T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
218
ISSN:3030-3613
VIDEOTASVIRGA OLISHDA MAXSUS YORITISH
TEXNOLOGIYALARINING AHAMIYATI
Raxmatov Muhammadali Shamsiddin o‘g‘li
Respublika televideniye va radio texnikumi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada videotasvirga olish jarayonida yoritish
texnologiyalarining tutgan o‘rni yoritib beriladi. Maxsus yoritish vositalarining sifati,
joylashuvi va turlari video mahsulot sifati va tomoshabinga ta’sir ko‘rsatish darajasiga
qanday ta’sir qilishi tahlil qilinadi. Shuningdek, amaliy misollar orqali tabiiy va sun’iy
yoritishning farqlari, zamonaviy texnologiyalar (LED, softbox, ring light)
imkoniyatlari bayon etiladi.
Kalit so‘zlar:
yoritish texnologiyasi, videotasvir, sun’iy yorug‘lik, LED,
softbox, video sifati
Kirish:
Zamonaviy axborot vositalarida video kontentning roli ortib bormoqda.
Blogerlar, operatorlar, jurnalistlar va kino ijodkorlar sifatli tasvir yaratishda yoritish
texnologiyalariga katta e’tibor qaratmoqdalar. Chunki yorug‘lik — bu nafaqat texnik
jihat, balki estetik muhim vositadir. To‘g‘ri tanlangan yoritish vositasi orqali sahna
kayfiyati, obraz ifodasi va tomoshabinning diqqatini boshqarish mumkin. Shu sababli,
yoritish texnologiyalarini chuqur tushunish va ularni to‘g‘ri qo‘llash har qanday
videotasvir olish jarayonining ajralmas qismidir.
Asosiy qism:
1. Yoritishning asosiy funksiyalari:
Yoritish texnologiyasi videotasvirga ko‘plab yo‘nalishlarda ta’sir ko‘rsatadi:
Obyektni yoritish:
Har qanday videoda asosiy obyekt – bu inson, buyum yoki
manzara bo‘lishi mumkin. Ularni to‘liq va aniq ko‘rsatish uchun yorug‘lik muhim rol
o‘ynaydi. Masalan, intervyu jarayonida intervyulovchining yuzi yaxshi yoritilmasa,
tomoshabin uchun noqulaylik tug‘iladi.
Kayfiyat yaratish:
Yorug‘likning kuchi, rangi va yo‘nalishi sahnaning hissiy
ohangini belgilaydi. Yorqin, iliq rangli yorug‘lik quvnoq yoki romantik muhit yaratadi,
sovuq va qorong‘u yoritish esa jiddiylik, xavf yoki sirli holatni aks ettiradi.
Chuqurlik va hajm yaratish:
Yoritishning to‘g‘ri tashkil etilishi sahnaga "uch
o‘lchamli" ko‘rinish beradi. Bu yondashuv, ayniqsa, kino va reklama sohasida keng
qo‘llaniladi.
Estetik ko‘rinish:
Teri rangi, kiyim detallari va mayda aksessuarlarning to‘g‘ri
ko‘rinishi, yoritish orqali amalga oshiriladi. Masalan, professional intervyularda
sochlarning yaltirashi, yuzning tekis yoritilishi alohida e’tibor bilan yoritiladi.
2. Yoritish texnologiyalari va vositalari:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
219
ISSN:3030-3613
Bugungi kunda turli yoritish vositalari mavjud bo‘lib, ularning har biri o‘ziga
xos xususiyatlarga ega:
Softbox:
Bu yoritkich tasvirni yumshoq va teng tarqalgan nur bilan ta’minlaydi.
Portret va interyer sahnalar uchun ayni muddao. Softbox yordamida qattiq soyalar
kamaytiriladi va yuzda yumshoq akslar paydo bo‘ladi.
Ring light (halqali yorug‘lik):
Bu asosan blogerlar va vizajistlar orasida
mashhur. U kameraning atrofida joylashadi va yuzni teng yoritadi. Ko‘zda halqasimon
nur aksini hosil qiladi, bu esa estetik jihatdan jozibali ko‘rinadi.
LED panellar:
Energiya tejamkor, harorat va yorug‘lik kuchini sozlash
mumkin. Kichik hajmda ko‘chma holatda ishlatilishi mumkinligi sababli, mobil
kontent yaratuvchilari uchun qulaydir.
Key light, fill light, back light:
Klassik “uch nuqtali yoritish tizimi”:
Key light
– asosiy yorug‘lik manbai;
Fill light
– soyalarni yumshatadi;
Back light
– fon yoki modelning orqa qismini yoritib, uni fon bilan
ajratadi.
3. Tabiiy va sun’iy yorug‘lik:
Ko‘plab videoijodkorlar tabiiy yorug‘likdan foydalanishga harakat qilishadi,
chunki u mutlaqo bepul va yumshoq. Lekin quyosh nuri doim bir hil yo‘nalishda emas
– bulutlar, kun vaqti, oyning joylashuvi uni o‘zgartirib turadi. Natijada, bir xil sifatdagi
sahnalarni olish qiyinlashadi.
Sun’iy yorug‘lik vositalari esa:
nazorat qilinadi,
istalgan yo‘nalishga buriladi,
intensivligi sozlanadi,
istalgan vaqtda takroriy ishlatiladi.
Shu sababli, kinostudiyalar va professional kontent yaratuvchilar asosan sun’iy
yoritish tizimlaridan foydalanadilar.
4. Yoritishda rang harorati va balansi:
Yoritishning yana bir muhim jihati –
rang harorati
. Oq nur (daylight) taxminan
5600K bo‘lsa, iliq sarg‘ish nur (tungsten) 3200K atrofida bo‘ladi. Video yozuvda bir
necha xil yoritish turlari birga ishlatilsa, tasvirda rang balansi buzilishi mumkin.
Shuning uchun
white balance
sozlamasi yoritishga moslab o‘rnatiladi.
Masalan:
Dasturxon ustidagi taomlarni suratga olishda iliq nur ishlatilsa, ular yanada
jozibador ko‘rinadi.
Texnologik mahsulotlar (kompyuterlar, telefonlar) uchun sovuq nur (ko‘k rangli)
professionalroq taassurot beradi.
5. Amaliy tajriba va texnik maslahatlar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
220
ISSN:3030-3613
Kamera bilan bir darajada joylashgan ring light yuzni to‘liq yoritadi.
Yorug‘lik manbasini hech qachon to‘g‘ridan to‘g‘ri yuzga qaratmaslik kerak – bu
ko‘zda noqulaylik tug‘diradi.
Har bir kadrni olishdan oldin sahnaning
yoritish sinovi
(lighting test) qilinadi.
Har xil joylarda ishlash uchun
portativ LED yoritkichlar
har doim yoningizda
bo‘lishi lozim.
Xulosa:
Videotasvirga olishda yoritish texnologiyalarining roli beqiyosdir. To‘g‘ri
tanlangan va joylashtirilgan yorug‘lik nafaqat tasvir sifatini oshiradi, balki video
mahsulotning tomoshabinga qanday ta’sir qilishini ham belgilaydi. Bugungi kunda
mavjud bo‘lgan turli texnologiyalar har bir ijodkorga o‘z ehtiyojlariga mos yoritish
yechimlarini tanlash imkonini beradi. Shu bois, har qanday video ijodkori yoritish
asoslarini chuqur o‘zlashtirishi zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karpenko, V. (2020).
Videotasvir asoslari
. Moskva: MediaTex.
2.
Brown, B. (2012).
Cinematography: Theory and Practice
. Focal Press.
3.
Uzbekfilm studiyasi amaliyoti asosida olingan tajribaviy tavsiyalar, 2023.
4.
5.
O‘zbekiston Respublikasi OAV materiallari (2021–2024)
