T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
256
ISSN:3030-3613
SHAXSDA EMOTSIONAL ZO’RIQISHLARNI BARTARAF ETISHNING
PSIXOLOGIK MASALALARI
Xo'jayeva Musharraf Rahimberdiyevna
.Xorazm viloyati Hazorasp tumani
47-son maktab psixologi
Jumanova Ro'za Ozodboyevna
.Xorazm viloyati Hazorasp tumani
49-son maktab psixologi
Annotatsiya:
Ushbu shaxsdagi emotsional zo’riqishlarni bartaraf etishning
ijtimoiy-psixologik xususiyatlari haqida so’z boradi .
Kalit so’zlar:
irsiy moyillik, giyohvandlik, emotsional zo‘riqishlar, texnogen,
stress
KIRISH
Emotsional zo‘riqish – bu insonning ichki hissiy va ruhiy holatini
yomonlashtiruvchi, jismoniy hamda psixologik salomatlikka zarar yetkazadigan
jarayon hisoblanadi. Ko‘pincha stress, tashvish, xavotir va noaniqlik kabi holatlar
emotsional zo‘riqishga olib keladi. Emotsional zo‘riqish, shuningdek, insonlarning
ijtimoiy munosabatlari, ish yoki o‘qishdagi bosimlar, shaxsiy hayotidagi qiyinchiliklar
kabi tashqi omillar bilan chambarchas bog‘liq bo‘lishi mumkin. Shu sababli,
emotsional zo‘riqish insonning psixologik holati, umumiy ruhiy salomatligi va ijtimoiy
munosabatlariga katta ta’sir ko‘rsatadi.
Ushbu maqola emotsional zo‘riqishning mohiyatini, uning keltirib chiqaradigan
salbiy ta’sirlarini va unga qarshi kurashish usullarini tahlil qilishni maqsad qiladi.
1.
Emotsional zo‘riqishning mohiyati
Emotsional zo‘riqish, psixologik nuqtai nazardan, odamning hissiy holatiga
ta’sir etuvchi, kuchli salbiy tajribalar va ruhiy bosimning natijasidir. Bu jarayon
shaxsning o‘zini noqulay, himoyasiz, charchagan yoki haddan tashqari band his qilishi
bilan ifodalanadi. Emotsional zo‘riqish odatda odamning hissiyotlari va o‘zini tutishi
ustidan nazoratni yo‘qotishiga olib keladi.Keltirib chiqaruvchi sabablari: Emotsional
zo‘riqishning bir qancha sabablari mavjud. Ular orasida:
•
Shaxsiy hayotdagi qiyinchiliklar: Oila muammolari, do‘stlar bilan
munosabatlar, yo‘qotishlar va ayriliqlar emotsional zo‘riqishni keltirib
chiqarishi mumkin.
•
Ishdagi bosim: Ish joyidagi stress, bosim, mehnat sharoitlari va
rahbarlar bilan munosabatlar emotsional zo‘riqishga olib keladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
257
ISSN:3030-3613
•
Sog‘liq muammolari: O‘z salomatligiga doir xavotirlar va jismoniy
kasalliklar ham emotsional zo‘riqishning sababi bo‘lishi mumkin.
•
Ijtimoiy noqulayliklar: Jamiyatdagi noqulay ijtimoiy sharoitlar,
tengsizlik, diskriminatsiya va kamsitish kabi omillar ham emotsional zo‘riqishga
sabab bo‘ladi. Emotsional Zo‘riqishning Mohiyati
Emotsional zo‘riqish – bu insonning psixologik va hissiy holatiga salbiy ta’sir
etuvchi, stressli va xavfli vaziyatlarda yuzaga keladigan hissiy va ruhiy boshqaruvni
yo‘qotish holatidir. U, odatda, insonning ichki holati, o‘zini tutishi va hissiy
izlanishlarida aniq bo‘lgan o‘zgarishlarga olib keladi. Emotsional zo‘riqish shaxsning
psixologik farovonligini yomonlashtiradi va bu jarayon vaqt o‘tishi bilan jismoniy
sog‘liqni ham yomonlashtirishi mumkin. Emotsional zo‘riqishning kelib chiqishi va
uning mexanizmlari turli xil bo‘lishi mumkin, lekin umumiy jihatdan u odamning
stressga nisbatan qarshi kurashish qobiliyatining cheklanishi, ichki resurslarning
tugashi yoki tashqi muhitdagi zo‘riqishlarni boshqarishdagi muvaffaqiyatsizliklar bilan
bog‘liq.
•
Emotsional zo‘riqishning o‘ziga xos xususiyatlari:
•
Emotsional zo‘riqishning mohiyatini yaxshiroq tushunish uchun
uning asosiy xususiyatlarini ko‘rib chiqamiz:
•
Stress va noaniqlik: Emotsional zo‘riqish ko‘pincha stress va
noaniqlik bilan bog‘liq. Odamlar o‘zlarini xavotirli, noqulay va tahlikada his
qilganida, emotsional zo‘riqish yuzaga keladi. Ushbu holatlar ijtimoiy muhitda
yoki ishda bosim, mehnat va shaxsiy hayotdagi o‘zgarishlar tufayli yuzaga
keladi. Odamlarning o‘ziga bo‘lgan ishonchni yo‘qotishi va o‘z hissiyotlari
ustidan nazoratni yo‘qotishi ham emotsional zo‘riqishni kuchaytiradi.
•
Hissiy xiralashish va o‘zini his qilish: Emotsional zo‘riqish,
odamning hissiy holatini yomonlashtiradi. Odamlar bu holatda ko‘proq xavotir,
xiralashgan fikrlar, yolg‘izlik va beqarorlikni his qilishadi. Bu holat ularning
kundalik faoliyatlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi va ijtimoiy aloqalarini
o‘zgartirishi mumkin.
•
Ichki resurslarning tugashi: Emotsional zo‘riqish, ayniqsa uzoq vaqt
davom etgan stress va psixologik bosim natijasida, odamning ichki resurslarini
(ruhiy kuch, energiya) tugatadi. Bu holat odamni jismoniy va ruhiy jihatdan
charchatadi, va oxir-oqibat ular o‘zlarini cheklangan va yordamga muhtoj his
qilishadi.
•
Salbiy o‘zgarishlar: Emotsional zo‘riqish shaxsning psixologik
holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Masalan, u depressiya, xavotir,
uyqusizlik, tajovuzkorlik, ijtimoiy izolyatsiya va boshqa hissiy muammolarga
olib kelishi mumkin. Shuningdek, u individual ish faoliyatining pasayishiga,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
258
ISSN:3030-3613
ijtimoiy munosabatlarning yomonlashishiga va jamiyatdagi muvaffaqiyatlarga
to‘sqinlik qilishi mumkin.
Emotsional zo‘riqishning yuzaga kelishiga turli omillar sabab bo‘ladi. Ular ichki
va tashqi bo‘lishi mumkin:
•
Ichki sabablari: Bu insonning o‘ziga bo‘lgan ishonchsizligi, past
o‘zini baholash, yuqori darajadagi xavotir va depressiv holatlar bilan bog‘liq
bo‘lishi mumkin. Shuningdek, noto‘g‘ri o‘ylash uslublari (masalan, "har doim
muvaffaqiyatsiz bo‘laman" degan fikr) ham emotsional zo‘riqishni keltirib
chiqarishi mumkin.
•
Tashqi sabablari: Emotsional zo‘riqishning tashqi omillari esa,
odatda, ijtimoiy, mehnat va shaxsiy hayotdagi vaziyatlarga bog‘liq bo‘ladi.
Jamiyatdagi tengsizlik, ijtimoiy bosim, oilaviy muammolar, ishdagi haddan
tashqari bosim va muammolar emotsional zo‘riqishning asosiy tashqi omillari
hisoblanadi.
•
Vaziyatga bo‘lgan munosabat: Emotsional zo‘riqish shaxsning
o‘sha vaziyatga bo‘lgan munosabatiga ham bog‘liq. Har bir inson bir xil stressli
vaziyatni boshdan kechirishda turlicha reaksiya ko‘rsatishi mumkin. Kimdir
buni samimiy tarzda hal qilishga urinishi mumkin, boshqalar esa bu holatni
yengib o‘tishda qiynaladi.
Emotsional zo‘riqish va stress bir-biriga yaqin tushunchalar bo‘lsa-da, ular
orasida ba’zi farqlar mavjud.
“Stress” inglizcha so‘z bo‘lib tanglik, zo‘riqish, bosim
degan ma’nolarni anglatadi. Oddiy tilda tushkunlikka tushish, deyiladi. Bu ba’zida oz
fursat, ba’zida uzoq vaqt kechishi mumkin. Ikkala holatda ham insonga zarar
yetkazadi. Ya’ni, aqliy faoliyatning susayishi, yurak urishi tezlashishi, qon tomirlari
kengayishi, ichki kasalliklar - oshqozonda yallig‘lanishlar kelib chiqishiga sabab
bo‘ladi. Stressning salbiy tomonlaridan yana biri miyani tormozlab, ma’nosiz
fikrlaydigan darajaga tushirib qo‘yishi mumkin. Agar odam tez-tez tushkunlikni
boshidan kechirsa, atrofdagilar bilan gaplasha olmaydigan holatga tushadi. Stress
natijasida inson o‘ziga past baho bera boshlaydi. Oqibatda o‘zini yolg‘izdek,
yaqinlariga keraksizdek his qiladi. Sekin-asta ruhiy tetiklik yo‘qola boshlaydi.
Stressning ilk belgilari qanday namoyon bo‘ladi?
Uning fiziologik va
psixologik turlari mavjud. Bir narsadan qattiq qo‘rqib ketish, kutilmaganda
avtohalokat yoki tabiiy ofatga uchrash, tanasidagi birorta kasallik oqibatini bilib
qolish, to‘satdan yaqin kishisini yo‘qotish fiziologik stressni keltirib chiqaradi.
Psixologik stress - insonning emotsional holati bilan bog‘liq. Bu ko‘proq qaynona-
kelin, er-xotin yoki ona va bola o‘rtasidagi mojarolar tufayli kelib chiqadi. Uzoq vaqt
birga bo‘lgan sevgilisidan ajralish yoki to‘satdan ishdan bo‘shatilish holatlari ham
psixologik stressni keltirib chiqaradi. Har ikki holat insonni ham tashqi qiyofasiga,
ham ichki dunyosiga ta’sir ko‘rsatadi va albatta, asoratlari bo‘ladi.
Jismoniy belgilar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
259
ISSN:3030-3613
Yuqori qon bosimi, bosh og‘rig‘i, uyqusizlik, charchoq va mushaklarning
bo‘shashi.Emotsional beqarorlik: Kayfiyatning tez-tez o‘zgarishi, asabiylashish,
g‘azabni boshqarishda qiyinchiliklar. Emotsional Zo‘riqish va Ruhiy Salomatlik,
Emotsional zo‘riqish insonning ruhiy salomatligiga katta ta’sir ko‘rsatadi. U uzoq
muddat davom etganda, depressiya, tashvish, stress, travma yoki boshqa ruhiy
kasalliklarning rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Shuningdek, bu insonning ijtimoiy
aloqalariga va ish faoliyatiga ham salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Emotsional zo‘riqish – bu
jismoniy va psixologik holatni yomonlashtiruvchi, o‘zini noqulay his qilish, xavotir
va psixologik bosim bilan bog‘liq jarayondir. Uning kelib chiqishi ko‘plab omillarga
bog‘liq bo‘lib, odamlarning stressli holatlarda qanday reaksiya ko‘rsatishi bilan
chambarchas bog‘liq. U uzoq muddat davom etganida, ruhiy va jismoniy salomatlikka
zarar yetkazishi mumkin. Shuning uchun emotsional zo‘riqishning oldini olish va unga
samarali qarshi kurashish uchun tegishli psixologik usullarni qo‘llash zarurdir.
Emotsional zo‘riqishning ta’siri juda keng bo‘lib, u nafaqat insonning psixologik
holatiga, balki jismoniy salomatligiga ham ta’sir qiladi.
•
Psixologik ta’sirlar: Emotsional zo‘riqish odamni depressiya,
xavotir, xiralashgan fikrlash, uyqusizlik va boshqa ruhiy kasalliklarga olib
kelishi mumkin. Uzun muddat davom etgan zo‘riqish shaxsning o‘zini
ishonchsiz, beparvo va hissiy ravishda charchagan his qilishiga olib keladi.
•
Jismoniy ta’sirlar: Stress va emotsional zo‘riqish yurak, oshqozon,
asab tizimi kabi jismoniy holatlarni yomonlashtirishi mumkin. Yuqori qon
bosimi, oshqozon yarasi, bosh og‘rig‘i, charchoq va mushaklarning bo‘shashi
kabi holatlar emotsional zo‘riqishning bevosita natijalari hisoblanadi.
•
Ijtimoiy
ta’sirlar:
Emotsional
zo‘riqish
insonning
ijtimoiy
munosabatlariga ham ta’sir qiladi. Zo‘riqish tufayli odamlar ijtimoiy tarmoqdan
izolyatsiya bo‘lishi, do‘stlar va oila bilan munosabatlarini yomonlashtirishi, ularning
turmush tarziga va professional faoliyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.Emotsional
zo‘riqishdan himoya qilish va unga qarshi kurashishning bir necha samarali usullari
mavjud:
•
Ruhiy sog‘liqni qo‘llab-quvvatlash: Psixoterapiya, meditasiya,
nafas olish mashqlari kabi ruhiy sog‘liqni tiklash usullari emotsional zo‘riqishni
kamaytirishda yordam beradi. Shu bilan birga, sog‘lom ijtimoiy aloqalar
o‘rnatish, stressni kamaytiruvchi mashqlarni bajarish ham foydalidir.
•
Fizik mashqlar va sport: Jismoniy faoliyat stressni kamaytiradi,
endorfinlarni chiqaradi va insonning kayfiyatini yaxshilaydi. Kundalik jismoniy
mashqlar organizmga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi.
•
Tarbiyaviy yondashuv: O‘zingizni va boshqalarni yaxshiroq
tushunish, empatiya qilish, shaxsiy chegaralarni belgilash va o‘z-o‘zini anglash,
emotsional zo‘riqishni boshqarish va uni engish uchun muhimdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
260
ISSN:3030-3613
2.
Emotsional zo‘riqishning professional soha va ta’limdagi ta’siri
Emotsional zo‘riqish, xususan, ish va ta’lim muhitida kuchli ko‘rinishlarni
namoyon qilishi mumkin. Ta’lim muassasalarida talabalar o‘qish va imtihonlarga
tayyorgarlik ko‘rishda stressga duch kelishadi. Ish joylarida esa mehnat va vaqt bosimi
tufayli emotsional zo‘riqishning darajasi oshadi. Bu holatlar nafaqat individual ish
faoliyatini, balki jamoa muvaffaqiyatini ham yomonlashtirishi mumkin.
XULOSA
Xulosa o‘rnida aytishimiz mumkinki emotsional zo‘riqish, jamiyatda keng
tarqalgan va insonlarning ruhiy salomatligiga jiddiy tahdid soluvchi muammo
hisoblanadi. U turli sabablarga ko‘ra yuzaga keladi va jismoniy, psixologik va ijtimoiy
salomatlikka salbiy ta’sir qiladi. Emotsional zo‘riqishni oldini olish, uning oldini olish
va samarali kurashish uchun turli psixologik, jismoniy va ijtimoiy yondashuvlarni
qo‘llash muhimdir. Har bir inson emotsional holatini va salomatligini nazorat qilish
uchun kerakli vositalarni bilishi zarur.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Ахмадов, Н. Р. (2022). ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РЕАБИЛИТАЦИИ
ДИЗАДАПТИРОВАННЫХ ПОДРОСТКОВ. INTEGRATION OF SCIENCE,
EDUCATION AND PRACTICE. SCIENTIFIC-METHODICAL JOURNAL,
3(3), 79-84.
2.
Ахмадов, Н. Р. (2022). Социально-психолого-педагогическая реабилитация
дезадаптированных подростков. Science and Education, 3(2), 10451053.
3.
Рустамов, Ш. Ш. (2022). ОСОБЕННОСТИ МАТЕМАТИЧЕСКОЙ
КОМПЕТЕНТНОСТИ ПРАКТИЧЕСКИЙ ПСИХОЛОГОВ. INTEGRATION
OF SCIENCE, EDUCATION AND PRACTICE. SCIENTIFIC-METHODICAL
JOURNAL, 3(3), 59-64.
4.
Рустамов, Ш. Ш. (2022). Корреляционный анализ пример по психологии.
Корреляции в психологии. Science and Education, 3(3), 1100-1106.
5.
Ахмедов, А. А., & Зикиряева, М. М. (2020). ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ
МЕХАНИЗМЫ ФОРМИРОВАНИЯ СОЦИАЛЬНОГО ВООБРАЖЕНИЯ У
ПОДРОСТКОВ. Новый день в медицине, (1), 151-154.
6.
Гайбуллаев, А. А. Психология: происхождение и структура научного факта.
Вестник интегративной психологии, 19(19), 115-119.
7.
G’aybulloyev, A. A. (2021). Sportchilarda hissiy-irodaviy sifatlar
shakllanishining psixologik mexanizmlari. Psixologiya ilmiy jurnali, 92-96.
