T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
35
ISSN:3030-3613
BIOLOGIYA. HOZIRGI ZAMON BIOSFERASI.
Jololova Zarnigor Baxtiyorjon qizi.
Annotatsiya.
Mazkur ishda hozirgi zamon biosferasining tuzilishi, tarkibi va
unda kechayotgan biologik jarayonlar haqida umumiy tushuncha berilgan. Biosfera —
Yerda hayot mavjud bo‘lgan yagona qobiq bo‘lib, u atmosfera, gidrosfera va
litosferaning bir qismini qamrab oladi. Ishda biosferaning barqarorligi, tirik
organizmlarning undagi roli, inson faoliyatining salbiy ta’siri va global ekologik
muammolar ham yoritilgan. Shuningdek, barqaror rivojlanish va biosferani muhofaza
qilish yo‘llari haqida fikr yuritilgan.
Kalit so‘zlar:
biosfera, ekologik tizim, barqaror rivojlanish, global muammolar,
antropogen ta’sir, tirik organizmlar, ekologik muvozanat, biologik xilma-xillik
Biosfera — bu Yer yuzasida hayot mavjud bo‘lgan yagona qobiq bo‘lib, u
atmosfera, gidrosfera va litosferaning yuqori qatlamlarini o‘z ichiga oladi. Biosferada
turli xil organizmlar yashaydi, ular o‘zaro va atrof-muhit bilan doimiy aloqada bo‘ladi.
Hozirgi zamon biosferasi murakkab, muvozanatli va barqaror tizim bo‘lib, unda
energiya aylanishi, moddalar almashinuvi va biologik xilma-xillik doimiy kechadi.
Ammo inson faoliyatining kuchayishi biosferaning tabiiy holatiga salbiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Ushbu mavzuda biosferaning bugungi holati, undagi muvozanat,
insonning roli va ekologik muammolar haqida tahliliy fikr yuritiladi.
Biosfera – bu tirik organizmlar yashaydigan yer shari qobig‘i bo‘lib, uchta asosiy
tarkibiy qismdan iborat:
Atmosfera (havo qobig‘i) – hayot uchun zarur kislorod, karbonat angidrid va
azot manbai hisoblanadi.
Gidrosfera (suv qobig‘i) – okeanlar, dengizlar, ko‘llar, daryolar va yer osti
suvlari kiradi. Bu muhitda ko‘plab suv organizmlari yashaydi.
Litosferaning yuqori qatlami (quruqlik) – tuproqda turli xil hayvonlar,
o‘simliklar va mikroorganizmlar mavjud.
Biosferadagi biologik xilma-xillik. Hozirgi zamon biosferasi millionlab turdagi
organizmlarni o‘z ichiga oladi. Bu xilma-xillik biosferaning barqaror ishlashini
ta’minlaydi. Har bir turning ekotizimdagi o‘rni bor: ba’zilar ishlab chiqaruvchi
(masalan, o‘simliklar), boshqalari iste’molchi yoki parchalovchi (bakteriyalar va
zamburug‘lar) sifatida ishtirok etadi.
Biogeokimyoviy aylanishlar. Biosferada moddalarning uzluksiz aylanishi yuz beradi:
Uglerod aylanishi – fotosintez va nafas olish orqali;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
36
ISSN:3030-3613
Azot aylanishi – azot fiksatsiyasi, nitrifikatsiya va denitrifikatsiya jarayonlari
orqali;
Suv aylanishi – bug‘lanish, yog‘inlar va yer osti suv harakati orqali.
Bu aylanishlar biosferaning barqarorligini saqlashga xizmat qiladi.
Antropogen omillar va biosferaga tahdidlar. Hozirgi zamon biosferasiga eng katta
tahdid inson faoliyati bilan bog‘liq:
Atmosferaning ifloslanishi (issiqxona gazlari, chang, toksik moddalar);
O‘rmonlarning kesilishi va biologik xilma-xillikning kamayishi;
Suv havzalarining ifloslanishi;
Yer resurslarining haddan tashqari ekspluatatsiyasi.
Bunday omillar biosferaning tabiiy muvozanatini buzadi va ekologik inqirozlarga olib
keladi.
Biosferaning barqarorligini ta'minlovchi omillar. Biosfera o‘z-o‘zini tiklay olish,
muvozanatni saqlab qolish xususiyatiga ega. Buning uchun quyidagi omillar muhim
hisoblanadi:
Biologik xilma-xillik – turli organizmlarning mavjudligi ekotizimni bardavom
qiladi;
Modda va energiya aylanishining uzluksizligi – oziq zanjirlari va trofik
darajalar orqali modda harakati ta’minlanadi;
Tirik organizmlarning o‘zaro ta’siri – simbioz, parazitizm, yirtqichlik kabi
aloqalar ekotizimda muvozanatni yaratadi.
Barqaror rivojlanish. Bugungi kunda biosferani asrash uchun ekologik bilim va
ong zarur. Insoniyat:Tabiiy resurslardan oqilona foydalanishi, atmosfera, suv va
tuproqni ifloslantirmasligi, qayta tiklanuvchi energiya manbalarini qo‘llab-
quvvatlashi, o‘rmonlarni tiklashi va noyob turlarni muhofaza qilishi lozim.
Bu choralar biosferani uzoq muddatli rivojlanish yo‘lida barqaror saqlashga yordam
beradi.
Global ekologik muammolar. Hozirgi zamonda biosferaning izdan chiqishiga
olib kelayotgan global muammolar quyidagilardir:Global isish va iqlim o‘zgarishi,
Ozon qatlamining yemirilishi, Biologik xilma-xillikning kamayishi, Tuproq
degradatsiyasi, Chuqur ekologik inqirozlar (masalan, cho‘llanish, suv tanqisligi).
Bu muammolarni hal qilishda xalqaro hamkorlik va har bir insonning ekologik
javobgarligi muhim ahamiyatga ega.
Xulosa
Biosfera — bu yer yuzida hayot mavjud bo‘lishining asosi bo‘lgan yagona tabiiy
qobiqdir. Unda barcha tirik organizmlar o‘zaro va atrof-muhit bilan chambarchas
bog‘langan holda yashaydi. Hozirgi zamon biosferasi murakkab va muvozanatli tizim
bo‘lib, biologik xilma-xillik, modda aylanishi va ekologik muvozanat asosida faoliyat
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
37
ISSN:3030-3613
yuritadi. Inson faoliyatining kuchayishi biosferaga jiddiy tahdid solmoqda. Shuning
uchun uni asrash, ekologik muvozanatni saqlash va barqaror rivojlanish tamoyillariga
amal qilish — har bir insonning vazifasidir. Biosferani muhofaza qilish orqali kelajak
avlodlarga sog‘lom va barqaror muhit qoldirish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
С.А.Насирова (2021). Политическая метафора (на примере материала по
кадровой политике современной КНР). In Resent Scientific Investigation.
2.
Хашимова,
С.
А.
(2020).
ОСОБЕННОСТИ
ОБРАЗОВАНИЯ
РЕЗУЛЬТАТИВНЫХ ГЛАГОЛОВ ПРИ ПОМОЩИ СУФФИКСАЦИИ В
КИТАЙСКОМ ЯЗЫКЕ. In Страны. Языки. Культура: сборник материалов
ХI-й международной научно-практической конференции/Под ред. проф.
Абуевой НН Махачкала: ДГТУ.
3.
Хашимова, С. А. (2020). Особенности образования неодушевлённых
существительных при помощи суффиксации в современном китайском
языке. Modern Oriental Studies, 2(2).
4.
Nasirova, S. A. (2019). Modification of semantics of social terms of the modern
Chinese language. Opción: Revista de Ciencias Humanas y Sociales, (24).
