T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
157
ISSN:3030-3613
YOSHLARDA KELAJAKDAGI KASBLARINI ANIQLASH,HAMDA
ZAMONAVIY KASBLAR HAQIDA TUSHUNCHA BERISHNING
PSIXOLOGIK MASALALARI
Sapayeva Gulora Urinboyevna
Xorazm viloyati Bog'ot tumani 4-sonli
umumtaʼlim maktabi amaliyotchi psixologi
Abdullayeva Gulnoza Abdullayevna
Xorazm viloyati Bog'ot tumani 16-sonli
umumtaʼlim maktabi amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
O'quvchi-yoshlarni
kasb-hunarga
yo'naltirish
ularning
qiziqishlari, moyil liklari, layoqatlari hamda shakllangan qobiliyatlariga mos holda
kasb-hunar tanlashlariga koʻmaklashishdan iboratdir.
Kalit so'zlar:
kasb professiogramma, psixologik tahlil, kasbiy reja, kasbiy
qiziqish,qobiliyat,maqsad.
KIRISH
Zamonaviy dunyo doimo jamiyatning barcha sohalariga ta'sir ko'rsatadigan turli
xil o'zgarishlarni boshdan kechirmoqda. Bu zamonaviy mehnat bozorida ham amal
qiladi. Zamonaviy kasb bozori dinamik ravishda o'zgarishi va mavjud ehtiyojlarga
moslashishi kerak. Har yili odamlardan yangi bilim va ko'nikmalarni egallashni talab
qiladigan yangi kasblar paydo bo'ladi. Bu ushbu ishni bajarish uchun zarur bo'lgan
darajaga erishish zarurati bilan bog'liq.
Kasbning zamonaviy jamiyatdagi roli sifat jihatidan o'zgardi, endi u nafaqat
barqaror daromad manbai. Bu butun dunyoda rivojlanish tendentsiyasidir. Yangi
kashfiyotlar qilinmoqda, yanada ilg'or asboblar va jihozlar ishlab chiqilmoqda, ijtimoiy
va siyosiy tizim o'zgarib bormoqda. Bu o'zgarishlar va innovatsiyalarning barchasi
mehnat bozoriga ta'sir qiladi va unga o'z shartlarini belgilaydi. Shu sababli, bunday
o'zgarishlardan so'ng, ish va nomzodga qo'yiladigan talablar o'zgaradi. Endi
abituriyentning kasbiy mahorati tavsifida siz ko'pincha muloqot qobiliyatlari, stressga
chidamlilik yoki analitik aql kabi so'zlarni ko'rishingiz mumkin.
21-asr insonga o'z sharoitlarini ta'kidlaydi. Mehnat bozoridagi zamonaviy
kasblar ish jarayoniga yangicha yondashuvni talab qiladi. Rivojlangan kompyuter
tarmog'i shtatlarning chegaralarini o'chirib tashladi. Endi siz bir mamlakatda,
boshqasida yashab, onlayn ishlashingiz mumkin. Bu masofaviy ishlash fenomenini
keltirib chiqardi. Inson uyda o'zi yoqtirgan ish bilan shug'ullanishi mumkin. Shu bilan
birga, bajarilgan ishlarning samaradorligi ham oshadi, ammo bunday jadval bilan
asosiy narsa o'z-o'zini tarbiyalashdir. Ushbu turdagi bandlik dizaynerlar, dasturchilar,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
158
ISSN:3030-3613
treyderlar va veb-ishlab chiquvchilar uchun juda mos keladi.Mehnat bozori inqirozi
ijodiy sohaga ham ta'sir ko'rsatdi. Yo‘q, san’atkorlar yetishmaydi emas, ba’zan
professionallar yetishmaydi. Badiiy faoliyatdan tashqari, ijod sohasi boshqa kasblarga
ham ta'sir qiladi. Masalan:
dizayner,
jurnalist,
kopirayter,
florist,
film muharriri,
Veb-dizayner.
Mehnat bozorida gumanitar kasblarning haddan tashqari to'yinganligi va texnik
kasblarning keskin yetishmasligi mavjud. Muhandislik mutaxassisliklari orasida
dasturchilar, dizaynerlar, konstruktorlar, energetiklar va issiqlik muhandislari
yetishmaydi. Ishchi kasblar ro'yxati yanada ta'sirli. Ishchilar orasida zarur bo'lgan
zamonaviy kasblar - bu professional payvandchilar, tokarlar, mexaniklar, montajchilar,
frezerlar va CNC dastgohlari operatorlari.
O'zgarishlar pedagogika kabi sohaga ham ta'sir ko'rsatdiki, zamonaviy jamiyatda
ushbu pedagogik kasb an'anaviy ravishda o'qituvchilar,murabbiylar, o'qituvchilar,
o'qituvchilarni o'z ichiga oladi va yangi narsalarni o'ylab topish qiyin. Ammo
zamonaviy jamiyatning yangi kasblari repetitorlar, murabbiylar va fasilitatorlar paydo
bo'ldi. Repetitor individual dastur bo'yicha dars beradi, murabbiy o'quvchining shaxsiy
rivojlanishi bilan shug'ullanadi, rag'batlantiradi, ilhomlantiradi va talaba salohiyatini
ro'yobga chiqarish yo'llarini izlaydi. Fasilitator ijtimoiy moslashuv bilan shug'ullanadi.
Muhim kasbiy sifatlar: mantiqiy fikrlash; yuqori rivojlangan diqqat e'tibor;
mas'uliyat; tez qaror qabul qilish qobiliyati; yaxshi va tezkor xotira; matematik
qobiliyat;
qo'l
barmoqlari
motorikasining
rivojlanganligi;
tasav
vurning
rivojlanganligi; diqqatning tez ko'chishi; yuqori darajada rivojlangan texnik
qobiliyat.Shaxsiy fazilatlar: diqqatni jamlay olish; tizimli ish bajara olish; jismo niy
chidamlilik; tartiblilik; uzoq o'tirib ishlay olish; javobgarlilik; puxtalik;
xushmuomalalik. Kasb tanlashda vaqt muhim omil hisoblanadi. Qiziqish va
qobiliyatimizni bilish uchun ajratilgan vaqt katta ahamiyatga ega. O'quvchi kasb
tanlash uchun taxminiy reja ishlab chiqishi maqsadga muvofiq. Rejada taxminiy
muddatlar belgilanib, belgilangan oxirgi muddat o'quvchi uchun qat'iy chegara bo'lib
xizmat qilishi kerak.
Har qanday qiziqish va qobiliyatni rivojlantirmasak va unga vaqt-vaqti bilan
murojaat etib turmasak, ular sekin-astalik bilan yo'qolib borish xusu siyatiga ega. Bu
jarayonda ular xalq xoʻjaligi, sanoat, transport va boshqa sohalarga tegishli kasblar va
ularga ehtiyoj lar, shuningdek, mehnat bozorining kadrlarga bo'lgan talablari
to'g'risidagi ma'lumotlar bilan tanishtiriladi. Kasb-hunarga yo'naltirish ta'lim
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
159
ISSN:3030-3613
muassasalarida o'quv-tarbiya ishlarining ajralmas qismidir. Ma’lumki, barcha kasb-
hunarlarni, eng avvalo, o‘qituvchilar o‘rgatadilar. Birinchi darsni ham o'qituvchi
beradi. Binobarin, barcha kasblar orasida o‘qituvchilik kasbi juda sharafli va
mas’uliyatli kasb hisoblanadi. O‘qituvchi jamiyatning yosh avlodni tarbiyalashdagi
ijtimoiy buyurtmasining asosiy ishtirokchisidir.
Darhaqiqat, o‘qituvchi chuqur bilimga ega bo‘lmasa, o‘z kasbiy mahoratini
muntazam ravishda oshirishga intilmaguncha, yaxshi o‘qituvchi bo‘la olmaydi. Zero,
davlatimiz istiqboli, Prezidentimiz tomonidan ilgari surilgan barcha islohotlarning
ijobiy hal etilishi ko‘p ming yillik intellektual mehnat samarasidir.
Binobarin, bugungi mustaqillik davrida o‘qituvchilik kasbiga e’tibor va ehtiyoj
har qachongidan ham ortib bormoqda. Shu bilan birga, o'qituvchilarga qo'yiladigan
talablar ham har xil. Zero, bugun O‘zbekiston mustaqil davlat sifatida dunyoga
yuzlanib, bu borada o‘qituvchining o‘rni va ahamiyati alohida ekanini unutmasligimiz
kerak. Kasb tanlashda quyidagi jihatlarga e’tibor qaratish lozim: Kasb tanlash
murakkab dinamik jarayondir. Demak, kasb tanlashda boshqa kasblarning paydo
bo‘lishi yoki yo‘qolishi jarayonlarini hisobga olishimiz kerak;
Kasb tanlashda vaqt muammosi bor. Kasb-hunarni tan olish rejasini ishlab
chiqish va ushbu rejaga rioya qilish orqali bu muammo bartaraf etiladi;
-
kasb tanlashni jarayon sifatida o‘ylash qo‘yilgan maqsadga
muvaffaqiyatli erishishga olib keladi;
-
kasb tanlash jarayonini tasavvur qilish va uni jarayon sifatida
shakllantirish bu jarayonni boshqarish imkonini beradi. Menejment siz xohlagan
kasbni tanlashning kalitidir. Majburiy amalga oshirilgan tanlov esa sizning
qiziqishingiz va qobiliyatingizni e'tiborga olmaydi. Qiziqishingiz va qobiliyatlaringiz
ham majburiy tanlovni «tan olmaydi»>. Ular doimo sizning fikringiz va xohishingizni
boshqa tomonga chorlab turaveradi.
XULOSA:
Xulosa o'rnida shuni aytish joziki, kasb tanlash jarayoni cheksiz davom eta
olmaydi, aks holda bunday jarayon sizni befarqlikka olib kelishi mumkin. Shuning
uchun, siz kasb tanlash jarayonini yakunlash uchun vaqtni belgilab, oldindan reja
tuzishingiz kerak bo'ladi. Bundan tashqari, yangi o'quv yilining boshlanishi kasb
tanlash jarayonini keyingi o'quv yili boshlanishidan ancha oldin yakunlashni talab
qiladi. Agar biz o'z vaqtida kasb tanlamasak, hayot biz uchun shunday tanlov qiladi.
Ya'ni, raqobatda vaqt yo'qotganimiz sababli, mehnat bozorida qanday ish taklif qilinsa,
qabul qilishga majbur bo'lamiz.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Kasb ta’limi o‘qituvchilarining kasbiy kompetentligini shakllantirish
texnologiyasi/ Monografiya. – T.: “Fan va texnologiya” nashriyoti, 2013.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_4-to’plam_May-2025
160
ISSN:3030-3613
2.
Xodjaboev A. Xusanov L. Kasbiy ta’lim metodologiyasi. T.: Fan va
texnologiyalar, 2007
3.
Mavlyanov A va boshq. Kasb xunar kollejlarida mahsus fanlarni o`qitish
metodikasi “Tafakkur bo`stoni” O`quv qo`llanma - T.: 2013. 137 b.
4.
Abdukudusov O., Rashidov H. Kasb-hunar pedagogikasi. O‘quv-uslubiy
qo‘llanma. – T.: O‘MKHTTKMO va UQT, 2008. – 240 b.
