T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
97
ISSN:3030-3613
ONADA KUZATILADIGAN STRESSLI VAZIYATLARNING BOLA
PSIXOLOGIYASIGA SALBIY TA’SIRI
Narziyeva Mashhura Mirzayevna
Buxoro viloyati Jondor tumani 3-umumta'lim
maktabining amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Ona o‘z farzandlarining hayotiga doimiy ta'sir ko‘rsatadigan muhim shaxsdir.
Shu sababli, onaning ota-onalikka qarama-qarshi munosabati va ota-onalikka bo‘lgan
stressi bolaning o‘sishi va rivojlanishiga salbiy ta'sir qiladi va ular katta bo‘lganidan
keyin ham bolalarda ijtimoiy moslashuv muammolarini keltirib chiqaradigan kuchli
omilga aylanadi. Boshqacha qilib aytganda, onaning ota-onalik munosabatiga qarab,
bolaning muammoli xatti-harakati kamayishi yoki kuchayishi mumkin.
Kalit soʻzlar:
ona,farzand, ijtimoiy rivojlanish,munosabat,ijtimoiy koʻnikmalar
KIRISH
Ota-onalik stressi ota-ona rolini bajarish jarayonida seziladigan stressni
anglatadi. Farzand tarbiyasidagi yuk va mas’uliyat ortib borishi bilan onalar tomonidan
his etilayotgan ota-onalik stressi kuchayib, bolalarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Agar
onaning ota-onalik stressi yuqori bo‘lsa, u bolaning ehtiyojlariga befarq bo‘lib, bolaga
unchalik qiziqmaydi. Bundan tashqari, onaning ota-onalikdagi stressi uning farzandlari
bilan o‘zaro munosabatlariga salbiy ta'sir qiladi va bolalarning ijtimoiy rivojlanishiga
to‘sqinlik qiladi. Ijtimoiy ko‘nikmalarga ega bo‘lmagan bolalarda o‘zini o‘zi qadrlash,
akademik ko‘rsatkichlar, g‘azab va jahldorlik, tengdoshlari bilan ijobiy munosabatlar
o‘rnatishda qiyinchiliklar mavjud bo‘lishi mumkin.
Onaning ota-onalikka munosabati va ota-onalikka bo‘lgan stress bilan bog‘liq
bo‘lgan bolalarning muloqotchanligi - bu bolaning jamiyat a'zosi sifatida o‘sib
ulg‘ayishi va rivojlanishi paytida boshqalar bilan o‘zaro aloqada bo‘lish orqali to‘g‘ri
ijtimoiy hayot kechirish qobiliyatidir (Koreya erta bolalar ta'limi jamiyati, 1999).
Bolalar onalari bilan eng yaqin munosabatda bo‘lish va ular bilan eng ko‘p vaqt
o‘tkazish orqali boshqalar bilan o‘zaro muloqot qilish uchun zarur bo‘lgan ijtimoiy
rivojlanish asoslarini o‘rganadilar. Ona bolaning umumiy rivojlanishida mutlaq
ishtirok etadigan va shaxsiyat rivojlanishi, ijtimoiy va hissiy rivojlanishiga ta'sir
qiluvchi muhim shaxsdir.
Ma’lumki, keyingi paytlarda jtimoiy hayotimizda onalar stressidan aziyat
chekuvchi va bu vaziyatning qurbonlari haqidagi hodisalar quloqqa chalinmoqda.
Buning sababi turlicha, ya’ni, moliyaviy-iqtisodiy qiyinchiliklar yoki ota-onalik
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
98
ISSN:3030-3613
bilimini puxta o‘rganmaslik, mas’uliyatsizlik, turmush o‘rtog‘ining xiyonati, hayotiy
tajribalarning yetarli emasligi bo‘lishi mumkin.
Yuqoridagidek, onaning ota-onalikka munosabati va ota-onaning stressi
bolaning ijtimoiy rivojlanishi bilan chambarchas bog‘liqligini ko‘rish mumkin. Shu
bilan bog‘liq bo‘lgan tadqiqotlarni ko‘rib chiqsak, onalarning ota-onalik munosabatlari
va bolalarning ijtimoiy ko‘nikmalari va onalarning ota-onalik stressining bolalarda
muammoli xatti-harakatlarga ta'siri bo‘yicha tadqiqotlarni ko‘rish mumkin. Biroq
O‘zbekistonda onalarning ota-onalikka bo‘lgan munosabati yoki ota-onalik stressi
bo‘yicha tadqiqotlar juda kam. Bundan tashqari, onalarning ota-onalik munosabatlari
va ota-onalik stressi bilan bog‘liq holda bolalarning ijtimoiyligini o‘rganadigan
tadqiqotlarni topish qiyin. Shu maqsadda tadqiqot ob’yektlari belgilandi.
Ota-onalarning stressi bolalar bilan kundalik hayotda takrorlanadigan
qiyinchiliklar, onalar uchun hissiy qiyinchiliklar va og‘irliklarni keltirib chiqaradigan,
masalan, asabiylashish, jismoniy charchash, bezovtalik kabi ta'riflanadi. Bu onalarning
farzandlarini tarbiyalashda ota-onalik xatti-harakatlari bilan bog‘liq bo‘lgan rivojlanish
va his-tuyg‘ularga ta'sir qilishini ko‘rish mumkin. Ota-onalarning stressi - bu muayyan
vaziyatda yuzaga keladigan va oila tizimiga qarshi turishning rivojlanish jarayonida
ma'lum darajada kutilgan stressdir. Onalar o‘z farzandlarini tarbiyalashi davomida
ruhiy va jismoniy iztirobni his qilishlari va bolalarda erkinlik yo‘qligi sababli
psixologik yukni his qilib yashashlari mumkin.
Ota-onalarning stressi ota-onalar va bolalar o‘rtasidagi o‘zaro ta'sir natijasida
yuzaga keladigan kundalik stressdir, ammo bu stressning juda muhim sababi bo‘lib, u
bolaning xatti-harakati, ota-onalarning ruhiy salomatligi va oila faoliyatiga stressdan
ko‘ra aniq voqealar ko‘proq ta'sir qiladi. Kichkina kundalik stresslarning to‘planishi
muayyan hodisalar tufayli yuzaga keladigan stressdan ko‘ra shaxsning hissiy
barqarorligiga ko‘proq salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkinligi sababli, kundalik stressdan
ko‘ra ota-onalarning stressiga ko‘proq e'tibor berish kerak. Ma’lum bo‘lishicha,
bolalarni tarbiyalashda stress yuqori bo‘lsa, ota-onalarning tarbiyaga bo‘lgan qiziqishi,
mehr-oqibati pasayib, ular o‘z farzandlariga nisbatan salbiy va noto‘g‘ri tarbiyaviy
xatti-harakatlarga kirishadilar. Ota-onalarning tarbiyalashdagi stressi ularning
tarbiyaviy xulq-atvori bilan chambarchas bog‘liq, shuning uchun ota-onalar ota-onalik
stressini qanchalik ko‘p boshdan kechirishsa, ular o‘z farzandlariga nisbatan
istalmagan ota-ona xatti-harakatlarini ko‘paytiradilar, bu esa bolaning o‘sishi va
rivojlanishiga salbiy ta'sir qiladi.
Crnic
va
Greenberg
(1990)
stressni
kundalik
stress
sifatida
kontseptsiyalashtirib, uni oilaviy hayotdagi ota-ona va bola munosabatlarining tabiati
sifatida ta'riflagan, bu yerda kundalik tartibdagi takrorlanuvchi hodisalar otaonalarni
bezovta qilish, qiyinchilik va g‘azablanishga olib keladi, bu esa stress sifatida ishlaydi.
Bu g‘amxo‘rlikka muhtoj bo‘lgan yosh bolalari bo‘lgan otaonalarning stressini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
99
ISSN:3030-3613
tushunishda muhim tushuncha ekanligini aytdi. Ota-onalarning bunday kundalik stressi
ota-onalarning ijtimoiy-iqtisodiy holatidan yoki ota-ona va bolaning o‘zaro ta'siridan
qat'iy nazar sodir bo‘lishi mumkin va xavfli va xavfli bo‘lmagan guruhlarda ham paydo
bo‘lishi mumkin, shuning uchun ota-onalarni tarbiyalash jarayonini tushunish
muhimdir. Boshqacha qilib aytadigan bo‘lsak, "kundalik stress" tushunchasini ota-
onalarning roliga nisbatan qo‘llash mumkin. Kundalik hayotda bolalarga g‘amxo‘rlik
qilish har kuni takrorlanadi va hayotda otaonalarni muntazam, zerikish, asabiylashish
kabi holatlarga olib keladigan ko‘plab vaziyatlar mavjud. Bu ota-onaning stressini
tashkil etuvchi muhim omil bo‘lishi mumkin.
Shunday qilib, ota-ona stressi oiladagi stressni tashkil etuvchi omil va onaning
individual muammosi emas, balki bola tarbiyasi bilan chambarchas bog‘liq va bolaning
ijtimoiy rivojlanishiga emotsional rivojlanish va oilaning funktsional rivojlanishi
sezilarli ta'sir ko‘rsatadigan muhim o‘zgaruvchidir. Xususan, onalar uchun o‘z ota-ona
rolini bajarishda bolalarning bolalik va yoshlik davridagi otaonalik stressini idrok etishi
va tushunishi juda muhimdir. Onaning tarbiyalashdagi stressi nafaqat uning hayoti,
balki bolaning rivojlanishiga salbiy ta'sir ko‘rsatadigan omil bo‘lishi mumkin, bu uning
ota-ona sifatidagi tajribasiga salbiy ta'sir ko‘rsatishi mumkin, shuning uchun onaning
tarbiyalash stressiga katta e'tibor berish va ular bilan bog‘liq omillar bo‘yicha
tadqiqotlar olib borish kerak.
Abidin (1995) tegishli tadqiqotlarga nazar tashlab, bolaning xususiyatlari, ota-
onalarning xususiyatlari, hayotdagi turli hodisalar, ular atrofida sodir bo‘layotgan
voqealar va turli muhitlar ota-onalarning rolini ham zararli, ham foydali tomonlarini
ta'minlashini aniqlagan va ta'sir qilishi aytilgan. Ota-onalarning bu stressi ota-
onalarning xatti-harakatlariga ijtimoiy yordam, ota-onalarning malakasi, nikoh
munosabatlari va jismoniy resurslar o‘rtasidagi o‘zaro ta'sir orqali ta'sir qiladi. Cogito
(2015) ga ko‘ra, ayollar o‘zlarining eng muhim burchi - onalik ekanligini da'vo
qilishadi. Onaning farzandlari oldidagi mas’uliyati cheksiz ekanligini hisobga olsak,
mehnat va ijtimoiy hayotda ishtirok etishi kerak bo‘lgan ayollar farzandlari uchun ko‘p
vaqt va fidoyiliklarini sarflayotganini ko‘rish mumkin.
Shunday qilib, onaning bolalariga stressni bartaraf etish ta'siri uning otaonaga
bo‘lgan ijobiy munosabatiga ta'sir qiladi. Ota-onalari doimiy ijobiy munosabatdan
foydalanadigan va rag‘batlantiradigan bolalar o‘zlarini hissiy tartibga solish uchun
g‘amxo‘rlikka muhtoj mavjudotlar sifatida ko‘rishadi va birgalikda hayotlarida salbiy
his-tuyg‘ularni emas, balki ijobiy his-tuyg‘ularni ifodalash ehtimolini oshirish orqali
barqaror his-tuyg‘ularni boshdan kechiradilar.
Ushbu
tadqiqotning
maqsadi
O‘zbekistondagi
onalarning
shaxsiy
xususiyatlariga ko‘ra ota-onalikka bo‘lgan munosabat va ota-onalik stressidagi
farqlarni va bolalarning individual xususiyatlariga ko‘ra ijtimoiy rivojlanishdagi farqni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
100
ISSN:3030-3613
o‘rganish hamda onalarning ota-onalikka munosabati o‘rtasidagi munosabatlarni tahlil
qilishdan iborat. Shu maqsadda quyidagi tadqiqot savollari belgilandi.
Tadqiqot savoli:1.Onalarning ota-onalik stressi va bolaning ijtimoiy
rivojlanishining umumiy tendensiyasi qanday?
Tadqiqot savoli:2.Onaning shaxsiy xususiyatlariga ko‘ra, ota-onalik munosabati
va ota-onalikning stressida farq bormi?
Tadqiqot savoli:3.Bolalarning individual xususiyatlariga ko‘ra ijtimoiy
rivojlanishida farq bormi?
Tadqiqot ob’yektlari O‘zbekistonning Xorazm viloyatida joylashgan 4ta bolalar
bog‘chasidagi 200 nafar tarbiyalanuvchi va ularning onalari edi. Ostberg (1998),
Ostberg va Hagekull (1997) tadqiqotida Abidin (1990) tomonidan ishlab chiqilgan ota-
onaning stressini o‘lchash uchun ishlab chiqilgan. Ota-ona stressi indeksiga (PSI)
asoslanib, faqat bola tarbiyasidagi stressni o‘lchash uchun mo‘ljallangan tadqiqotni
ishlab chiqdilar. PSQ (Ota-onalik stressi so‘rovi) anketasi Eun-Kyung Huh (2004)
tomonidan moslashtirilgan va o‘zlashtirilgan. Onalarning ota-onalik munosabatlarini
o‘rganish uchun Won-Young Li (1983) tomonidan moslashtirilgan Schaeferning
MBRI (Onalar xulq-atvorini o‘rganish vositasi) ishlatilgan. Yig‘ilgan ma’lumotlar
bo‘yicha statistik tahlil SPSS 23.0 dasturi yordamida amalga oshirildi. Tadqiqot
mavzusining umumiy tafsilotlarini bilish uchun chastota va foizlar olindi va o‘lchov
vositasining ishonchliligini tekshirish uchun Kronbax a koeffitsiyenti hisoblab chiqildi.
XULOSA
Biz onaning ota-onalik stressi va bolaning ijtimoiy rivojlanishi bo‘yicha
tavsiflovchi statistik ma’lumotlarni o‘tkazdik va onaning ota-onalik stressi va bolaning
ijtimoiy rivojlanishi o‘rtasidagi farqni aniqlash uchun t-test va ANOVA tahlilini
o‘tkazdik. Pearson korrelyatsiya tahlili onaning ota-onalik stressi va bolaning ijtimoiy
rivojlanishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni o‘rganish uchun o‘tkazildi.
Bu ota-onalarning stressini kamaytirishga yordam beradigan ota-onalarning
ta’limi fan dasturini ishlab chiqish zarurligini va yosh bolalarning ijobiy ijtimoiy
rivojlanishi uchun turli usullarni o‘rganish zarurligini ko‘rsatdi. Buning uchun ta’lim
muassasalarida zamonaviy ota-onalar uchun farzand tarbiyasida foydalaniladigan
o‘quv qo‘llanmalar, tavsiyalar, psixologik treninglar,chet el tajribasidan foydalangan
holda darsliklar ishlab chiqishni ko‘zda tutadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Abidin.R.R.
(1990).
Parenting
stress
index
/Short
Form
(PSI/SF):
Charlottesville,V.A; Pediatric Psyxology Pas.
2.
Abidin.R.R., (1992). The Determinants of parenting behavior. The Journal of
Clinical Child, 21(4), 401-412.
3.
Ibodullayeva.D. (2022). Onalarning ota-onalik munosabati, ota-onalik stressi va
bolaning ijtimoiy rivojlanishi o‘rtasidagi munosabatlar tahlili: O‘zbekiston
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
61-son_4-to’plam_May-2025
101
ISSN:3030-3613
Respublikasi Xorazm viloyati misolida. Magistrlik dissertatsiyasi. Honam
university.
4.
Eunjin Kang, Ejin Li va Jeonglim Li (2016). Onaning ota-onalik xattiharakati, ota-
onaning stressi va madaniy infratuzilmadan foydalanish chastotasining bolalarning
ijtimoiy ko‘nikmalariga ta'siri. Koreyscha chaqaloqlar va bolalarni parvarish qilish
jurnali 98. 29-49.
5.
Kim Geum-son (2011). Ota-onalarning ota-onalikka bo‘lgan munosabatining
bolalarning ijtimoiy rivojlanishiga ta'siri: Cheongju hududidagi bolalar
bog‘chalariga qatnaydigan bolalarga qaratilgan. Cheongju universiteti magistrlik
dissertatsiyasi.
