T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
324
ISSN:3030-3613
NERV TO’QIMASI
To’xtasinov Ibrohimjon Bahodirjon o’g’li
Alfraganus Universiteti
Tibbiyot kafedrasi davolash ishi
yo’nalishi 2-kurs 240-guruh talabasi
Soatova Feruza Bahodirovna
Alfraganus Universiteti
Tibbiy biologiya,sitologiya va
gistalogiya moduli assistant o’qituvchisi
ANNOTATSIYA
Mazkur ishda nerv tóqimasi organizmning axborotni qabul qilish, uni qayta
ishlash va javob reaktsiyalarini shakllantirishdagi asosiy roli o‘rganiladi. Nerv
tóqimasining tarkibiy qismlari — neyronlar va neyroglial hujayralar tuzilishi va
ularning o‘ziga xos funksiyalari batafsil tahlil etilgan. Neyronlar o‘rtasidagi sinaptik
aloqalar va impulslarning elektroximik mexanizmlari ilmiy asosda bayon qilingan.
Markaziy va periferik nerv tizimi tuzilishi va funksional o‘zaro aloqalari, shuningdek,
nerv tóqimasining normal va patologik holatlari yoritilgan. Ishda nerv tóqimasining
organizm hayotiy faoliyatini boshqarishdagi biologik va klinik ahamiyati alohida
ta'kidlangan. Ushbu material talabalarga va mutaxassislarga nerv tizimi faoliyatini
chuqur tushunishda nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Kalit so’zi
: Nerv to’qimasi, neyronlar, neyroglial hujayralar, nerv impulsi,
sinaps, akson, dendrit, markaziy nerv tizimi, periferik nerv tizimi, reflektor faoliyat,
axborot uzatish, neyrotransmitterlar, elektr impulsi, elektroximik jarayonlar, mielin
qobiq, sinaptik uzatish, neyrofiziologiya, hujayraviy aloqa, nerv patologiyalari,
regeneratsiya jarayonlari.
Kirish:
Nerv tóqimasi – bu organizmda axborot qabul qilish, uni qayta ishlash
va zarur javob reaksiyalarini shakllantirish uchun ixtisoslashgan tizimdir. Bu tóqima
inson va hayvonlarning hayot faoliyati va tashqi-muhit bilan uzviy aloqasini
ta'minlaydi. Uning murakkab tuzilishi va funksional xilma-xilligi organizmning
moslashuvchanligi va rivojlanishini belgilab beradi.
Asosiy qism
: Nerv tóqimasi tarkibi va tuzilishi:
Neyronlar —
nerv tóqimasining asosiy va faoliyat ko'rsatuvchi hujayralari. Ular
tanachasi (soma), dendritlar va aksondan tashkil topgan.
Neyroglial hujayralar
— neyronlar faoliyatini qo‘llab-quvvatlovchi va himoya
qiluvchi yordamchi hujayralar. Neyroglialar impuls o'tkazmaydi, lekin neyronlarning
optimal faoliyati uchun zarur sharoit yaratadi.
Neyronlarning turlari va funksiyasi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
325
ISSN:3030-3613
Affektor (sensor) neyronlar
— tashqi yoki ichki muhitdan axborot qabul
qiladi.
Effektor (motor) neyronlar
— effektor organlarga (muskul, bez) signal
yuboradi.
Oraliq (assotsiativ) neyronlar
— afferent va efferent neyronlar o‘rtasida
axborot almashuvini ta'minlaydi.
Nerv impulslarining hosil bo‘lishi va tarqalishi:
Neyronlar membranasida ionlar harakati natijasida hosil bo‘lgan elektroximik
jarayonlar asosida nerv impulslari vujudga keladi.
Akson orqali impuls o'tishi va sinaps orqali keyingi hujayraga uzatilishi nerv
tizimi ishining asosiy mexanizmini tashkil etadi.
Sinapslar va ularning ahamiyati:
Sinaps
— bu neyronlar o‘rtasidagi maxsus aloqa nuqtasidir. Kimyoviy yoki
elektr signallar orqali axborot uzatiladi.
Neyrotransmitterlar
(masalan, asetilxolin, dopamin) sinapslarda impulslarning
uzatilishini ta'minlaydi.
Nerv tóqimasi turlari:
Markaziy nerv tóqimasi (miya va orqa miya) — asosiy axborotni qayta ishlovchi
va boshqaruvchi markaz.
Periferik nerv tóqimasi (nervlar va gangliyalar) — markaziy tizimni
organizmning boshqa qismlari bilan bog‘laydi.
Nerv tóqimasining biologik va klinik ahamiyati:
Organizmning harakati, sezgisi, ongli faoliyati va muvozanati nerv tóqimasi
orqali amalga oshadi.
Nerv tóqimasi shikastlanganda, masalan, insult yoki nevrologik kasalliklar
paydo bo‘lganda, organizm faoliyatida og‘ir buzilishlar yuzaga keladi.
Keling endi, dunyo bo’yicha nevrologik kasalliklarni o’sib borishini ko’rib
chiqamiz.
Dunyo bo’yicha nerv tizimi kasalliklari (insult,Altsgeymer,Parkinson,mignen va
boshqalar) 2021-yilda taxminan 11,1million o’lim holatlariga sabab bo’lgan.Bu
kasalliklar global o’lim sabablari ichida ikkinchi o’rinda turadi.
Asosiy nerv tizimi kasalliklari va ularning global o’limga ta’siri (2021)
Kasallik turi
O’lim
holatlari
(taxminiy)
Izohlar
Insult (Stroke)
6,5 million
Eng ko’p o’limga
olib keluvchi nerv tizimi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
326
ISSN:3030-3613
Altsgeymer
va
demensiyalar
1,9 million
Asosan keksalarda
uchraydi,o’sish
tendensiyasiga ega
Parkinson kasalligi
329 ming
1990-yilda
beri
o’lim holatlari 100%dan
ortiq oshgan
Mignen
Kamdan
kam
o’limga olib keladi
Biroq
,nogironlikka olib keladi
Epilepsiya
126 ming
Asosan past va
o’rta
daromatli
mamlakatlarda
yuqori
o’lim ko’rsatkichi
Global holat
2021-
yilda 3,4 milliard odam( ya’ni dunyo aholisining 43%) nerv tizimi
kasalliklaridan aziyat chekkan yoki ularning oqibatida vafot etgan.
Nerv tizimi kasalliklari nogironlikka olib keluvchi asosiy sabab bo’lib,global
kasallik yukining eng katta qismini tashkil etadi.
So’ggi 30 yil ichida bu kasalliklar bilan bog’liq o’lim holatlari 39%ga oshgan.
Nerv tizimi kasalliklari bo’yicha o’lim holatlari (55-74 yoshdagi erkaklar,har
million aholiga)
Mamlakatlar
1989-yil
2014-yil
O’sish (%)
Findlandiya
657
1070
+63%
AQSH
481
690
+43%
Buyuk
Britaniya
579
629
+9%
Daniya
346
565
+63%
Ispaniya
378
527
+39%
Yaponiya
206
270
+31%
Gretsiya
186
307
+65%
Portugaliya
271
467
+72%
Fransiya
525
517
-1.5%
Kanada
523
493
-5.7%
Belgiya
658
645
-2%
Yangi
Zelandiya
446
462
+3.6%
O’sish tartibidagi mamlakatlar
O’sish(%)
Mamlakatlat
+72%
Portugaliya
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_1-to’plam_May-2025
327
ISSN:3030-3613
+65%
Gretsiya
+63%
Finlandiya
+43%
Daniya
+39%
AQSH
+31%
Ispaniya
+9%
Yaponiya
+3.6%
Buyuk Britaniya
-1.5%
Yangi Zelandiya
-2%
Fransiya
-5.7%
Belgiya
Xulosa:
Nerv to'qimasi organizmning asab tizimining asosiy tuzilmasi bo'lib, u
neyronlar va gliya hujayralaridan iborat. Neyronlar axborotlarni elektr impulslar orqali
uzatib, organizmda turli funksiyalarni boshqaradi, shu jumladan harakat, sezgi va
yuqori darajadagi kognitiv jarayonlar. Gliya hujayralari esa neyronlarning qo'llab-
quvvatlanishi, himoyasi va ozuqa ta'minotini amalga oshiradi. Nerv to'qimasi markaziy
va perferik asab tizimlarining barcha qismlarida mavjud bo'lib, organizmning samarali
ishlashini ta'minlashda muhim rol o'ynaydi. Uning normal faoliyati hayot uchun zarur
bo'lgan ko'plab jarayonlarni boshqaradi, shu jumladan muhitga moslashish va turli
tashqi ta'sirlarga javob berishni amalga oshiradi.
Bundan kelib chiqadiki, nerv to'qimasi inson organizmida markaziy rol o'ynab,
uning to'g'ri ishlashi hayot sifatiga ta'sir ko'rsatadi. Asab tizimining salomatligi va
uning buzilishlari organizmdagi barcha jarayonlarga sezilarli ta'sir ko'rsatadi, shuning
uchun uning tuzilishi va funksiyalarini chuqur o'rganish, asab tizimi kasalliklarini
profilaktika qilish va davolashda muhimdir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Toshbekov, A., & Karimov, S. (2017). Asab tizimi va uning kasalliklari. Toshkent:
O'qituvchi.
2.
Jalilov, F., & Rustamov, M. (2015). Nerv to'qimasi va uning organizmdagi roli.
Farg'ona: Farg'ona universiteti nashriyoti.
3.
Sultonov, S. (2018). Nerv tizimi fiziologiyasi. Samarqand: Samarqand davlat
universiteti nashriyoti.
4.
Smith, J. (2019). Neuroscience: An Introduction to the Nervous System. Oxford
University Press.
5.
Brown, L., & Davis, K. (2021). The Structure and Function of Nervous Tissue.
Springer.
6.
Williams, R. (2018). Anatomy and Physiology of the Nervous System. McGraw-
Hill.
