T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
145
ISSN:3030-3613
ONA TILI DARSLARIDA NUTQNI RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI
Nizomiy nomidagi O’zbekiston
milliy pedagogika universiteti
Boshlang‘ich ta’lim yo‘nalishi
204- guruh talabasi
Maxatova Alinura Quanishbek qizi
Annotatsiya:
Ona tili darslarida nutqni rivojlantirishning ahamiyati juda katta
va muhimdir. Nutq insonning fikrlarini ifoda etish vositasi bo‘lib, uning rivojlanishi
shaxsning muloqot qobiliyatini oshirishga xizmat qiladi. Ona tili darslari orqali nutqni
rivojlantirish nafaqat til bilimlarini chuqurlashtiradi, balki shaxsning madaniyati,
tafakkuri va ijtimoiy munosabatlarini ham boyitadi.
Kalit so‘zlar:
ona tili, nutq, fikr, muloqot, madaniyat, ijtimoiy munosabatlar,
ijodiy fikrlash, metod.
Ключевые слова
(русский):речь, родной язык, мысль, общение, культура,
социальные отношения, креативное мышление, метод, идея
Nutqning rivojlanishi bolaning o‘z fikrini aniq va ravon ifoda eta olishida,
boshqalar bilan samarali muloqot qilishida muhim rol o‘ynaydi. Ona tili darslarida
o‘qituvchilar nutqni rivojlantirish uchun turli metod va usullarni qo‘llashadi. Masalan,
hikoya qilish, munozara, bahs-munozara, insho yozish kabi faoliyatlar bolaning so‘z
boyligini oshiradi, fikrlarni tartibga solishga yordam beradi. Shu tariqa, nutq
rivojlanishi bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi, ijtimoiy muhitda faol
bo‘lishga undaydi. Nutqni rivojlantirish jarayonida o‘quvchilarga so‘zlarning ma’nosi,
ularning kontekstda qo‘llanilishi, ifoda vositalari haqida chuqur ma’lumot beriladi. Bu
esa tilni to‘g‘ri va go‘zal ishlatishga, o‘z fikrini aniq yetkazishga imkon yaratadi. Ona
tili darslarida nutqni rivojlantirish nafaqat yozma, balki og‘zaki nutq ko‘nikmalarini
ham shakllantirishga qaratilgan. Og‘zaki nutq orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini jonli va
tushunarli tarzda ifoda etishni o‘rganadilar, bu esa ularning ijtimoiy hayotda
muvaffaqiyat qozonishiga yordam beradi.[1]
Shuningdek, ona tili darslarida nutqni rivojlantirish madaniy merosni anglash va
uni asrab-avaylashga ham xizmat qiladi. Til orqali inson o‘z milliy qadriyatlarini, urf-
odatlarini, tarixiy voqealarni o‘rganadi va boshqalarga yetkazadi. Nutqni rivojlantirish
jarayonida o‘quvchilar milliy tilning boyliklarini his etib, uni sevishga va hurmat
qilishga o‘rgatiladi. Bu esa milliy o‘zlikni shakllantirishda muhim ahamiyatga ega.
Nutqni rivojlantirish nafaqat shaxsiy rivojlanish uchun, balki jamiyat taraqqiyoti uchun
ham zarurdir. Yaxshi rivojlangan nutq muloqotni samarali qiladi, tushunmovchiliklarni
kamaytiradi va ijtimoiy hamkorlikni mustahkamlaydi. Ona tili darslarida nutqni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
146
ISSN:3030-3613
rivojlantirish orqali yosh avlodning fikrlash qobiliyati, ijodiy fikrlash va tanqidiy
fikrlash ko‘nikmalari ham rivojlanadi. Bu esa ularni kelajakda har qanday sohada
muvaffaqiyatli bo‘lishlariga tayyorlaydi.[2]
Nutqni rivojlantirish jarayonida o‘quvchilarga nafaqat so‘z boyligini oshirish,
balki ularni to‘g‘ri talaffuz qilish, intonatsiya va ohangni to‘g‘ri qo‘llash ko‘nikmalari
ham o‘rgatiladi. Bu esa nutqning go‘zalligini va ta’sirchanligini oshiradi. Ona tili
darslarida o‘qituvchilar nutq madaniyatini shakllantirishga katta e’tibor beradilar,
chunki bu shaxsning jamiyatdagi o‘rnini, uning muloqotdagi muvaffaqiyatini
belgilaydi. Nutqni rivojlantirishda o‘quvchilarning qiziqishlari va ehtiyojlari hisobga
olinishi lozim. Har bir bola o‘ziga xos qobiliyat va qiziqishlarga ega, shuning uchun
nutqni rivojlantirish usullari ham shaxsga mos bo‘lishi kerak. Bu o‘quvchilarning o‘z
fikrlarini erkin ifoda etishiga, tilni o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshirishga yordam
beradi. Ona tili darslarida interaktiv metodlar, ijodiy vazifalar, guruh ishlari nutqni
rivojlantirish jarayonini yanada samarali qiladi. Nutqni rivojlantirishning yana bir
muhim jihati – bu o‘quvchilarning mustaqil fikrlash va muloqot qilish ko‘nikmalarini
shakllantirishdir. Ona tili darslarida o‘quvchilar o‘z fikrlarini asoslash, dalillar
keltirish, boshqalar fikrini tinglash va unga munosabat bildirishni o‘rganadilar. Bu
ko‘nikmalar nafaqat til o‘rganishda, balki hayotning boshqa sohalarida ham katta
ahamiyatga ega. Nutq orqali inson o‘zini ifoda etadi, boshqalar bilan muloqot qiladi va
jamiyatda faol ishtirok etadi.[3]
Nutqni rivojlantirish jarayonida o‘quvchilarga adabiyot asarlarini o‘qish va
tahlil qilish ham muhimdir. Adabiyot orqali ular tilning go‘zalligi, fikrlarni ifoda etish
usullari bilan tanishadilar, o‘z nutqlarini boyitadilar. Shuningdek, adabiyot
o‘quvchilarda estetik did, madaniy va axloqiy qadriyatlarni shakllantirishga yordam
beradi. Ona tili darslarida nutqni rivojlantirish adabiyot bilan chambarchas bog‘liq
bo‘lib, bu ikki soha bir-birini to‘ldiradi. Nutqni rivojlantirishda ota-ona va jamiyatning
roli ham beqiyosdir. Ularning til madaniyatiga bo‘lgan munosabati, o‘zaro muloqot
usullari bolalarning nutqini shakllantirishga ta’sir qiladi. Ona tili darslarida
o‘qituvchilar ota-onalarni ham nutqni rivojlantirish jarayoniga jalb qilishga harakat
qilishadi. Bu esa bolalarning til ko‘nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi.[4]
Xulosa:
Shunday qilib, ona tili darslarida nutqni rivojlantirish nafaqat til
bilimlarini oshirish, balki shaxsning umumiy madaniyati, tafakkuri va ijtimoiy
ko‘nikmalarini rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Nutq orqali inson o‘z
fikrlarini aniq ifoda etadi, boshqalar bilan samarali muloqot qiladi va jamiyatda o‘z
o‘rnini topadi. Shu bois, ona tili darslarida nutqni rivojlantirishga katta e’tibor qaratish
zarur. Bu esa kelajak avlodning bilimli, madaniyatli va faol fuqarolar bo‘lib
yetishishiga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Qodirov, M. "Ona tili va nutq madaniyati". Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti, 2021.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_2-to’plam_May-2025
147
ISSN:3030-3613
2.
Rasulov, S. "Til va nutq rivojlantirish metodlari". Toshkent: Fan va texnologiya,
2022.
3.
Tursunov, A. "Ona tili darslarida kommunikativ kompetensiyani shakllantirish".
Samarqand: Samarqand universiteti nashriyoti, 2023.
4.
Xo‘jayev, D. "Nutq madaniyati va uning ta’limdagi o‘rni". Toshkent: Ma’naviyat,
2020.
5.
Islomova, N. "Ona tili ta’limida nutqni rivojlantirish usullari". Buxoro: Buxoro
nashriyoti, 2022.
6.
Karimov, J. "Yoshlar nutqini rivojlantirish: nazariya va amaliyot". Toshkent: Ilm-
fan, 2023.
7.
Mirzaev, R. "Til o‘rganishda nutq ko‘nikmalarini rivojlantirish". Toshkent:
O‘qituvchi nashriyoti, 2021.
8.
Sobirova, L. "Ona tili darslarida nutq madaniyati". Farg‘ona: Farg‘ona nashriyoti,
2020.
