohotlari fuqarolarning sud orqali himoya huquqini to‘laqonli ta’minlash, jinoyat
protsessi ishtirokchilari, ayniqsa ayblanuvchi va jabrlanuvchining manfaatlarini
muvozanatlashga qaratilgan. Shu nuqtai nazardan, dastlabki sud muhokamasi instituti
nafaqat protsessual bosqich sifatida, balki aybsizlik prezumpsiyasi, ochiqlik, adolat va

1

https://parliament.gov.uz/articles/1554

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

61-son_1-to’plam_May-2025

136

ISSN:3030-3613

taraflarning tengligi kabi tamoyillarni ro‘yobga chiqaruvchi vosita bo‘lib xizmat
qilmoqda.

O‘zbekiston Respublikasi Jinoyat-protsessual kodeksida dastlabki sud

muhokamasi instituti belgilangan bo‘lsa-da, amaliyotda ba’zi hollarda sudlar bu
bosqichni formal tarzda o‘tkazmoqda. Ayrim hollarda esa ish mazmunan ko‘rib
chiqilmasdan sudlovga yuboriladi, bu esa aybdor tarafining ustunligini oshirib,
protsessual tenglik tamoyiliga zid holatlarni yuzaga keltiradi. Mazkur institutni real
ishlaydigan mexanizmga aylantirish uchun qonunchilikda uni yanada aniqroq tartibga
solish, sudya vakolatlarini kengaytirish, taraflarning suddagi ishtirokini majburiy
qilish, sud muhokamasiga tayyorgarlik reglamentini joriy etish lozim. Dastlabki sud
muhokamasi jinoyat ishi bo‘yicha asosiy sud muhokamasiga tayyorgarlik bosqichi
bo‘lib, aynan shu yerda ishning sud muhokamasiga tayyor yoki tayyor emasligi,
protsessual huquqbuzarliklarning mavjudligi, ayblovning asoslanganlik darajasi va
ishni yuritish tartibi aniqlanadi. Shu bosqichda sudya ish bo‘yicha dastlabki huquqiy
baho beradi. Qonunchilikda belgilanganidek, sud jinoyat ishini sudlovga qadar ko‘rib
chiqish orqali ish bo‘yicha ko‘rib chiqilishi lozim bo‘lgan masalalarni aniqlaydi,
ehtimoliy protsessual xatoliklarni bartaraf etish imkoniyatini ko‘rib chiqadi.
O’zbekiston Respublikasi jinoyat-protsessual kodeksining 406- moddasida dastlabki
sud muhokamasiga oid normalar belgilangan. Mazkur jarayonda sud ayblov
xulosasining asoslanganligini, ish sud muhokamasiga tayyormi- yo’qligini va
protsessual huquqiy tartiblarga rioya qilinganini baholaydi.

Xalqaro tajribaga murojaat qilsak, dastlabki sud muhokamasi instituti Rossiya,

Fransiya, AQSH kabi davlatlarda huquqiy tizimning ajralmas qismi hisoblanadi.
Masalan, Rossiyada sud tayyorlov yig‘ilishi tarzida yuritiladi va unda ish sud
muhokamasiga tayyormi yo‘qmi degan masala muhokama qilinadi. AQSHda “pretrial
hearing” degan nom bilan yuritilib, bu bosqichda taraflar kelishuvga erishish imkoniga
ega bo‘ladi, dalillarni istisno qilish yoki tasdiqlash, taraflar o‘rtasida bahsli masalalarni
aniqlashtirish imkoniyati mavjud. Fransiyada esa sudya ushbu bosqichda ish bo‘yicha
barcha dalillarni yig‘ib, keyingi sud muhokamasi bosqichiga tayyorlaydi. Bu tajribalar
shuni ko‘rsatadiki, dastlabki sud muhokamasi nafaqat ishni protsessual tayyorlash,
balki sud adolatining ishonchliligini oshirishga xizmat qiluvchi institut sifatida e’tirof
etiladi.

Ilmiy adabiyotlarda bu institut “sud protsessining filtrlovchi bosqichi” sifatida

baholanadi. Ya’ni, dalil va hujjatlar etarli bo‘lmagan, protsessual xatolarga boy yoki
ayblovda aniqlik yetishmaydigan ishlar sudga yetib bormasdan to‘xtatiladi yoki
qo‘shimcha tergovga qaytariladi. Bu esa sud tizimidagi ortiqcha yukni kamaytiradi,
inson resurslari va vaqtning tejab- tergab ishlatilishini ta’minlaydi. Bundan tashqari,
aybsiz shaxsning ortiqcha jinoiy ta’qibga uchrashining oldi olinadi, bu esa inson
huquqlarining real kafolatidir.

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

61-son_1-to’plam_May-2025

137

ISSN:3030-3613

XULOSA
Yuqoridagilardan kelib chiqib, dastlabki sud muhokamasi institutini

takomillashtirish bugungi kunda nafaqat texnik va tashkiliy, balki chuqur nazariy va
konseptual yondashuvni talab qilmoqda. Bu jarayonda xalqaro tajriba, amaliyotda
aniqlangan muammolar va ilmiy qarashlar asosida harakat qilish eng maqbul yo‘ldir.
Ushbu institutni takomillashtirish orqali nafaqat protsessual islohotlarga, balki inson
huquqlari va erkinliklarini ta’minlashga xizmat qiluvchi kuchli huquqiy mexanizm
yaratiladi.

Dastlabki sud muhokamasi instituti takomillashtirish jinoyat- protsessual

faoliyat samaradorligi va inson huquqlarining kafolatida hal qiluvchi ahamiyat kasb
etadi. Bu borada aniq huquqiy asoslar yaratish, amaliyotdagi kamchiliklarni bartaraf
etish va xorijiy tajribalarni o’rganish muhim vazifa bo’lib qolmoqda.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:

1.

O’zbekiston Respublikasi Jinoyat- protsessual kodeksi.- Toshkent: “Adolat”, 2023;

2.

O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (2023-yil 30 aprel, yangi tahrir);

3.

Murodov A.X., Rashidov Sh.R. “Jinoyat jarayoni”.- Toshkent: 2021;

4.

Normativ-huquqiy hujjatlar portali-

www.lex.uz

;

5.