T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
142
ISSN:3030-3613
MATN BILAN ISHLASH ORQALI BOLALARDA TANQIDIY FIKRLASHNI
SHAKLLANTIRISH
Nizomiy nomidagi O'zbekiston milliy
pedagogika universiteti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi
204-Q guruh talabasi
Maxatova Alinura Quanishbek qizi
Annotatsiya:
Matn bilan ishlash orqali bolalarda tanqidiy fikrlashni
shakllantirish dolzarb va muhim masalalardan biridir. Tanqidiy fikrlash – bu
ma’lumotlarni tahlil qilish, ularni baholash, mantiqiy va asosli xulosalar chiqarish
qobiliyatidir. Bu qobiliyat bolalarning o‘qish, yozish, muloqot qilish va hayotdagi
muammolarni hal qilishda muhim ahamiyatga ega. Matn bilan ishlash esa tanqidiy
fikrlashni rivojlantirish uchun samarali vositadir, chunki matn o‘quvchidan faqat
ma’lumotni qabul qilishni emas, balki uni tahlil qilish, savollar berish, muallifning
fikrini anglash va o‘z fikrini shakllantirishni talab qiladi.
Kalit so‘zlar:
matn, fikr, qobiliyat, tanqidiy fikrlash, tahlil, mantiqiy
savodxonlik, savol-javob, bolalar.
Matn bilan ishlash jarayonida bolalar turli xil matnlarni o‘qiydilar, ularni
tushunishga harakat qiladilar va o‘z fikrlarini ifoda etadilar. Bu jarayon tanqidiy
fikrlashning birinchi bosqichi bo‘lib, u bolalarda mustaqil fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantirishga yordam beradi. Matnni tahlil qilish bolalarga ma’lumotlarning
to‘g‘riligini, ularning mantiqiy bog‘liqligini va muallifning asosiy g‘oyasini aniqlash
imkonini beradi. Shu bilan birga, matn bilan ishlash bolalarni savol berishga undaydi,
bu esa tanqidiy fikrlashning muhim jihatidir. Savollar orqali bolalar matnning
mazmunini chuqurroq anglashadi va o‘zlarining fikrlarini yanada rivojlantiradilar.
Matnni tahlil qilishda bolalar muallifning nuqtai nazarini, uning fikrlarini qanday
asoslashini o‘rganadilar. Bu jarayon bolalarda mantiqiy fikrlash va bahs-munozara
ko‘nikmalarini shakllantiradi. Bolalar o‘z fikrlarini asoslash uchun dalillar keltirishni
o‘rganadilar, bu esa ularning fikrlash jarayonini yanada chuqurlashtiradi. Matn bilan
ishlashda bolalar turli xil fikrlarni solishtiradilar, ularni baholaydilar va o‘z qarorlarini
qabul qiladilar. Bu esa tanqidiy fikrlashning yuqori darajasini tashkil qiladi.[1]
Matn bilan ishlashda o‘qituvchining roli katta. U bolalarni matnga qiziqtirib,
ularni savollar berishga, fikr almashishga undashi zarur. O‘qituvchi matnni tahlil qilish
jarayonida bolalarga yordam berib, ularning fikrlarini shakllantirishga ko‘maklashadi.
Shu bilan birga, o‘qituvchi bolalarga turli xil matnlarni tanlashda yordam beradi,
chunki matnning mavzusi, qiyinchilik darajasi va mazmuni tanqidiy fikrlashni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
143
ISSN:3030-3613
rivojlantirishda muhim ahamiyatga ega. Matnlar bolalarning yoshiga, qiziqishlariga
mos bo‘lishi kerak, shunda ular matnga ko‘proq e’tibor qaratadilar va uni yaxshiroq
tushunadilar. Matn bilan ishlashda interaktiv usullarni qo‘llash tanqidiy fikrlashni
yanada samarali rivojlantirishga yordam beradi. Masalan, guruhda muhokama qilish,
fikr almashish, bahs-munozaralar tashkil etish orqali bolalar o‘z fikrlarini ifoda etishni
o‘rganadilar va boshqa fikrlarni tinglash orqali dunyoqarashlarini kengaytiradilar.
Shuningdek, matnga oid loyihalar, topshiriqlar va ijodiy vazifalar bolalarning tanqidiy
fikrlash ko‘nikmalarini mustahkamlashda muhim vositadir. Bu usullar bolalarda
mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish va yangi g‘oyalarni yaratish qobiliyatini
rivojlantiradi. Matn bilan ishlashda o‘quvchilarning fikrlarini yozma shaklda ifodalash
ham tanqidiy fikrlashni rivojlantirishda muhimdir. Yozma ishlar orqali bolalar o‘z
fikrlarini tartibga soladilar, dalillar bilan asoslaydilar va o‘z qarashlarini boshqalarga
aniq yetkazadilar. Bu jarayon bolalarda fikrlarni mantiqiy tuzish, muammolarni tahlil
qilish va xulosalar chiqarish ko‘nikmalarini shakllantiradi. Yozma ishlar, shuningdek,
bolalarning o‘z-o‘zini baholash va tahlil qilish qobiliyatini oshiradi, bu esa tanqidiy
fikrlashning ajralmas qismidir.[2]
Matn bilan ishlash orqali bolalarda tanqidiy fikrlashni shakllantirishda ota-onalar
va jamiyatning roli ham katta. Oila muhitida bolalarga kitob o‘qish, matnlarni
muhokama qilish, savollar berish odatini shakllantirish zarur. Bu bolalarning fikrlash
doirasini kengaytiradi va ularni mustaqil fikrlashga undaydi. Jamiyatda esa madaniy
va ta’lim muassasalari tanqidiy fikrlashni qo‘llab-quvvatlovchi muhit yaratishi, bolalar
uchun turli xil matnlar va resurslar taqdim etishi muhimdir. Shu tarzda bolalar nafaqat
maktabda, balki kundalik hayotda ham tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini
rivojlantiradilar. Matn bilan ishlash jarayonida turli xil matn turlarini qo‘llash tanqidiy
fikrlashni rivojlantirishda samarali bo‘ladi. Hikoyalar, maqolalar, ilmiy matnlar,
argumentativ matnlar, she’rlar va boshqa turdagi matnlar bolalarga turli fikrlarni
anglash, solishtirish va baholash imkonini beradi. Har bir matn turi o‘ziga xos
yondashuvni talab qiladi, bu esa bolalarning fikrlash doirasini kengaytiradi va ularni
turli nuqtai nazardan fikrlashga o‘rgatadi. Shu bilan birga, matnlarning mavzusi va
mazmuni bolalarning qiziqishlariga mos kelishi ularning matnga bo‘lgan qiziqishini
oshiradi va tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi.[3]
Matn bilan ishlashda texnologiyalardan foydalanish ham tanqidiy fikrlashni
shakllantirishda muhim ahamiyatga ega. Elektron kitoblar, interaktiv dasturlar, onlayn
resurslar va multimediya vositalari bolalarga matnlarni yanada qiziqarli va samarali
o‘rganishga yordam beradi. Texnologiyalar yordamida bolalar matnlarni tahlil qilish,
savollar berish, fikr almashish va yozma ishlarni bajarishda ko‘proq imkoniyatlarga
ega bo‘ladilar. Bu esa ularning tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini yanada rivojlantiradi
va mustahkamlaydi. Matn bilan ishlash orqali bolalarda tanqidiy fikrlashni
shakllantirish uzoq muddatli jarayon bo‘lib, u muntazam va tizimli ravishda amalga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
144
ISSN:3030-3613
oshirilishi kerak. Bu jarayonda o‘qituvchilar, ota-onalar va jamiyat birgalikda harakat
qilishi zarur. Tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini rivojlantirish bolalarning nafaqat
akademik muvaffaqiyatlariga, balki hayotdagi muvaffaqiyatlariga ham xizmat qiladi.
Mustaqil fikrlash, muammolarni hal qilish va yangi g‘oyalarni yaratish qobiliyatlari
zamonaviy dunyoda juda muhimdir.[4]
Xulosa:
Natijada, matn bilan ishlash bolalarda tanqidiy fikrlashni shakllantirishning
samarali vositasi hisoblanadi. Matnlarni o‘qish, tahlil qilish, savollar berish, fikr
almashish va yozma ishlar orqali bolalar o‘z fikrlarini rivojlantiradilar, mantiqiy va
asosli xulosalar chiqaradilar. Bu esa ularni mustaqil, ongli va faol fuqarolarga
aylantiradi. Shu sababli ta’lim jarayonida matn bilan ishlashga katta e’tibor qaratish va
uni tanqidiy fikrlashni rivojlantirish vositasi sifatida qo‘llash zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Nazarov B., Rasulov A. va boshqalar. O‘zbek adabiy tanqidchiligi tarixi. Toshkent:
O‘qituvchi nashriyoti, 2020.
2.
Xolmatova M. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish metodikalari. Toshkent: Ilm-fan
nashriyoti, 2021.
3.
Qodirov S. Ta’lim jarayonida tanqidiy fikrlash va matn bilan ishlash. Toshkent: Fan
va texnologiya, 2022.
4.
Ergashev T. Bolalarda tanqidiy fikrlash ko‘nikmalarini shakllantirish. Samarqand:
Samarqand universiteti nashriyoti, 2023.
5.
Islomov N. Matn tahlili va tanqidiy fikrlash. Toshkent: O‘zbekiston milliy
nashriyoti, 2021.
6.
Karimova D. O‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish usullari. Buxoro:
Buxoro davlat nashriyoti, 2022.
7.
Mamatqulov R. Ta’limda tanqidiy fikrlashni qo‘llash. Toshkent: Yoshlar
nashriyoti, 2023.
8.
Yusupova L. Matn bilan ishlash orqali fikrlashni shakllantirish. Namangan:
Namangan davlat universiteti nashriyoti, 2024.
