T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
22
ISSN:3030-3613
UDK:631.2
QISHLOQ XO‘JALIK YERLARIDA DEGRADATSIYAGA QARSHI
KURASHISH TADBIRLARINI TAHLIL QILISH (G‘IJDUVON TUMANI
MISOLIDA)
S.H.OLTINOV
– BUXORO DAVLAT
TEXNIKA UNIVERSITETI O’QITUVCHISI
M.X.MUZAFFAR, SH.F. MURTAZOYEV
BUXORO DAVLAT TEXNIKA UNIVERSITETI TALABALARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada G‘ijduvon tumanidagi qishloq xo‘jalik
yerlarining degradatsiyaga uchrashi holatlari va unga qarshi kurashish bo‘yicha amalga
oshirilayotgan tadbirlar o‘rganilgan. Yer degradatsiyasining asosiy turlari –
sho‘rlanish, eroziya, tuproq unumdorligining pasayishi, suv resurslarining
cheklanganligi singari muammolar tahlil qilinadi. GAT texnologiyalari, agrotexnik
chora-tadbirlar, meliorativ ishlov berish va barqaror yer resurslarini boshqarish usullari
asosida tavsiyalar ishlab chiqilgan. Maqolada qishloq xo‘jalik yerlaridan samarali
foydalanish va degradatsiyaning oldini olishda ilmiy yondashuvlar va amaliy tajribalar
tahlil qilinadi.
Annotation:
This article analyzes the degradation processes of agricultural
lands in the G‘ijduvon district and the implemented countermeasures. Main
degradation types such as salinization, erosion, loss of soil fertility, and limited water
resources are discussed. Recommendations are proposed based on GIS technologies,
agrotechnical methods, reclamation practices, and sustainable land management. The
study provides scientific and practical insights into effective land use and degradation
prevention in agricultural areas.
Аннотация:
В
статье
анализируются
процессы
деградации
сельскохозяйственных земель в Гиждуванском районе и меры по борьбе с ними.
Рассматриваются основные виды деградации – засоление, эрозия, снижение
плодородия почв и ограниченность водных ресурсов. Предложены
рекомендации на основе ГИС-технологий, агротехнических мероприятий,
мелиоративной обработки и устойчивого управления земельными ресурсами. В
статье освещаются научные подходы и практический опыт эффективного
использования земель и предотвращения их деградации.
Kalit so‘zlar:
qishloq xo‘jaligi, yer degradatsiyasi, sho‘rlanish, eroziya, GIS,
melioratsiya, agrotexnika, barqaror boshqaruv, tuproq unumdorligi, G‘ijduvon tumani
Key words:
agriculture, land degradation, salinization, erosion, GIS,
reclamation, agrotechnics, sustainable management, soil fertility, G‘ijduvon district
Ключевые слова:
сельское хозяйство, деградация земель, засоление,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
23
ISSN:3030-3613
эрозия, ГИС, мелиорация, агротехника, устойчивое управление, плодородие
почв, Гиждуванский район
Kirish.
G‘ijduvon tumani – Buxoro viloyatining muhim qishloq xo‘jaligi hududi
hisoblanadi. Bu yerda g‘alla, sabzavot, yem-xashak ekinlari yetishtiriladi. Ammo,
so‘nggi yillarda qishloq xo‘jalik yerlarining sifat ko‘rsatkichlari pasayib, degradatsiya
jarayonlari
kuchaymoqda.
Ushbu
maqolada
G‘ijduvon
tumanida
yer
degradatsiyasining asosiy sabablari va unga qarshi kurashish choralari ilmiy asosda
tahlil qilinadi.
G‘ijduvon tumani Buxoro viloyatining qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan hududi
bo‘lib, so‘nggi yillarda iqlim o‘zgarishlari, suv resurslarining cheklanishi, noto‘g‘ri
agrotexnik yondashuvlar va antropogen bosim natijasida yer degradatsiyasi jarayonlari
kuchaymoqda. Ushbu jarayonlar qishloq xo‘jaligi yerlarining unumdorligini keskin
pasayishiga, agroekotizimlarning izdan chiqishiga va mahalliy aholining iqtisodiy
barqarorligiga tahdid solmoqda. Tahlillar shuni ko‘rsatadiki, G‘ijduvon tumanida
quyidagi asosiy degradatsiya turlari aniqlangan:
Sho‘rlanish
– bu hududda mavjud bo‘lgan eng keng tarqalgan degradatsiya
shakllaridan biridir. Sug‘oriladigan yerlarning noto‘g‘ri melioratsiyasi, drenaj
tizimlarining ishdan chiqqanligi va yer osti suvlari sathining ko‘tarilishi
natijasida tuproqda eruvchan tuzlar konsentratsiyasi ortib bormoqda. Bu esa
ekinlar ildiz tizimining shikastlanishiga va hosildorlikning pasayishiga olib
kelmoqda.
Eroziya
– G‘ijduvon tumanining ayrim quruq va ochiq maydonlarida shamol
eroziyasi (deflyatsiya) keng tarqalgan. Tuproq qatlamining yuqori qismi yuvilib,
unumdor qismlarining yo‘qolishiga sabab bo‘lmoqda. Bu holat asosan shamol
tezligi yuqori bo‘lgan mavsumlarda va vegetatsiya qoplamining yetarli
bo‘lmagan hududlarida kuzatilmoqda.
Suv tanqisligi
– iqlim qurib borayotgan sharoitda suv resurslarining
cheklanganligi va mavjud sug‘orish inshootlarining eskirganligi sababli,
sug‘orish samaradorligi pasaygan. Bu esa tuproqdagi namlik rejimining
buzilishiga va fizik xususiyatlarining yomonlashuviga olib kelmoqda.
Tuproq unumdorligining pasayishi
– ortiqcha mexanik ishlov berish, mineral
o‘g‘itlardan yetarlicha foydalanmaslik, monokultura tizimi va noto‘g‘ri
agrotexnik tadbirlar natijasida tuproqdagi organik modda miqdori kamaymoqda.
Bunday jarayonlar tuproq strukturasining buzilishi va biologik faollikning
pasayishiga olib keladi.
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi kompleks yondashuvlar asosida
yer degradatsiyasiga qarshi kurashish choralari
amalga oshirilmoqda:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
24
ISSN:3030-3613
1.
Agrotexnik tadbirlar
: Tuproq unumdorligini tiklash maqsadida sideratsiya –
yashil o‘g‘itlash usuli orqali tuproqqa azot va boshqa foydali elementlar qayta
kiritilmoqda. Shuningdek, ekinlar almashinuvi tizimi joriy qilinib, organik va
mineral o‘g‘itlardan balansli foydalanish orqali tuproq tarkibi muvozanatga
keltirilmoqda.
2.
Meliorativ tadbirlar
: Suv rejimini yaxshilash maqsadida zaxkash va drenaj
tizimlari rekonstruksiya qilinmoqda. Sho‘rlangan yerlarni yuvish, suvni
tejaydigan texnologiyalarni joriy etish orqali yerlarning agroekologik holati
yaxshilanmoqda.
3.
Geoaxborot tizimlari (GAT) yordamida monitoring
: Raqamli kartografik
tahlillar yordamida degradatsiyaga uchragan yerlar aniqlanib, ularning holati
muntazam monitoring qilinmoqda. Bu esa yer resurslarining fazoviy va
vaqtinchalik tahlilini o‘tkazish, ularga individual yondashuvni shakllantirish
imkonini bermoqda.
4.
Tuproq sifatini baholash va laborator monitoring
: Har yili tuproq
namunalarida pH darajasi, sho‘rlanish darajasi, tuzilmasi va oziq moddalar
miqdori laboratoriya usullarida baholanadi. Ushbu tahlillar asosida hududiy
agroxaritalar tuzilib, tavsiyalar ishlab chiqilmoqda.
Amaliy natijalar
: G‘ijduvon tumanida 2022–2024 yillar mobaynida bir qator
muhim tadbirlar amalga oshirildi. Jumladan, 1200 gektar maydonda meliorativ chora-
tadbirlar bajarilib, zaxkash tizimlari qayta tiklandi. GIS texnologiyasi asosida
degradatsiyaga uchragan maydonlar xaritalashtirilib, ularda o‘ziga xos agroekologik
tadbirlar rejalashtirildi. Bundan tashqari, suv tanqisligining oldini olish maqsadida 300
gektar yer maydonida tomchilatib sug‘orish tizimi joriy qilindi. Ushbu tadbirlar yer
resurslaridan barqaror va samarali foydalanish imkonini yaratdi.
Xulosa G‘ijduvon tumanida qishloq xo‘jalik yerlarining degradatsiyasiga qarshi
kurashish zamonaviy yondashuvlar va texnologiyalarni talab etadi. GIS
texnologiyalari, agrotexnik va meliorativ tadbirlarni uyg‘unlashtirish orqali
degradatsiyani kamaytirish va yer unumdorligini tiklash mumkin. Raqamli monitoring
asosida qabul qilingan qarorlar yer resurslaridan barqaror foydalanish imkonini
yaratadi. Shuningdek, aholining ekologik madaniyatini oshirish va qishloq xo‘jalikda
ilmiy yondashuvlarni kengaytirish muhim vazifa bo‘lib qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Qishloq xo‘jalik yerlaridan
foydalanish samaradorligini oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori.
2.
Geodeziya va kartografiya to‘g‘risidagi Qonun, 2022-yil.
3.
Volkov S.N. Zemleustroystvo i okhrana pochv. M.: Kolos, 2010.
4.
S.Avezbayev, S.N.Volkov. Yer tuzish iqtisodi // TIMI, 2016.
5.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
25
ISSN:3030-3613
6.
G‘ijduvon tumani hokimligi hisobotlari, 2023-yil.
7.
8.
9.
