T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
121
ISSN:3030-3613
TOSHKENT SHAHRIDAGI BIR GUMBAZLI METROPOLITEN STANSIYA
KONSTRUKSIYALARINING TAHLILI
“Qurilish muhandisligi” fakulteti
“Ko’priklar va tonellar” kafedrasi talabasi
Usmonaliyev Yahyobek Axrorjon o’g‘li
Annotatsiya
Ushbu maqola Toshkent metropolitening bir gumbazli stansiyalari — Beruniy,
Do'stlik va Bodomzor stansiyalari konstruktiv yechimlari tahlili. Har birining
arxitekturaviy-konstruktiv tekshiruvi, konstruksiya qurilmalari, muhandislik-stansiya
va texnik sharoitdagi holati o'rganiladi. Tahlil bu yerda shuni ko'rsatadiki, har bir
stansiyalar konstruktsiyalari joylashuviga ko'ra optimal yechimlar asosida
ta'minlanadi.
Kalit so'zlar:
metropoliten, stansiya qurilishi, gumbazli tuzilma, prefabrik
beton, Beruniy, Do'stlik, Bodomzor.
Abstract
This article is an analysis of the structural solutions of the single-domed stations
of the Tashkent metro - Beruniy, Do'stlik and Bodomzor stations. The architectural and
structural examination of each of them, the state of the engineering-station and
technical conditions are studied. The analysis shows that the structures of each of the
stations are provided based on optimal solutions according to their location.
Keywords:
metro, station construction, domed structure, prefabricated concrete,
Beruniy, Do'stlik, Bodomzor.
KIRISH
Metropoliten tizimlari shaharlar uchun muhim transport infratuzilmasidir. Ular
yo'lovchilarga tez va samarali tarzda harakatlanish imkonini beradi. Bir gumbazli
metropoliten stansiyalari esa o'zining o'ziga xos arxitekturasi va dizayni bilan ajralib
turadi. Metropoliten tizimlari mahalliy transport infratuzilmasining asos bo'g'ini, balki
yirik shaharlar muhandislik va arxitektura yutuqlarining timsolidir. Toshkent
metropoliteni — iqtisodiy ittifoq davridagi Markaziy Osiyoda birinchilardan
boshqaruv yerosti transport tizimi bo'lib, ularning arxitektura, dizayn va konstruktiv
yechimlar bo'yicha yuqori saviyada yo'nalishga ega.
Ushbu maqola Toshkent metropolitening bir gumbazli stansiyalaridan —
Beruniy, Do'stlik va Bodomzor stansiya konstruktiv yechimlarini o'rganishga
bag'ishlangan. Gumbazli konstruksiyalari o'rganilishi, strukturaviy stansiyalari
ustunliklari, muhandislik va sifatli mahsulotlar tahlili o’rganilgan. Maqolada har bir
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
122
ISSN:3030-3613
stansiyaning joylashuvi, qo’llanadigan qurilish materiallari va zillabardoshlik
ko'rsatkichlari ham ko'rib chiqilgan.
GUMBAZLI KONSTRUKSIYALAR
Yerosti stansiyasi metropolitenlarida gumbazli konstruksiyalar uzoq tarixga ega.
Gumbaz shakldagi tom qismlar tushayotgan grunt bosimlari va turli yuklamalarni teng
taqsimlash hususiyatiga ega bo’lib, balandlikni vizual tarzda estetik ko'rinish berishda
samaralidir. Temirbeton gumbazlar radial kuchlarni markazga yo'qotadi va tayanch
yukni bir tekisda yo’naltirib beradi. Gumbazli stansiyalar ko'pincha chuqur yotqizilgan
(40–60 metr) bo'lib, ularda yuqori namlik, gidroizolyatsion muammolar kuzatiladi.
Namlik va zilzilaga chidamli materiallar qo’llash maqsadga muvofiq.
Toshkent metropolitenida bir gumbazli konstruktiv yechimlar monolit yoki
prefabrikatsiyalangan temirbeton materiallar asosida qilingan. Har bir stansiya o'ziga
xos joylashuv, yuklanish va dizayn xususiyatlariga ega.
Ushbu maqolada tadqiqot usullari qo'llanildi:
Arxitektura-loyihalash hujjatlari asosidagi konstruktiv tahlillar ko’rib chiqildi;
Texnik va muhandislik hujjatlari o'rganildi;
Konstruksiyalarga tushadigan yuklamalar ko’rib chiqildi;
Zilzilabardoshlik va issiqlik-namlikka ta’siri bo'yicha solishtirma tahlil olib
borildi.
Toshkent metropoliten stansiyalari ichida bir gumbazli stansiyalarning
konstruktiv tahlillarini ko’rib chiqamiz.
Beruniy stansiyasi
. Bu stansiya 1977-yilda ochilgan bo'lib, “O'zbekiston”
yo'nalishining yakuniy bekati hisoblanadi. Stansiya chuqur yotqizilgan (taxminan 35
metr) bo'lib, markaziy zali bir gumbazli konstruksiya asosida qurilgan (1-rasm).
Ushbu stansiyada bahor va kuz mavsumlarida gidroizolyatsion muammolar ko’zga
ko’rinadi. Gumbaz ostki qismlarida suv o’tib ketish holatini ko’rish mumkin.
1-rasm. Beruniy metro stansiyasi.
Konstruktiv xususiyatlari:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
123
ISSN:3030-3613
Tom qismi — radiusli monolit temirbeton gumbaz, markazdan 12 ta radial
tayanch ustunga suyanadi;
Devorlar — ikki qavatli temirbeton bilan panel, gidroizolyatsiya qatlamlari
mavjud;
Pol — vibratsiyaga asoslangan holda qilingan;
Gumbaz ichki ventilyatsion va akustik moslamalar qo’yilgan.
Beruniy stansiyasining o'ziga xosligi, u yer sathidan boshqa stansiyalarga
qaraganda chuqurda joylashgan bo’lib, harorat va bosim ta'siriga chidamli konstruktiv
yechimlar asosida barpo etilgan.
Do'stlik stansiyasi
— Toshkent metropolitenining asosiy uzel stansiyalaridan
biri hisoblanadi. Uning konstruksiyasi chuqur emas (yarim yerosti), ammo gumbazli
tom strukturasi mavjud (2-rasm).
2-rasm. Do’stlik metro stansiyasi
Asosiy konstruktiv xususiyati:
Gumbaz shaklidagi tom qismi radial shaklidagi beton ustunlarga suyanadi;
Tom yengillashgan qovurg'ali panel tuzilmasidan tashkil topgan;
Devorlar keramika, ammo orqa qatlamda mustahkam temirbeton karkas mavjud;
Pol — amortizatsiyalangan panellar orqali vibratsiyaga qarshi tizim o'rnatish.
Do'stlik stansiyasining konstruktsiyasi harakatga mo'ljallangan yuqori
yuklamalarni teng taqsimlash, ventilyatsiyani qulaylashtirish va tovushlarni aksini
minimallashtirishga xizmat qiladi.
Bodomzor stansiyasi
— yangi zamonaviy texnologiya asosida barpo etilgan
stansiyalardan biri bo’lib, avvalgi sanab o’tilgan stansiyalardan ancha yosh stansiya
hisoblanadi. Uning konstruksiyasi yengil prefabrikatsiyalangan temirbetondan
qurilgan.
Konstruktiv xususiyatlari:
Tomi — qovurg'ali yengil prefabrik beton paneldan iborat;
Devorlar — issiqlik va namlikga qarshi izolyatsiyasiga ega 3 qatlamli
temirbeton panel;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
124
ISSN:3030-3613
Yoritish tizimi gumbaz ichiga o'rnatilgan LED tizimlari orqali ishlaydi;
Tom konstruksiyasida 18 ta tayanch punkt mavjud.
Bodomzor stansiyasining o'ziga xosligi — energiya tejovchi, zamonaviy modulli
konstruksiya tizimiga barqarorligidir. Qurilish jarayonida yuqori sifatli kompozit
materiallardan foydalanilgan.
Xulosa.
Tahlil shuni ko'rsatadiki, Toshkent metropolitening bir gumbazli
stansiyalari muhandislik yechimlari nuqtayi nazaridan o'zaro farq qiladi:
Stansiya
Chuqurligi
Gumbaz turi
Qurilish
materiallari
Beruniy
Chuqur
Monolit
Temir beton
Do'stlik
O’rta
Qovurg’ali
Prefabrik beton
Bodomzor
Sayoz
Modulli qovurg’a Kompozit material
Ushbu stansiyalar konstruktiv joylashuvi va texnologik yechimlar bo'yicha—
xavfsiz holatda, barqaror va estetik jihatdan yaxshi joylashgan. Beruniy stansiyasi
an'anaviy kuchli konstruktsiya asosida, Do'stlik stansiyasi radial energiya taqsimoti
orqali, Bodomzor esa zamonaviy modullashtirilgan konstruksiya bilan ajralib turadi.
Toshkent metropolitenining bu kabi vazifalari shaharsozlik va yerosti
muhandisligi yuksalish boshqaruvini ifodalaydi.
REFERENCES
1.
https://uz.wikipedia.org/wiki/Metropoliten
3.
ҚМҚ 2.05.05–96. Тоннели железнодорожные и автодорожные. Утвержден
4.
Госархитекстроем РУз от (13.08.96) (изменение) от 14.04.2014.
5.
Под ред. Храпова В.Г. Тоннели и метрополитены.- М., Транспорт, 1989 –
384 b.
6.
3. M Miralimov, Sh Normurodov, M Akhmadjonov “Numerical approach for
structural analysis
7.
of Metro tunnel station” - E3S Web of Conferences, 2021 Poxojiye stati Vse
versii stati (2)
8.
( QMQ Qurilish xodimlari valari (QMQ) 2.05.03-84.
metropolitenlar.
–
Toshkent: Qurilish va me’morchilik qo‘mitasi, 1990 y.
9.
Toshkent metropolitenining rasmiy veb-sayti:
yuklangan sana: 2025 yil 10 may).
