T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
27
ISSN:3030-3613
O‘ZBEKISTONDA ORKESTR IJROCHILIGINING
TARIXI VA BUGUNGI KUNI
Andijon davlat pedagogika instituti
musiqa ta’lim yo’nalishi 3-boqich talabasi
Dehkonova Muqqadasxon
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekistonda orkestr ijrochiligining
shakllanishi, rivojlanish bosqichlari hamda bugungi kundagi holati tahlil qilinadi.
Tarixiy jarayonlar, sovet davrida kechgan o‘zgarishlar, mustaqillik yillaridagi yutuqlar
hamda zamonaviy tendensiyalar asosida orkestr san’ati taraqqiyotining asosiy
bosqichlari yoritilgan.
Kalit so‘zlar:
Orkestr, ijrochilik, milliy cholg‘ular, musiqa madaniyati,
simfonik orkestr, mustaqillik, san’at, taraqqiyot.
Аннотация:
В статье анализируются становление, этапы развития и
современное состояние оркестрового исполнительства в Узбекистане. Освещены
основные этапы развития оркестрового искусства, основанные на исторических
процессах, изменениях в советское время, достижениях за годы независимости и
современных тенденциях.
Ключевые слова:
Оркестр, исполнение, национальные инструменты,
музыкальная культура, симфонический оркестр, независимость, искусство,
развитие.
Annatation:
This article analyzes the formation, stages of development and
current state of orchestral performance in Uzbekistan. The main stages of the
development of orchestral art are highlighted based on historical processes, changes
during the Soviet era, achievements during the years of independence and modern
trends.
Keywords:
Orchestra, performance, national instruments, musical culture,
symphony orchestra, independence, art, development.
Kirish
O‘zbekiston san’atining qadimiy va boy tarixi mavjud. Musiqiy madaniyat har
doim xalq hayotining ajralmas qismi bo‘lib kelgan. Ayniqsa, orkestr san’ati – ya’ni
ko‘plab cholg‘u asboblari birgalikda uyg‘unlikda chalayotgan murakkab ijro san’ati –
O‘zbekistonda o‘ziga xos taraqqiyot yo‘lini bosib o‘tgan. Ushbu maqolada orkestr
ijrochiligining O‘zbekistonda shakllanish tarixi, rivojlanish bosqichlari va hozirgi
kundagi holati yoritib beriladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
28
ISSN:3030-3613
Asosiy qism
O‘zbekistonda orkestr ijrochiligining dastlabki bosqichlari-Orkestr so‘zi
lotincha "orchestra" so‘zidan olingan bo‘lib, u qadimgi yunon teatrlarida raqqoslar va
musiqachilar joylashadigan maydonni anglatgan. Zamonaviy orkestr esa turli xil
cholg‘u asboblaridan iborat katta ansamblni ifodalaydi. O‘zbek xalq musiqasi asosan
milliy an’anaviy cholg‘ular – doira, nay, gijjak, dutor, tanbur, sato va boshqalar orqali
ijro etilgan. An’anaviy musiqiy ansambllar orkestrning ilk ko‘rinishlari sifatida
qaralishi mumkin. Ammo klassik ma’nodagi orkestr – turli xil cholg‘ular birgalikda
notaga asoslangan professional ijro tizimi – XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
shakllana boshladi. XIX asr oxirlarida Toshkent, Samarqand va Buxoro kabi
shaharlarda rus harbiy orkestrlarining tashkil etilishi orkestr madaniyatining
O‘zbekistonga kirib kelishiga sabab bo‘ldi. 1918-yilda tashkil etilgan Turkiston Xalq
Konservatoriyasi esa bu yo‘nalishdagi ilmiy va ijodiy faoliyatning markaziga aylandi.
1920–1930-yillardan boshlab, O‘zbekistonda professional orkestrlar shakllana
boshladi. 1936-yilda Toshkentda O‘zbekiston Davlat Filarmoniyasi tashkil etildi. Shu
yillar davomida Toshkent konservatoriyasi (hozirgi O‘zbekiston Davlat
Konservatoriyasi) faoliyat yurita boshladi va ko‘plab iste’dodli musiqachilarni
tayyorladi. Bu davrda mashhur bastakorlar Mutal Burhonov, Tolib Sodiqov, Manas
Leviev, Ashrafiy va boshqa ko‘plab san’atkorlar orkestr uchun mo‘ljallangan
monumental asarlar yaratdilar. Ayniqsa, Usta Olim Komilov va Yunus Rajabiy milliy
cholg‘u asboblari orkestrini rivojlantirishda katta hissa qo‘shdilar.
Milliy cholg‘ular orkestri ham shakllandi. Bu orkestrlar asosan dutor, gijjak,
doira kabi asboblar asosida shakllangan va o‘ziga xos milliy ohangni saqlab qolgan
holda rivojlangan. Mustaqillik yillarida orkestr ijrochiligining rivojlanishi. 1991-yilda
O‘zbekiston mustaqillikka erishgach, milliy madaniyat va san’at rivojiga katta e’tibor
qaratildi. Orkestr san’ati ham yangi bosqichga ko‘tarildi. O‘zbekiston Respublikasi
Madaniyat vazirligi ko‘magida Davlat simfonik orkestri, Davlat kamer orkestri va
Milliy cholg‘u asboblari orkestri o‘z faoliyatini yanada kengaytirdi. Shuningdek,
viloyatlarda ham orkestrlar faoliyati kengaytirildi. Andijon, Farg‘ona, Samarqand,
Buxoro, Xorazm kabi hududlarda orkestr jamoalari tashkil qilindi va ular respublika
va xalqaro festivallarda faol ishtirok etmoqda.
Bugungi kunda orkestr ijrochiligining ahvoli- hozirgi kunda O‘zbekistonda
orkestr ijrochiligi yanada keng ko‘lamda rivojlanmoqda. Yosh iste’dodli musiqachilar,
dirijyorlar va bastakorlar xalqaro tanlov va festivallarda ishtirok etib, yuksak
natijalarga erishmoqdalar. Masalan, O‘zbekiston Davlat Simfonik orkestri Italiya,
Germaniya, Fransiya, Rossiya kabi davlatlarda konsertlar uyushtirgan. O‘zbekistonda
orkestr ijrochiligida zamonaviy tendensiyalar – jumladan, turli janrlar sintezi (klassik
va zamonaviy pop musiqasi uyg‘unligi) ham ko‘zga tashlanmoqda. Bu esa yosh
avlodning musiqaga bo‘lgan qiziqishini yanada oshirmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
29
ISSN:3030-3613
Xulosa
O‘zbekistonda orkestr ijrochiligi boy tarixiy ildizlarga ega. An’anaviy milliy
cholg‘u san’atidan boshlangan musiqiy taraqqiyot, zamonaviy orkestr san’atining
rivojlanishiga asos bo‘ldi. Bugungi kunda esa O‘zbekiston orkestr san’ati o‘z milliy
xususiyatlarini saqlab qolgan holda, jahon musiqiy maydonida o‘z o‘rnini topmoqda.
Orkestr san’ati O‘zbekiston yoshlarini musiqiy madaniyatga oshno etish, xalqaro
musiqiy aloqalarni mustahkamlash va milliy qadriyatlarni targ‘ib qilishda muhim rol
o‘ynaydi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Qodirov, A. O‘zbek musiqa tarixi. Toshkent: “San’at”, 2005.
2.
Karimova, M. O‘zbek musiqiy madaniyati rivojlanishi. Toshkent, 2012.
3.
Raxmatullayev, A. Orkestr san’ati asoslari. Toshkent, 2018
4.
O‘zbekiston Respublikasi Madaniyat vazirligi nashrlari (2020–2024).
5.
Botirova X.T. Theoretical fundamentals of development of people's instruments
and performing arts in Uzbekistan // International Journal of Early Childhood
Special Education // (INT-JECSE) DOI: 10.9756/INT-JECSE/V14I2.657 ISSN:
1308-5581 Vol 14, Issue 02 2022 -P. 5841-5846.
6.
Botirova X.T. Specific characteristics of the development of spiritual - moral
qualities
of
students
//
Frontline
Social
Sciences
and
History
https://doi.org/10.37547/social-fsshj-03-06-04-P. 20-30
7.
Привалова, О. А. Кармен Ж. Бизе в творчестве Элины Гаранча / О. А.
Привалова // Музыкальная культура глазами молодых ученых: сборник
научных трудов / Ред. -сост. Н. И. Верба; науч. ред. Р. Г. Шитикова. - СПб. :
Астерион, 2015. - Вып. 12. - С. 190-195.
8.
Ikromovich, E. M. (2022). ON THE SIGNIFICANCE OF CREATIVE AND
SOCIAL COMPETENCES IN MUSIC EDUCATION. Galaxy International
Interdisciplinary Research Journal, 10(3), 839-841.
9.
Botirova X.T. In the practice of instrumental performance, students are taught to
think independently and formation of features of creativity // Middle european
scientific bulletin // ISSN 2694-9970 118 Middle European Scientific Bulletin,
Volume 33. -P. 52-58.
10.
Botirova X.T. Scientific and theoretical views of central asian thinkers in music //
Procedia of Theoretical and Applied Sciences // Volume 4. Feb 2023 ISSN: 2795-
5621. -P. 54-59.
11.
Акмалжонова М.В. “Дирижирование” (методы работ над партитурой).
Ташкент, 2017.
12.
Ergashev, M. I. ISSUES OF USE OF UZBEK TRADITIONAL MUSIC
CULTURE IN THE EDUCATIONAL PROCESS.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
30
ISSN:3030-3613
13.
Botirova X.T. The Role of Pop Art in the Education of Students-Youth in the Spirit
of Morality and Patriotism // Web of Scholars: Multidimensional Research Journal
(MRJ) // Volume: 01 Issue: 07. 2022 ISNN: (2751-7543). -P. 87-90.
14.
Ikromovich, E. M. (2023). “KREATIV KOMPETENSIYA” VA “IJTIMOIY
KOMPETENSIYA” TUSHUNCHALARINING KONTEKSTUAL TAHLILI.
Современное образование (Узбекистан), (7 (128)), 45-55.
15.
Botirova X.T. Activities of the "History and Criticism of Music" Department
During the Years of Independence // Middle European Scientific Bulletin // ISSN
2694-9970 118, Volume 33. Feb-2023 -P. 118-121.
