T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
23
ISSN:3030-3613
“YOSHLIK – 1” KONI PORFIRLI MIS MA’DANLARINI FLOTATSIYA
USULIDA BOYITISHNING SAMARADORLIGINI OSHIRISH.
Halimov Sherali Anvar o‘g‘li
Navoiy davlat konchilik va texnologiyalar universiteti
O’zbekiston respublikai, Navoiy shahri
E-mail:
Annotatsiya:
Mazkur maqolada “Yoshlik-1” konining mis-porfir rudalarini
flotatsion va gravitatsion-flotatsion usullar asosida boyitish samaradorligi
o‘rganilgan. Rudadagi mis, oltin va molibden elementlari mayda dispers va birikkan
holatda joylashgani sababli, ularni ajratib olishda kollektiv flotatsiya usuli tanlandi.
Olib borilgan yopiq siklli tajribalar "Olmaliq KMK" AJning MOF-1 texnologik
sxemasi asosida tashkil etildi. Tajribalar davomida mis-molibden kollektiv
konsentratining unumdorligi 6–9 %, misni ajratib olish darajasi 83–89 %, oltin uchun
74–81 %, molibden uchun esa 80–88 % ni tashkil etdi. Gravitatsion ajratish sxemaga
kiritilganda, oltinni umumiy ajratib olish darajasi 3,15 % ga oshdi va 135 g/t oltinli
gravitatsion konsentrat olindi. Shuningdek, yig‘uvchi reagentlar sifatida YAN-1,
butilkali ksid karbonat (BKK) hamda ularning aralashmalari qo‘llanildi. Tadqiqotlar
natijasida “Yoshlik-1” rudasini flotatsion boyitishda kompleks reagent tanlovi,
jarayon oldidan gravitatsion ajratish va texnologik ko‘rsatkichlar optimallashtirilishi
boyitish samaradorligini sezilarli oshirishini ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar:
Yoshlik-1 koni, mis-porfir rudasi, flotatsion boyitish, gravitatsion
ajratish, mis-molibden konsentrat, oltinni ajratib olish, reagent yig‘uvchi,
samaradorlik, texnologik ko‘rsatkichlar, kollektiv flotatsiya.
“Yoshlik-1” konining mis-porfir rudalarini boyitish bo‘yicha olib borilayotgan
tadqiqotlar bir qator geologik, mineralogik va texnologik murakkabliklar bilan
tavsiflanadi. Kon rudasining mineral tarkibi o‘ziga xos murakkab tuzilishga ega bo‘lib,
mis, oltin va molibden elementlari asosan xalkopirit, bornit va molibdenit kabi sulfidli
minerallarda noaniq shaklda, ko‘pincha mayda dispers yoki bir-biriga yopishgan
holatda uchraydi. Bu esa ularni flotatsion ajratishda yuqori selektivlikka erishishni
sezilarli darajada qiyinlashtiradi. Rudadagi foydali komponentlarning nisbatan past
konsentratsiyada joylashganligi, ya’ni mis miqdorining 0,4–0,6 % atrofida, oltinning
esa 0,2–0,6 g/t miqdorida bo‘lishi boyitish samaradorligini oshirishda texnologik
jihatdan puxta yondashuvni talab qiladi. Ruda ko‘p komponentli bo‘lganligi sababli
ularni selektiv emas, balki kollektiv tarzda boyitishga ehtiyoj tug‘iladi. Shu sababli
optimal reagent-kompleksni tanlash, xususan yig‘uvchi va ko‘pirtiruvchi
reagentlarning turi hamda sarf me’yorlarini aniqlash dolzarb ilmiy muammo sifatida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
24
ISSN:3030-3613
qaraladi. Bunda reagentlarning bir-biri bilan o‘zaro ta’siri va ruda tarkibiga mosligi
sinchkovlik bilan o‘rganilishi talab etiladi. Shuningdek, jarayonning dastlabki
bosqichida gravitatsion boyitishni qo‘llash orqali oltin kabi og‘ir komponentlarni
ajratib olish va ularning flotatsion aylanishlarida yo‘qolishini kamaytirish
imkoniyatlarini tahlil qilish ham alohida izlanish obyektidir. Tadqiqotlarning yana bir
muhim yo‘nalishi – energiya va reagent sarfini optimallashtirish, ya’ni tejamkor,
ekologik xavfsiz va sanoat sharoitida joriy etilishi mumkin bo‘lgan samarali
texnologiyani ishlab chiqishga qaratilgan. Shuning uchun, “Yoshlik-1” konining mis-
porfir rudalarini boyitish texnologiyasini ishlab chiqish nafaqat ilmiy, balki amaliy
jihatdan ham murakkab va muhim masala hisoblanadi.
O‘tkazilgan tajriba natijalari asosida aniqlanishicha, kollektiv flotatsiya
konsentratining unumdorligi asosan 6 % dan 9 % gacha bo‘lgan oraliqda kuzatildi. Bu
jarayonda misni ajratib olish darajasi 83–89 % ni, oltin uchun esa 74–81 % ni tashkil
etdi. Molibden ajratib olish ko‘rsatkichi esa 80–88 % diapazonda bo‘lib, bu
ko‘rsatkichlar ishlatilgan yig‘uvchi reagentlar turi va ularning sarf miqdoriga bevosita
bog‘liq ekani aniqlandi. Kollektiv flotatsiya mahsuloti unumining ortishi qimmatbaho
komponentlarni ajratib olish darajasining ham yuqorilashiga olib keladi. Olingan
ma’lumotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘rganilgan barcha turdagi yig‘uvchi reagentlar
qo‘llanilgan hollarda ruda flotatsion usullar bilan yetarli darajada samarali boyitiladi.
Ma’danning kimyoviy tarkibi va undagi asosiy sanoat ahamiyatiga ega bo‘lgan
minerallarning tarqoqlik (dispersiya) xususiyatlarini o‘rganish natijasida Yoshlik-1
koni ma’danini boyitish uchun eng maqbul texnologik yo‘nalish sifatida flotatsiya
usuli tanlab olindi.
Flotatsiya sxemasi mis-molibden konsentratini ajratib olish va keyinchalik
kompleks sikl sanoat mahsulotlari flotatsiyasi chiqindilaridan piritni flotatsiya qilishni
o‘z ichiga oladi. Yig‘uvchi sifatida ksantogenatning apolyar reagentlar bilan
aralashmalari sinovdan o‘tkazildi, shuningdek, sikllararo flotatsiyadan oldin magnit
fraksiyasini ajratish amalga oshirildi.
“Yoshlik” koni rudasining texnologik xususiyatlarini baholash maqsadida, ruda
namunalariga nisbatan yopiq rejimda flotatsion boyitish tajribalari o‘tkazildi. Ushbu
tajribalar “Olmaliq kon-metallurgiya kombinati” AJning 1-sonli mis boyitish fabrikasi
(MOF-1)da amalda qo‘llanilayotgan texnologik sxema asosida tashkil etildi. Dastlabki
ruda namunalarini MOF-1 flotatsiya sxemasiga muvofiq yopiq siklda boyitish orqali
olingan natijalar 1-jadvalda keltirilgan.
1-jadval.
Dastlabki rudani yopiq rejimda MOF-1 flotatsion sxemasi bo‘yicha
boyitish natijalari.
Miqdori %
Ajralishi %
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
25
ISSN:3030-3613
Mahsulotni
ng nomi
Chiqi
sh %
Au,
g/t
Cu
Mo
Fe
S
Au
Cu
Mo
Fe
S
Cu-Mo
kollektiv
boyitmasi
1,69
29,
4
20,1
7
0,179 32,1
9
39,3
3
62,1
9
81,2
7
68,8
5
9,1 24,
1
Chiqindi
98,31 0,3
1
0,08 0,001
4
5,54 2,13 37,8
1
18,7
3
31,1
5
90,
9
24,
1
Ruda
100
0,8
0
0,42 0,004
4
5,99 2,76 100 100 100 10
0
10
0
“Yoshlik-1” koni rudasini flotatsion boyitish jarayoni natijasida bir qator
texnologik mahsulotlar olindi. Xususan, mis-molibden kollektiv konsentratining
tarkibida 20,17 % mis, 29,40 g/t oltin va 0,179 % molibden aniqlangan bo‘lib, ushbu
komponentlar bo‘yicha ajratib olish darajalari mos ravishda 81,27 %, 62,19 % va 68,85
% ni tashkil etdi. Konsentrat chiqishi esa 1,69 % ga teng bo‘ldi. Flotatsiya
chiqindilarida esa 0,08 % mis, 0,31 g/t oltin va 0,0014 % molibden miqdori qayd etildi.
Shuningdek, “Yoshlik-1” koni rudasini gravitatsion boyitish texnologiyasining
flotatsiya jarayoni ko‘rsatkichlariga ta’sirini baholash maqsadida alohida tajribalar
o‘tkazildi. Ushbu tajriba natijalari 2-jadvalda keltirilgan.
2-jadval.
MOF-1 sxemasi bo‘yicha flotatsiya jarayonini o‘tkazish orqali rudani
gravitatsion-flotatsion usulda boyitish natijalari.
Mahsulotnin
g nomi
Chiq.
%
Miqdori %
Ajralishi %
Au,
g/t
Cu
Mo
Fe
S
Au
Cu
Mo
Fe
S
Gravitatsiya
boyitmasi
0,07
135
3,4
0,01
7
35,5 28,6 11,9
8
0,5
9
0,27 0,42 0,8
4
Cu-Mo
kollektiv
boyitmasi
1,64 26,3 20,3 0,19 33,8 37,3 53,3
6
80,
6
68,5
1
9,09 25
Umumiy
boyitma
1,71 30,8
6
19,5
9
0,18
2
33,8
7
36,9
4
65,3
4
81,
2
68,7
8
9,51 25,
9
Chiqindi
98,28 0,28 0,08 0,01
5,6
1,84 34,6
6
18,
8
31,2
2
90,4
9
74,
1
Dastlabki
ruda
100
0,81 0,41 0,00
4
6,08 2,44 100 100 100
100 100
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
26
ISSN:3030-3613
Gravitatsion-flotatsion sxema asosida olib borilgan boyitish tajribalari natijasida
quyidagi mahsulotlar olindi:
-
Gravitatsion konsentrat: oltin miqdori 135 g/t bo‘lib, ajratib olish darajasi 11,98
% va konsentrat unumdorligi 0,07 % ni tashkil etdi. Mis miqdori 3,40 % bo‘lib, ajratib
olish darajasi 0,59 % ni, molibden miqdori esa 0,017 % bo‘lib, ajratib olish darajasi
0,27 % ni tashkil etdi.
-
Mis-molibden (Cu-Mo) flotatsion konsentrat: mis miqdori 20,30 %, ajratib olish
darajasi 80,62 %, unumdorligi esa 1,64 % bo‘ldi. Oltin miqdori 26,30 g/t ni, ajratib
olish darajasi 53,36 % ni, molibden miqdori esa 0,19 % ni, ajratib olish darajasi 68,51
% ni tashkil etdi.
-
Umumiy (yakuniy) konsentrat: mis miqdori 19,59 % bo‘lib, ajratib olish darajasi
81,21 %, konsentrat unumdorligi esa 1,71 % ni tashkil etdi. Oltin miqdori 30,86 g/t
bo‘lib, ajratib olish darajasi 65,34 % ni, molibden miqdori esa 0,18 % ni, ajratib olish
darajasi 68,78 % ni tashkil etdi.
-
Flotatsiya chiqindilari: tarkibida 0,08 % mis, 0,28 g/t oltin va 0,0014 % molibden
aniqlandi.
Olingan natijalarni dastlabki, gravitatsion boyitishsiz o‘tkazilgan tajriba bilan
qiyosiy tahlil qilish shuni ko‘rsatdiki, markazdan qochma (sentrifugal) separatsiya
jarayonini flotatsion sxemaning boshlang‘ich bosqichida qo‘llash oltinni yig‘indi
konsentratga ajratib olishning umumiy darajasini 3,15 % ga oshirish imkonini berdi.
Shuningdek, bu usul natijasida oltin miqdori 135 g/t bo‘lgan gravitatsion konsentrat
olishga erishildi va oltinning flotatsion jarayon bo‘ylab ortiqcha aylanishi sezilarli
darajada kamaytirildi.
“Yoshlik-1” koni rudasini flotatsiyalash jarayonida optimal reagent-yig‘uvchi
turini va ularning sarf miqdorini aniqlash maqsadida bir qator laboratoriya sharoitidagi
flotatsiya tajribalari o‘tkazildi. Tajriba uchun ruda 57 % gacha 0,074 mm yiriklikkacha
maydalangan (granulometriya nazorati: 57 % –0,074 mm). Tajribalar davomida
yig‘uvchi reagent sifatida quyidagilar qo‘llanildi: YAN-1, butilkali ksid karbonat
(BKK), hamda ushbu ikkala reagentning turli massaviy nisbatlardagi aralashmalari.
XULOSA
Olib borilgan tadqiqotlar natijasida “Yoshlik-1” konining mis-porfir rudalarini
flotatsion va gravitatsion-flotatsion usullar asosida boyitish texnologiyasi samarali
ekani isbotlandi. Kollektiv flotatsiya jarayonida mis, oltin va molibdenni ajratib olish
darajalari mos ravishda 83–89 %, 74–81 % va 80–88 % ni tashkil etgani, ruda
murakkab tarkibli bo‘lishiga qaramay, flotatsion usul bilan yetarli darajada boyitilishi
mumkinligini ko‘rsatdi. Gravitatsion ajratish bosqichining qo‘shilishi oltin ajratib olish
darajasini 3,15 % ga oshirish imkonini berdi va 135 g/t miqdoridagi yuqori oltinli
gravitatsion konsentrat olishga erishildi. Reagent sifatida YAN-1, butilkali ksid
karbonat (BKK) va ularning aralashmalaridan foydalanish boyitish natijalariga ijobiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
27
ISSN:3030-3613
ta’sir ko‘rsatdi. Tajribalar natijasida ishlab chiqilgan texnologik yondashuv “Yoshlik-
1” koni rudalarini sanoat miqyosida boyitish uchun istiqbolli yo‘nalish hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Umarova I.K., Maxmarejabov D.B., Mamatqulov X.F. “Yoshlik-1” konining mis-
porfir rudalarini boyitish bo‘yicha tadqiqotlar // Scientific Progress. – 2021. – Vol.
2, Issue 2. – B. 641–646. – ISSN: 2181-1601.
2.
Umarova I. K., Matkarimov S. T., Maxmarejabov D. B. (2019). Amantaytau
konining oltin tarkibli rudalarining moddiy tarkibini o‘rganish va gravitatsion
boyitish. zamonaviy texnologiyalar : dolzarb masalalar, yutuqlar va innovatsiyalar
to‘plamida (65-69 betlar).
3.
Худояров, С. Р., & Махмарежабов, Д. Б. (2020). Изучение вещественного
состава и обогатимости проб руд месторождения амантайтау. In world
science: problems and innovations (pp. 18-21).
4.
Umarova I. K., Maxmarejabov D. B., Soledinova E. E. (2021). Tebinbuloq koni
temir tarkibli ma’danlarining moddiy tarkib xususiyatlarini tadqiq etish. Ilmiy
taraqqiyot, 2(1), 317-322.
5.
Umarova I. K., Maxmarejabov D. B., Saydiraximova M. I. (2021). Qo‘ytosh
konining volfram tarkibli ma’danlari moddiy tarkibini o‘rganish. “Fan, ta’lim,
innovatsiyalar: Dolzarb masalalar va zamonaviy jihatlar” to‘plamida (70-73-betlar).
6.
Umarova I.K., Maxmarejabov D.B. & Axmedov B.M. (2021). Qo‘chbuloq va
Qizilalma konlaridagi oltin tarkibli ma’danlarning moddiy tarkibini o‘rganish.
Ilmiy taraqqiyot, 2(1), 749-755.
7.
Bekpulatov, J. M., Maxmarejabov, D. B., Umirzoqov, A. A., & Kushnazorov, I. S.
O‘. (2021). Boyitilishi qiyin bo‘lgan oltin tarkibli rudalarni uzluksiz jarayon
tamoyili bo‘yicha flotatsiyalashning amaliy ahamiyati. Ilmiy taraqqiyot, 2(1), 1266-
1275.
