T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
19
ISSN:3030-3613
UDK: 528.4:627.8(575.35)
BOYOVUT MAGISTRAL KANALINING UMIMIY TAVSIFI VA
TOPOGRAFIK- GEODEZIK ISHLAR TARKIBI
G.I.RAJABOVA
– BUXORO DAVLAT
TEXNIKA UNIVERSITETI O’QITUVCHISI
A.V. ALLAYOROV, SH.F. MURTAZOYEV, A.N. HAMZAYEV
BUXORO DAVLAT TEXNIKA UNIVERSITETI TALABALARI
Annotatsiya:
Mazkur maqolada Sirdaryo viloyatining irrigatsiya tizimidagi
muhim suv infratuzilmasi hisoblangan Boyovut magistral kanalining hududiy-
geografik xususiyatlari, yer resurslarining meliorativ holati va ularni boshqarishda
topografik-geodezik tadqiqotlarning tutgan o‘rni ilmiy asosda yoritilgan. Shuningdek,
mazkur hududda olib borilayotgan geodezik o‘lchovlarning qishloq xo‘jaligi yerlarini
optimallashtirish, suv resurslarini samarali taqsimlash va kartografik axborotlarni
yangilashdagi roli tahlil etilgan.
Annotation:
This article presents a scientific analysis of the territorial and
geographical features of the Boyovut main canal, a key hydraulic structure within the
irrigation system of the Syrdarya region. The study highlights the importance of
topographic and geodetic investigations in managing land resources, optimizing
agricultural use, and ensuring efficient water distribution. The role of geospatial data
in supporting sustainable land use and irrigation planning is emphasized.
Аннотация:
В статье дана научная оценка территориально-географическим
особенностям
Боевутского
магистрального
канала
как
важного
гидротехнического сооружения Сырдарьинской области. Особое внимание
уделяется значению топографо-геодезических исследований в управлении
земельными ресурсами, мелиорации и эффективном распределении водных
ресурсов.
Обоснована
необходимость
регулярного
обновления
картографической информации на основе геоданных.
Kalit so’zlar:
Boyovut magistral kanali, irrigatsiya tizimi, topografik-geodezik
tadqiqotlar, landshaft, yer resurslari, melioratsiya, kartografik ta’minot.
Key words:
Boyovut main canal, irrigation system, topographic and geodetic
surveys, landscape, land resources, reclamation, cartographic support.
Ключевые слова:
Боевутский магистральный канал, ирригационная
система, топографо-геодезические исследования, ландшафт, земельные ресурсы,
мелиорация, картографическое обеспечение.
Kirish.
O‘zbekiston Respublikasi agrar sektorining barqaror rivojlanishi yer
resurslaridan oqilona va samarali foydalanish bilan bevosita bog‘liqdir. Ayniqsa,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
20
ISSN:3030-3613
sun’iy sug‘orish tizimlariga tayangan hududlarda irrigatsiya infratuzilmasining to‘g‘ri
rejalashtirilishi va boshqarilishi muhim ahamiyat kasb etadi. Sirdaryo viloyatida
joylashgan Boyovut magistral kanali nafaqat irrigatsion suv ta’minotining asosiy
elementi, balki qishloq xo‘jaligi mahsuldorligini belgilovchi muhim omillardan biridir.
Mazkur hududda olib borilayotgan topografik-geodezik ishlar ushbu tizimni
takomillashtirishda asosiy ilmiy-amaliy vosita sifatida qaralmoqda.
Sirdaryo viloyati O‘zbekiston Respublikasining markaziy qismida joylashgan bo‘lib,
uning asosiy suv manbai — Sirdaryo daryosi orqali viloyatdagi dehqonchilik sohasi
suv bilan ta’minlanadi. Boyovut magistral kanali esa aynan ushbu daryodan olinadigan
suv asosida tashkil topgan bo‘lib, Guliston, Boyovut, Xovos tumanlari yerlarini
sug‘orishda asosiy rol o‘ynaydi. Kanalning texnik ko‘rsatkichlari, o‘tkazuvchanlik
quvvati va gidrotexnik inshootlari joylashuvi hududda geodezik va topografik
tadqiqotlarni olib borishni talab qiladi.
Hudud relyefi tekis, past-balandliklardan iborat bo‘lib, joyning morfologik tuzilishi
sug‘orish tarmoqlarining loyihalanishida muhim rol o‘ynaydi. Hududda paxta, g‘alla,
sabzavot, poliz va boshqa qishloq xo‘jaligi ekinlari yetishtiriladi. Meliorativ holatning
monitoringi va yerlarning bonitet bahosini aniqlash uchun esa yuqori aniqlikdagi
topografik ma’lumotlar zarur bo‘ladi.
Boyovut magistral kanali hududida olib borilayotgan geodezik tadqiqotlar quyidagi
yo‘nalishlarda amalga oshiriladi:
Topografik suratga olish ishlari
– mavjud relyef shakllarining,
inshootlarning, kanal yo‘nalishlarining va yer sathidagi o‘zgarishlarning
aniqlanishi;
Geodezik markazlash va koordinatalash
– loyiha asosida inshootlarni
joylashtirish va ularning o‘zaro muvofiqligini ta’minlash;
Nivelirlash ishlari
– yer yuzasining nishabliklarini aniqlash orqali suvning
oqimi, turg‘unligi va to‘g‘ri taqsimlanishini hisoblash;
Yer kadastri ma’lumotlarini yangilash
– yer uchastkalarining
chegaralarini aniqlash va ro‘yxatdan o‘tkazish.
Bunday ishlar orqali irrigatsiya tizimining barqaror ishlashi, yer resurslaridan
samarali foydalanish va agrosanoat klasterlarini shakllantirish imkoniyati yaratiladi.
Ayniqsa, suv resurslarining taqsimoti va monitoringi, hosildorlikni boshqarish va
ekologik xavfsizlikni ta’minlashda geodezik axborot hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.
Sirdaryo viloyatida yer resurslari monitoringi, suv ta’minoti tizimlarini
optimallashtirish va agrotexnik tadbirlarni rejalashtirish uchun raqamli kartografik
axborot tizimlari joriy qilinmoqda. Bu esa, o‘z navbatida, zamonaviy geoinformatsion
texnologiyalar va masofaviy zondlash ma’lumotlarini ham topografik-geodezik
jarayonlarga integratsiyalashni taqozo etadi. Boyovut magistral kanali hududi ilmiy-
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_3-to’plam_May-2025
21
ISSN:3030-3613
eksperimental maydon sifatida bu texnologiyalarni sinovdan o‘tkazish uchun qulay
sharoit yaratadi.
Xulosa
. Boyovut magistral kanali atrofidagi hududlarning geodezik o‘rganilishi
— bu nafaqat texnik masala, balki yer resurslarini boshqarish va ekologik muvozanatni
saqlashga qaratilgan strategik yondashuvdir. Topografik-geodezik tadqiqotlar
natijalari asosida irrigatsiya tizimlari samaradorligini oshirish, suv resurslarini tejash,
qishloq xo‘jaligida yuqori hosildorlikka erishish va hududiy infratuzilmani
rejalashtirish imkoniyatlari kengayadi. Kelgusida zamonaviy texnologiyalarni
qo‘llagan holda bu hududni kompleks ravishda rivojlantirish dolzarb vazifa bo‘lib
qolmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlari, 2023.
2.
“Geodeziya va kartografiya asoslari”, T., 2020.
3.
Mirzacho‘l dashtining irrigatsiyasi bo‘yicha ilmiy tahlillar – TIQXMMI arxiv
materiallari.
4.
Sirdaryo viloyati irrigatsiya tizimi hisobotlari, 2022.
5.
GIS va DZZ texnologiyalarini qishloq xo‘jaligida qo‘llash, Monografiya, 2021.
6.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Yer hisobi va davlat kadastrlarini
yuritish tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida”gi farmoni.
2020-yil 7-sentyabr PF-6061
7.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “O’zbekiston Respublikasining
“O’zbekiston Respublikasi davlat soliq qo’mitasi huzuridagi Kadastr agentligining
faoliyatini tashkil etish to’g’risida”gi qarori 2020-yil 7-sentyabr PQ-4819.
8.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining “Qishloq xo’jaligiga mo’ljallangan
yerlardan foydalanish va muhofaza qilish tizimini takomillashtishga doir
qo’shimcha chora-tadbirlar tog’risida”
8.
9.
10.
WWW.president.uz
