T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
305
ISSN:3030-3613
SPORTCHILARNI PSIXOLOGIK TAYYORGARLIGINI RIVOJLANTIRISH
ORQALI IRODAVIY SIFATLARINI TAKOMILLASHTIRISH
Farg‘ona davlat universiteti Sport
faoliyati fakulteti professori
X.B.Tо‘xtaxо‘jayev,
Sport faoliyati fakulteti Psixologiya
(sport) ta’lim yo‘nalashi talabalari
Sadriddinov Dostonbek Isroiljon o‘g‘li,
Yarashov Shuhrat Eldorbek o‘g‘li.
Annotatsiya.
Ushbu maqolada sportchilarning psixologik tayyorgarligi
ularning irodaviy sifatlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilinadi. Sportchilarning
muvaffaqiyatli chiqishida faqat jismoniy emas, balki ruhiy tayyorgarlikning ham
muhim o‘rni borligi asoslab beriladi. Maqolada psixologik tayyorgarlik tushunchasi,
uning asosiy komponentlari va sport psixologiyasida qo‘llaniladigan samarali usullar
– mental tayyorgarlik, vizualizatsiya, relaksatsiya texnikalari kabi yondashuvlar
yoritilgan. Shuningdek, statistik ma’lumotlar yordamida psixologik tayyorgarlik va
sport natijalari o‘rtasidagi bog‘liqlik ko‘rsatib o‘tilgan. Maqola sportchilar,
murabbiylar va sport psixologlari uchun amaliy ahamiyatga ega.
Kalit so‘zlar.
Psixologik tayyorgarlik, sport psixologiyasi, iroda, mental
tayyorgarlik, sportchilar, motivatsiya, diqqatni jamlash, relaksatsiya, vizualizatsiya,
psixologik treninglar, qat’iyat, stressga chidamlilik.
Аннотация.
В данной статье рассматривается влияние психологической
подготовки спортсменов на развитие их волевых качеств. Обосновано, что для
достижения высоких результатов в спорте важно не только физическое, но и
психологическое
состояние
спортсмена.
Раскрываются
понятие
психологической подготовки, её ключевые компоненты, а также эффективные
методы, применяемые в спортивной психологии – ментальная подготовка,
визуализация, техники релаксации и другие подходы. На основе статистических
данных показана взаимосвязь между уровнем психологической подготовки и
спортивными результатами. Статья представляет практический интерес для
спортсменов, тренеров и спортивных психологов.
Ключевые слова.
Психологическая подготовка, спортивная психология,
воля, ментальная подготовка, спортсмены, мотивация, концентрация внимания,
релаксация, визуализация, психологические тренировки, решительность,
устойчивость к стрессу.
Abstract.
This article explores the impact of psychological preparation on the
development of athletes’ volitional qualities. It argues that achieving high performance
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
306
ISSN:3030-3613
in sports requires not only physical strength but also strong mental resilience. The paper
defines psychological preparation, outlines its core components, and presents effective
methods used in sports psychology, such as mental training, visualization, and
relaxation techniques. Statistical data is used to demonstrate the correlation between
psychological readiness and athletic performance. The article holds practical
significance for athletes, coaches, and sports psychologists.
Keywords.
Psychological preparation, sports psychology, willpower, mental
training, athletes, motivation, concentration, relaxation, visualization, psychological
exercises, determination, stress resistance.
KIRISH
Zamonaviy sportda yuksak natijalarga erishish nafaqat jismoniy tayyorgarlik,
balki sportchilarning psixologik holatiga ham chambarchas bog‘liq. Har qanday sport
turi jismoniy kuch sarfini talab qilishi bilan birga, katta irodaviy kuch, ruhiy bardoshlik
va mustahkam psixologik tayyorgarlikni ham talab etadi. Aynan shuning uchun,
sportchilarning musobaqalardagi muvaffaqiyati ko‘pincha ularning ruhiy holatiga,
stressga chidamliligiga va o‘zini boshqarish darajasiga bog‘liq bo‘ladi. Psixologik
tayyorgarlik – sportchining ruhiy jihatdan musobaqa va mashg‘ulotlarga tayyor
bo‘lishini ta'minlovchi muhim omildir. U orqali sportchilar o‘z irodasini kuchaytiradi,
maqsad sari qat’iyat bilan harakat qilishni o‘rganadi va bosim ostida ham barqaror
natijalar ko‘rsatishga qodir bo‘ladi. Ushbu maqolada sportchilarning psixologik
tayyorgarligini rivojlantirish orqali irodaviy sifatlarini takomillashtirishning nazariy va
amaliy jihatlari yoritiladi hamda samarali usullar va statistik dalillar asosida ilmiy tahlil
qilinadi.
MAVZUNING DOLZARBLIGI
Bugungi kunda sport sohasida raqobatning keskinlashuvi, musobaqalarning
murakkablashuvi va sportchilardan yuqori natijalar kutib olinishi psixologik
tayyorgarlik masalasini dolzarb muammolardan biriga aylantirmoqda. Ko‘plab
hollarda sportchining texnik yoki jismoniy tayyorgarligi yetarli bo‘lishiga qaramay,
psixologik bosim yoki ruhiy holat sababli muvaffaqiyatsizlikka uchrashi kuzatiladi.
Ayniqsa, xalqaro musobaqalarda sportchidan nafaqat jismoniy tayanch, balki kuchli
iroda, sabr-toqat, hissiyotlarni nazorat qilish va stressga bardoshlilik talab etiladi.Shu
nuqtai nazardan qaralganda, sportchilarning irodaviy sifatlarini rivojlantirishda
psixologik tayyorgarlikni shakllantirish dolzarb ilmiy-amaliy vazifaga aylanmoqda.
Bu yo‘nalish nafaqat sport psixologiyasi, balki ta’lim, sog‘lom turmush tarzini
shakllantirish, yoshlar tarbiyasi va milliy sport salohiyatini yuksaltirish bilan ham
bevosita bog‘liqdir.Sport natijalari nafaqat jismoniy salohiyatga, balki psixologik
tayyorgarlik darajasiga ham chambarchas bog'liq. Muvaffaqiyatli sportchilar faqatgina
jismonan kuchli emas, balki ruhiy jihatdan ham bardoshli, qat'iyatli va irodali
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
307
ISSN:3030-3613
bo'lishadi. Shu sababli, sportchilarni psixologik tayyorgarligini rivojlantirish orqali
ularning irodaviy sifatlarini takomillashtirish zamonaviy sport psixologiyasining
muhim yo'nalishlaridan biridir.
Psixologik tayyorgarlik tushunchasi va uning ahamiyati.
Psixologik tayyorgarlik – bu sportchining ruhiy holatini musobaqa va
mashg'ulotlarga tayyorlash jarayonidir. U quyidagi elementlarni o'z ichiga oladi:
stressga bardoshlik, diqqatni jamlash, motivatsiyani oshirish, o'z-o'zini boshqarish,
xavotirni yengish. Statistik ma'lumotlarga ko'ra, xalqaro musobaqalarda g'alaba
qozongan sportchilarning 70 foizi o'zlarining psixologik tayyorgarligi yuqori darajada
ekanligini ta'kidlagan (International Journal of Sports Science, 2022).
Irodaviy sifatlar va ularni shakllantirish.
Iroda – bu insonning ongli ravishda maqsad sari harakat qilishda o'zini boshqara
olishi, qiyinchiliklarga qaramay harakatdan to‘xtamasligidir. Sportchilar uchun iroda
sifatlari: qat'iyatlilik, sabr-toqatlilik, mustahkamlik, o'zini tuta bilish kabilarni o'z
ichiga oladi. Bunday sifatlar nafaqat sportdagi muvaffaqiyatlar, balki shaxsiy hayotda
ham muhim o‘rin egallaydi.Irodani rivojlantirishda psixologik treninglar, mental
mashg‘ulotlar, o‘z-o‘zini tahlil qilish va motivatsion suhbatlar muhim rol o‘ynaydi.
Masalan, "vizualizatsiya" usuli – sportchi musobaqani aqliy ravishda tasavvur qilib,
undagi harakatlarni boshidan o‘tkazadi. Bu usul sportchining ishonchini oshiradi va
irodani mustahkamlaydi.
Sport psixologiyasida qo‘llaniladigan usullar.
1. Aqliy tayyorgarlik (Mental preparation): Sportchi o‘z oldiga aniq maqsadlar
qo‘yadi va ularni erishish yo‘lida psixologik usullarni qo‘llaydi.
2. Relaksatsiya texnikalari: Musobaqa oldidan yoki asabiy holatda sportchini
tinchlantirishga xizmat qiladi. Masalan, chuqur nafas olish mashqlari.
3. Motivatsion suhbatlar: Murabbiy va psixolog bilan suhbatlar sportchining o‘ziga
bo‘lgan ishonchini oshiradi.
4. Ijobiy fikrlash texnikasi: Sportchining fikrlarini ijobiy yo‘nalishda shakllantirish
orqali ruhiy bardoshlilikka erishiladi.
Statistik ma'lumotlar asosida tahlil
Yaqinda O‘zbekiston Milliy Olimpiya Qo‘mitasi tomonidan o‘tkazilgan
tadqiqotda
aniqlanishicha,
psixologik
tayyorgarlikka
ega
sportchilarning
musobaqalardagi muvaffaqiyat darajasi 30-40% ga yuqoriroq bo‘lgan. 2023-yilgi
Osiyo o‘yinlarida qatnashgan o‘zbekistonlik sportchilarning 65 foizi o‘z psixologik
tayyorgarligi yuqori bo‘lganligini, bu esa ularga bosim ostida ham to‘g‘ri qaror qabul
qilishga yordam berganini bildirgan.
XULOSA
Sportchilarni psixologik tayyorgarlikka e’tibor qaratish – ularning umumiy
samaradorligini, raqobatbardoshligini va irodaviy jihatdan barqarorligini oshiradi. Har
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_1-to’plam_May-2025
308
ISSN:3030-3613
bir sportchi nafaqat mushaklarni, balki ongni ham muntazam mashq qildirib borishi
kerak. Psixologik treninglar va individual yondashuvlar orqali sportchilar o‘zlarining
eng yuqori salohiyatini namoyon etishlari mumkin. Bu esa sportdagi muvaffaqiyat
kalitidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
Weinberg, R. S., & Gould, D. (2018). Foundations of Sport and Exercise
Psychology. Human Kinetics.
2.
International Journal of Sports Science, 2022, Issue 4.
3.
O‘zbekiston Milliy Olimpiya Qo‘mitasi rasmiy hisobotlari, 2023.
4.
Yusupov M. (2021). Sport psixologiyasi asoslari. Toshkent: O‘zDJTI nashriyoti.
5.
Farxod o‘g‘li, S. F. (2024). Sportchilarda hissiy-irodaviy sifatlarni rivojlantirish.
Pedagog, 7(11), 37-43.
6.
Jarvis, M. (2006). Sport Psychology: A Student’s Handbook. Routledge.
