Jild 61 № 4 (2025)
Maqolalar
XORIJIY MAMLAKATLARDA INFORMATIKA VA AXBOROT TEXNOLOGIYALARINI OʻQITISHGA QARATILGAN METODLAR
Annotatsiya: Ushbu maqolada informatika va axborot texnologiyalari fanini
xorijiy mamlakatlarda o‘qitish uslublari, metodik yondashuvlar, shuningdek,
O‘zbekiston oliy taʼlim tizimida qo‘llanilayotgan metodlar bilan taqqoslanadi. Maqola
zamonaviy raqamli texnologiyalar asosida ta’lim samaradorligini oshirishga qaratilgan
tajribalarga e’tibor qaratadi. Shuningdek, maqolada o‘qitish samaradorligini oshirish,
raqamli kompetensiyalarni shakllantirish va innovatsion metodlarni joriy etish
borasidagi takliflar ilgari suriladi.
НАУЧНЫЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ ЗДОРОВОГО ОБРАЗА ЖИЗНИ У ДЕТЕЙ И ПОДРОСТКОВ: ГИГИЕНА И ПРОФИЛАКТИКА
Подростковый возраст — это критически важный этап развития человека,
характеризующийся интенсивными физиологическими, психоэмоциональными
и социальными изменениями. В этот период закладываются основы будущего
здоровья и формируются привычки, оказывающие влияние на всю дальнейшую
жизнь. В статье рассматриваются ключевые аспекты гигиены и профилактики,
направленные на поддержание и укрепление здоровья подростков. Освещены
особенности гормональных изменений, факторы риска, а также предложены
меры по формированию устойчивого здорового образа жизни.
ПРЕЛОМЛЕНИЕ СВЕТА НА ГРАНИЦЕ ВОЗДУХ–ВОДА: МЕТОДИКА ОБЪЯСНЕНИЯ ЧЕРЕЗ ШКОЛЬНЫЕ ОПЫТЫ
Аннотация: Статья посвящена методике преподавания темы преломления
света в школьном курсе физики с использованием доступных натурных
экспериментов. Автор показывает, как простые опыты, такие как «ложка в
стакане воды» или прохождение лазера через аквариум, помогают учащимся
визуализировать законы оптики и глубже понять механизм изменения
направления светового луча на границе двух сред. В работе представлены
расчёты по закону Снеллиуса, критические углы, а также указаны методические
рекомендации для проведения данных опытов в классе. Подчёркивается
значение визуализации, практической деятельности и самостоятельного анализа
при формировании прочных знаний по физике.
ПОЛНОЕ ВНУТРЕННЕЕ ОТРАЖЕНИЕ И ВОЛОКОННО-ОПТИЧЕСКИЕ ТЕХНОЛОГИИ
Аннотация: В статье рассматривается явление полного внутреннего
отражения как основополагающий физический механизм, лежащий в основе
волоконно-оптических технологий. Раскрываются условия возникновения
полного отражения на границе двух сред, отличающихся показателями
преломления, и его практическое применение в передаче световых сигналов на
большие расстояния. Приведены принципы устройства оптоволокна, типы
волокон, а также их роль в современной телекоммуникации, медицине и
сенсорике. Представлены экспериментальные и теоретические аспекты изучения
эффекта в учебной и исследовательской практике.
IDEAL GAZLAR NAZARIYASI VA UNING AMALIYOTDAGI QO`LLANILISHI
Annotatsiya: Mazkur maqolada ideal gazlar nazariyasining asoslari va uning turli
sohalardagi amaliyotdagi qo‘llanilishi muhokama qilinadi. Ideal gazlar nazariyasi
gazlarning xususiyatlarini tasvirlashda muhim o‘rin tutadi va ko‘plab ilmiy va
muhandislik muammolarini yechishda qo‘llaniladi. Maqolada ideal gazlarning
termodinamik xususiyatlari, gaz qonunlari va gazlarning xatti-harakatlarini
tavsiflovchi matematik tenglamalar, jumladan, Boyl, Marriot, Gay-Lussac qonunlari
va ideal gazlar tenglamasi ko‘rib chiqiladi. Bundan tashqari, ideal gazlarning sanoat,
kimyo, muhandislik va boshqa sohalarda qanday qo‘llanilishi ham yoritiladi. Maqola
ilmiy adabiyotlar tahlili asosida yozilgan bo‘lib, ideal gazlar nazariyasining
amaliyotdagi ahamiyatini va uning turli sohalarda qanday ishlatilishini ko‘rsatishga
qaratilgan.
IMPULSNING SAQLANISH QONUNI VA UNING MEXANIKA BO`LIMIDAGI QO`LLANILISHI
Annotatsiya: Mazkur maqolada impulsning saqlanish qonuni va uning mexanika
bo‘limidagi qo‘llanilishi ko‘rib chiqiladi. Impulsning saqlanishi - fizikada muhim
qonunlardan biri bo‘lib, biror tizimga tashqi kuchlar ta’sir qilmasa, tizimdagi umumiy
impuls o‘zgarishsiz qolishini ta’minlaydi. Ushbu qonun mexanikaning ko‘plab
muammolarini hal qilishda asosiy rol o‘ynaydi, ayniqsa zarba, to‘qnashuvlar va
kollisionlarni tahlil qilishda. Maqolada impulsning saqlanish qonunining matematik
ifodasi, uning qo‘llanilish sohalari va mexanikada to‘qnashuvlar, zarbalar kabi
hodisalarni qanday tahlil qilishda yordam berishi haqida ma’lumot beriladi.
SYMBOLISM AND METAPHOR IN DEPICTING HUMAN-AI RELATIONSHIPS IN KLARA AND THE SUN
Kazuo Ishiguro’s Klara and the Sun explores the intersection of artificial
intelligence (AI) and human emotions, using powerful symbols and metaphors to delve
into themes of hope, fragility, and social alienation. The novel's central character,
Klara, an AI, embodies innocence and emotional growth as she navigates human
relationships and struggles to understand the complexities of human existence. Key
symbols, such as the Sun, the store window, and the barn, illustrate the limitations and
possibilities of AI while also highlighting the fragility of human life. By analyzing
these symbols and metaphors, this paper examines how Ishiguro uses language and
narrative style to convey deep insights into human nature and the boundaries between
technology and emotion.
HISSIY EMOTSIONAL HOLATLAR KELIB CHIQISHINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Annotatsiya. Ushbu maqolada shaxsning rivojlanish jarayonida shaxsning o‘ziga
xos psixologik xususiyatlari, hissiy emotsional holatlari o‘zgarishining ijtimoiy
psixologik xususiyatlari haqida.
MAKTABDA AMALIYOTCHI PSIXOLOGNING TUTGAN OʻRNI VA VAZIFALARI
Annotatsiya: Ushbu maqolada umumiy o’rta ta’lim muassasalaridagi
psixologlarning o’rni, vazifasi, amalga oshiradigan ishlar yo’nalishi va o’qituvchi va
o’quvchilarning ruhiy holatini muvozanatlashtirishdagi vazifalari haqida
fikrmulohazalar keltirib o’tilgan.
O'QUVCHILARNING PSIXOLOGIK HOLATLARINI O'RGANISH,OʻZINI ANGLASH KOʻNIKMALARINI SHAKLLANTIRISH
Annotatsiya:Ushbu maqolada maktab o'quvchilari psixologiyasi,
o'quvchilarning o'zini tushunish va boshqarishda yordam beradigan bir nechta metodlar
va ularning vazifalari haqida ma'lumotlar berilgan.
MILLIY XALQ O’YINLARINING BOLA PSIXIKASIGA IJOBIY TA’SIRI
Annоtatsiya: Mazkur maqolada umumta’lim maktablari o’quvchilariga milliy
xalq o’yinlaridan foydalanish hamda uning ta’lim-tarbiyadagi ahamiyati hamda
psixologik ta’siri yuzasidan ko’rsatma va takliflar keltirilgan.
ОПРЕДЕЛИТЬ ИЗМЕНЕНИЯ ВОСПАЛИТЕЛЬНЫХ ЦИТОКИНОВ ИЛ- 1Β, ИЛ-6 И ОЦЕНИТЬ ФУНКЦИЮ ПЕЧЕНИ У ПАЦИЕНТОВ СРЕДНЕГО И ПОЖИЛОГО ВОЗРАСТА С НЕАЛКОГОЛЬНОЙ ЖИРОВОЙ БОЛЕЗНЬЮ ПЕЧЕНИ У ПАЦИЕНТОВ СРЕДНЕГО И ПОЖИЛОГО ВОЗРАСТА, СТРАДАЮЩИХ COVID-19
Аннотация . Множественные провоспалительные факторы - IL-1β, IL-
1RA, IL-2, IL-4, IL-6, IL-8, IL-9, IL-13, FGFβ, G-KCF в иммунной системе
пациентов с COVID-19, GM-KCF, INF-g, IP-10, MIP-1a, Замедленное увеличение
MIP-1β, TNFα (фактор некроза опухоли), гранулоцитарного
колониестимулирующего фактора и других цитокинов и факторов роста
вызывает «цитокиновый поток» [ 1,2 ]. Гиперпродукция цитокинов и вызванная
ею гиперкоагуляция, а также миграция лейкоцитов и нейтрофилов в пораженную
область и гиперсекреция пролитических веществ. (нейтрофилы поглощают
лактазу и другие протеазы в больших количествах) [3,11 ] , в результате чего
повреждаются не только измененные клетки, но и здоровые клетки, что приводит
к органной недостаточности. [ 4 ].
JIGARNING NOALKAGOL YOG’ XASTALIGIDA METABOLIK HOLATLARINI TASHXISLASHDA LABORATOR TEKSHIRUV NATIJALARINI AHAMIYATI
Yog’li gepatoz murakkab kasallik bo’lib, uning rivojlanishi ko’plab omillar
bilan bog’liq. Uning patogenezi metabolik kasalliklar, shuningdek, turli organlar va
tizimlarning disfunktsiyasi bilan chambarchas bog’liq. Bundan tashqari, bu holat bir
qator kasalliklar, jumladan, qon tomir aterosklerozning rivojlanishiga hamroh bo’lishi
mumkin.
Zamonaviy ilmiy tadqiqotlar shuni ko’rsatadiki, jigarning noalkagol yog’
xastaligi (JNAYoX) jiddiy jigar muammolarining ko’rsatkichi bo’lib xizmat qilishi
mumkin. Bundan tashqari, u diabet, lipid almashinuvining buzilishi yoki ortiqcha vazn
mavjudligidan qat’iy nazar, yurak-qon tomir kasalliklarining rivojlanishi uchun
mustaqil xavf omili sifatida harakat qilishi mumkin.
Ushbu maqolada yurak-qon tomir kasalliklari bilan og’rigan odamlarda
metabolik bilan bog’liq jigarning noalkagol yog’ xastaligi (JNAYoX) tarqalishi,
sabablari, rivojlanish mexanizmlari, diagnostikasi va klinik ko’rinishlariga oid ilmiy
tadqiqotlar tahlili. Ushbu mavzuning muhimligini hisobga olib, kelgusida ushbu
yo’nalishda olib boriladigan tadqiqotlarning yo’nalishlarini belgilash kerak.
НАУЧНЫЕ ОСНОВЫ ФОРМИРОВАНИЯ ЗДОРОВОГО ОБРАЗА ЖИЗНИ У ДЕТЕЙ И ПОДРОСТКОВ: ГИГИЕНА И ПРОФИЛАКТИКА
Подростковый возраст — критический период формирования личности и
организма, сопровождающийся глубокими гормональными перестройками.
Эндокринная система в этот период претерпевает значительные изменения,
оказывая влияние на соматическое, половое и психоэмоциональное развитие
подростка. В данной статье рассмотрены ключевые эндокринные механизмы,
лежащие в основе полового созревания, и проанализированы их
физиологические последствия. Особое внимание уделено роли гормонального
баланса в формировании здорового образа жизни и профилактике нарушений
развития.
IJTIMOIY LOYIHALARNI MOLIYALASHTIRISHDA XALQARO MOLIYA INSTITUTLARNING ROLI
Annotatsiya: Ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirishda xalqaro moliya
institutlarining roli juda muhim va keng qamrovli hisoblanadi. Bugungi kunda ijtimoiy
loyihalar, xususan, ta'lim, sog'liqni saqlash, ijtimoiy himoya, atrof-muhitni muhofaza
qilish va kambag'allikni kamaytirishga qaratilgan tashabbuslar, rivojlanayotgan
mamlakatlar va jamiyatlar uchun katta ahamiyatga ega. Ushbu loyihalar ko'pincha
davlat byudjetlaridan tashqari qo'shimcha moliyaviy resurslarni talab qiladi, chunki
ularning amalga oshirilishi ko'p hollarda katta xarajatlarni o'z ichiga oladi. Shu nuqtai
nazardan, xalqaro moliya institutlari ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirishda muhim rol
o'ynaydi va ularning faoliyati ko'plab mamlakatlar uchun ijtimoiy-iqtisodiy
taraqqiyotning asosiy omillaridan biriga aylangan.
НЕРВНАЯ СИСТЕМА ЧЕЛОВЕКА: ОБЩИЙ ОБЗОР
Аннотация
Нервная система человека играет ключевую роль в регуляции всех
функций организма. Она обеспечивает восприятие, обработку и передачу
информации, а также координирует действия органов и систем. В статье
представлен общий обзор строения и функционирования нервной системы,
включая её центральные и периферические отделы, и подчёркнута важность её
нормального развития в подростковом возрасте.
ВЛИЯНИЕ ФИЗИЧЕСКОЙ АКТИВНОСТИ НА ВОЗРАСТНУЮ ФИЗИОЛОГИЮ: АДАПТАЦИЯ СЕРДЕЧНО-СОСУДИСТОЙ И МЫШЕЧНОЙ СИСТЕМ
Аннотация
Физическая активность оказывает значительное влияние на возрастную
физиологию человека, особенно в подростковом возрасте, когда организм
активно развивается. В статье рассматриваются адаптационные механизмы
сердечно-сосудистой и мышечной систем в ответ на регулярные физические
нагрузки, а также значение двигательной активности для укрепления здоровья и
профилактики заболеваний.
KORRUPSIYANING YOSHLAR ONGIGA SALBIY TA’SIRI, UNI ERTA YOSHDAN TUSHUNTIRISH ZARURATI VA BU ILLATGA QARSHI KURASHISH
Annotatsiya: Ushbu maqolada korrupsiyaning yoshlar ongiga salbiy ta’siri, uni
erta yoshdan tushuntirish zarurati va bu illatga qarshi kurashishda taʼlim muassasalari,
ommaviy axborot vositalari, ota-onalar va fuqarolik jamiyati institutlarining o‘rni
yoritilgan. Korrupsiyaga qarshi samarali kurashning bir yo‘li sifatida yoshlar ongida
halollik, qonunlarga hurmat va fuqarolik masʼuliyatini shakllantirish metodlari tahlil
qilinadi. Soha bo‘yicha xalqaro va mahalliy adabiyotlar, amaliy tadqiqotlar asosida
natijalar keltirilib, amaliy tavsiyalar beriladi.
ZAMONAVIY FALSAFADA BORLIQ MASALASI
Annotatsiya: Borliq falsafasi (ontologiya) mavjudlik va uning asosiy shakllarini
o‘rganadigan falsafa sohasi hisoblanadi. Ushbu yo‘nalish qadimgi yunon falsafasidan
boshlab rivojlanib, Aristotel, Forobiy, Ibn Sino, Dekart, Kant, Hegel kabi
mutafakkirlar tomonidan turlicha talqin qilingan. Ontologiya borliqning mohiyati,
mavjudlik shakllari (materiya va ong, ruh va jism, real va ideal), uning o‘zgarish
qonuniyatlari va sababiyat masalalarini tadqiq qiladi. Zamonaviy falsafada borliq
tushunchasi ilmiy, fenomenologik va ekzistensial yondashuvlar asosida keng tahlil
qilinmoqda. Ushbu maqola borliq falsafasining asosiy yo‘nalishlari, tarixiy taraqqiyoti
va zamonaviy falsafadagi o‘rnini tahlil qiladi.
OʻQITUVCHILARDAGI KASBIY SOʻNISHNI OLDINI OLISH,RUHIY QOʻLLAB-QUVVATLASHNING MUHIM PSIXOLOGIK JIHATLARI
ANNOTATSIYA
So‘nggi yillarda insonning turli kasb sohalarida stressga barqarorligi va
mazkur barqarorlikning shakllanish mexanizmlariga bog‘liq masalalarga qiziqish
keskin ortishi kuzatilmoqda. Kasbiy stress va kasbiy so‘nish muammolarini o‘rganish
bo‘yicha tadqiqotlar “Inson-inson” tizimida mehnat qiluvchi kasb egalari –
o‘qituvchi-pedagoglar, shifokorlar, psixologlar, savdo xodimlari va x.k.larda olib
borilmoqda. Mazkur tadqiqotlarda qayd etilishicha, barqaror kasbiy stress kasbiy
so‘nishga olib kelishi muqarrar.
OʻQUVCHILARNING OILADAGI MAVQEINI ANIQLASH HAMDA OʻZ JONIGA QASD QILISH HOLATLARINI OLDINI OLISH MASALALARI
Annotatsiya: Ushbu maqolada yoshlarni oilaviy hayotga tayyorlash jarayonida
suitsidal xulq-atvorni oldini olish omillari va mexanizmlari tadqiq etilgan. Zamonaviy
jamiyatda yoshlar orasida suitsid holatlarining ortib borishi, bu muammoning ijtimoiy-
psixologik, madaniy va tibbiy jihatlari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra,
oilaviy qadriyatlarni shakllantirish, yoshlar o‘rtasida psixologik bilimlarni oshirish va
oilaviy munosabatlarga tayyorgarlik ko‘rish dasturlarini rivojlantirish orqali suitsidal
xulq-atvor xavfini sezilarli darajada kamaytirish mumkinligi aniqlangan. Maqolada
amaliy tavsiyalar va profilaktika chora-tadbirlari taklif etilgan.
MAKTAB O’QUVCHILARIDA TAJOVVUZKOR XULQ-ATVORNING NAMOYON BO’LISHI VA BARTARAF ETISH USULLARI
Annotatsiya: Agressiya boshqa tirik jonzotga u buni istamagan vaziyatda
haqorat yoki ziyon yetkazishni maqsad qilib qo‘ygan xulq-atvorning har qanday
shakli.Agressiya termini ko‘p hollarda g ‘azab kabi negativ (salbiy) his-tuyg‘ular
bilan, haqorat qilish va ziyon yetkazish kabi motivlar bilan, hatto negativ ko‘rsatmalar
sirasiga kiruvchi irqiy va etnik xurofot bilan assotsiatsiyalanadi. Bu omillar natijasi
zarar yetkazish bo'lgan xulq-atvorda albatta muhim rol o‘ynashiga qaramay, ular
bunday harakatlar uchun asos boʻla olmaydi. G‘azab boshqalarga tajovuz qilish
uchun aslo zaruriy shart bo‘lib hisoblanmaydi, boshqacha qilib aytganda, ayrim
holatlarda agressiya o‘ta sovuqqonlik holatida yuzaga kelishi mumkin bolgani kabi,
o‘ta kuchli hayajon holatida ham paydo bo‘lishi mumkin. Shuningdek,
agressorlarning ular tajovuz qilayotgan shaxslardan nafratlanishlari yoki ularni
yoqtirishlari umuman shart emas. Ko‘pchilik odamlar o‘zlari yoqtirgan insonlarga
zulm o'tkazadilar.
ONADA KUZATILADIGAN STRESSLI VAZIYATLARNING BOLA PSIXOLOGIYASIGA SALBIY TA’SIRI
Ona o‘z farzandlarining hayotiga doimiy ta'sir ko‘rsatadigan muhim shaxsdir.
Shu sababli, onaning ota-onalikka qarama-qarshi munosabati va ota-onalikka bo‘lgan
stressi bolaning o‘sishi va rivojlanishiga salbiy ta'sir qiladi va ular katta bo‘lganidan
keyin ham bolalarda ijtimoiy moslashuv muammolarini keltirib chiqaradigan kuchli
omilga aylanadi. Boshqacha qilib aytganda, onaning ota-onalik munosabatiga qarab,
bolaning muammoli xatti-harakati kamayishi yoki kuchayishi mumkin.
UMUMTAʼLIM MAKTABLARIDA SOGʻLOM MUHITNI SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK MASALALARI
ANNOTATSIYA
Maqolada ta’lim muassasalari jamoasida sog‘lom muhitni yaratishning
pedagogik-psixologik asoslarini tahliliga e’tibor qaratilgan. Jamoadagi psixologik
zo‘riqishlarni bartaraf etish, ta’lim muassasasi rahbari va bo‘ysunuvchilarning kasbiy
mahoratini oshirish, xodimlarning bo‘sh vaqtlarini to‘g‘ri tashkillashtirish, mehnat
faoliyatini tashkil etishga takliflarni erkin kiritish imkoniyatini yaratish, jamoada
do‘stona, shuningdek faoliyatda hamkorlik munosabatlarini yaratish.
OTA-ONALARNING PSIXOLOGIK BILIMLARINI OSHIRISHNING USTUVOR VAZIFALARI
ANNATATSIYA: Onalik va otalik psixologiyasi oilaviy munosabatlarning eng
ta’sirli, jozibali va muhim bo‘lagi – bu ona-bola munosabatlaridir. Ularning
muhimligi shundaki, ayni dastlabki muloqot va mehrli munosabatlar bolaning keyingi
psixik va aqliy taraqqiyotini hamda onaning xulq-atvorini shakllantiradi.
YOSHLARDA KUZATILADIGAN ZO’RAVONLIK, TAJOVUZKOR HATTI-HARAKATLARNI OLDINI OLISH MASALALARI
Annotatsiya. Mazkur maqolada o‘smirlik davrida zo‘ravonlik hissining
shakllanishi va uning psixologik, ijtimoiy omillari chuqur tahlil qilinadi. O‘smirlik
davrining psixologik va ijtimoiy o‘ziga xosliklari, shuningdek, zo‘ravonlikning shaxs
va jamiyat rivojlanishiga salbiy ta’siri yoritilgan. Tadqiqot davomida zo‘ravonlikning
individual va ijtimoiy darajadagi namoyon bo‘lish shakllari tahlil qilinib, bu
muammoni bartaraf etish bo‘yicha samarali usullar taklif etiladi. Ma'lumotlar
o‘smirlarning zo‘ravonlik hissini boshqarish va uning oldini olish bo‘yicha amaliy va
nazariy asoslarni ishlab chiqishga xizmat qiladi.
ABU NASR FOROBIY VA G‘AZZOLIYNING FALSAFA ILMIGA OID QARASHLARINI QIYOSIY TAHLIL ETISH (FOROBIYNING "SIYOSAT FALSAFASI" VA G‘AZZOLIYNING "KIMYOI SAODAT" ASARLARI ASOSIDA)
Annotatsiya. Ushbu maqolada buyuk Sharq mutafakkirlari Abu Nasr Forobiy
va Abu Homid G‘azzoliyning falsafiy qarashlari qiyosiy tahlil qilinadi. Forobiyning
"Siyosat falsafasi" va G‘azzoliyning "Kimyoi saodat" asarlari asosida ularning ilm, aql,
din va jamiyatga oid yondashuvlari tahlil qilinadi. Forobiy ilm-fan va aqlni ustuvor
qo‘ysa, G‘azzoliy tasavvuf va axloqiy poklikni asosiy qadriyat sifatida ko‘rsatadi.
Maqolada bu ikki mutafakkirning umumiy va farqli jihatlari taqqoslanib, ularning
ta’limotlari zamonaviy falsafaga ta’siri yoritiladi.