T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
261
ISSN:3030-3613
O’ZBEKISTONDA EKOTURIZMNING IQTISODIY VA IJTIMOIY
RIVOJLANISHIGA TA'SIRI
Qilicheva Mexriniso Ne’matjon qizi
Termiz Davlat Universiteti “Turizm va
mehmondo’stlik” yo’nalishi
1-kurs magistranti
Annotatsiya
Ushbu maqolada Oʻzbekistonda ekoturizmning iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishga ta’siri tahlil qilinadi. Tadqiqot davomida ekoturizmning rivojlanish
holati, uning aholi farovonligiga va iqtisodiy ko‘rsatkichlarga bo‘lgan ta’siri
o‘rganilgan. Shuningdek, ekoturizmni rivojlantirishga to‘sqinlik qilayotgan
muammolar aniqlanib, istiqboldagi yo‘nalishlar va takliflar keltirib o‘tilgan.
Kalit so‘zlar:
ekoturizm, barqaror rivojlanish, iqtisodiy ta’sir, ijtimoiy foyda,
O‘zbekiston, turizm strategiyasi.
Abstract
This article analyzes the economic and social impact of ecotourism development
in Uzbekistan. The study explores the current state of ecotourism and its influence on
public well-being and economic indicators. Additionally, the research identifies the
challenges hindering the growth of ecotourism and presents potential development
directions and recommendations for improvement.
Keywords:
ecotourism, sustainable development, economic impact, social
benefits, Uzbekistan, tourism strategy.
Аннотация
В данной статье анализируется влияние развития экотуризма на
экономическое и социальное развитие в Узбекистане. В исследовании
рассмотрено текущее состояние экотуризма, его воздействие на благосостояние
населения и экономические показатели. Также выявлены проблемы,
препятствующие развитию экотуризма, и представлены перспективные
направления и рекомендации по его совершенствованию.
Ключевые слова:
экотуризм, устойчивое развитие, экономическое
воздействие, социальные выгоды, Узбекистан, стратегия туризма.
Kirish
So‘nggi yillarda turizm sohasi global miqyosda tez sur’atlar bilan rivojlanib,
ko‘plab mamlakatlar iqtisodiy va ijtimoiy taraqqiyotida muhim omilga aylanmoqda.
Ekoturizm nafaqat atrof-muhitni asrash, balki mahalliy aholi farovonligini oshirish,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
262
ISSN:3030-3613
madaniy merosni saqlash hamda tabiiy resurslardan oqilona foydalanishni targ‘ib
qiluvchi muhim vositadir.
O‘zbekiston ekologik va geografik jihatdan noyob tabiiy zonalarga ega bo‘lib,
bu hududlar ekoturizm uchun katta salohiyatni namoyon etadi. Jumladan, Chotqol
biosfera rezervati, Hisor davlat qo‘riqxonasi, Aydar-Arnasoy ko‘llar tizimi, Zarafshon
milliy bog‘i va boshqa tabiiy manzillar xorijiy va mahalliy sayyohlar e’tiborini
tortayotgan ob’ektlar sirasiga kiradi. Davlat tomonidan ekoturizmni qo‘llab-quvvatlash
borasida ham bir qator chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Masalan, "2023–2025
yillarda O‘zbekistonda turizm sohasini rivojlantirish strategiyasi", “Yashil makon”
umummilliy tashabbusi, ekologik hududlarda kichik va o‘rta biznesni rivojlantirishga
oid qonuniy me’yorlar va grant dasturlari bu sohaning barqaror taraqqiyotiga xizmat
qilmoqda.
Ushbu maqolada O‘zbekistonda ekoturizmning iqtisodiy va ijtimoiy ta’siri
chuqur tahlil qilinadi. Asosiy e’tibor ekoturizm orqali yaratilgan yangi ish o‘rinlari,
mahalliy aholi daromadlarining oshishi, turizm orqali jamiyatda ekologik
madaniyatning yuksalishi kabi omillarga qaratiladi. Tadqiqot natijalari asosida
ekoturizmning barqaror rivojlanishi uchun ilmiy-amaliy tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Metodologiya
Tadqiqotda sifatli va miqdoriy tahlil uslublari qo‘llanildi. Ekoturizmning
iqtisodiy va ijtimoiy ta’sirini baholashda mavjud statistik ma’lumotlar, amaliy holatlar
(case studies) va mahalliy respondentlar bilan o‘tkazilgan so‘rovnoma natijalari asos
qilib olindi.
Tahlil jarayonida SWOT tahlil usuli (kuchli va zaif tomonlar, imkoniyatlar va
tahdidlar) va korrelyatsion tahlil yordamida ekoturizm bilan bog‘liq ijtimoiy-iqtisodiy
ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi bog‘liqlik o‘rganildi.
Natijalar
Tadqiqot natijalari O‘zbekistonning ayrim hududlarida ekoturizm faoliyatining
iqtisodiy va ijtimoiy sohalarga ko‘rsatgan aniq ta’sirini ochib berdi.
Ekoturizmning iqtisodiy ta’siri
a) Ish o‘rinlari va bandlik darajasi
So‘rovnomada qatnashgan respondentlarning 73 foizi ekoturizm hududlarida yangi ish
o‘rinlari yaratilgani va mahalliy aholi, ayniqsa, yoshlar va ayollar uchun bandlik
imkoniyatlari ortganini bildirgan. Aniq misollar:
- Zarafshon milliy bog‘i atrofida 2021–2023 yillar oralig‘ida 310 dan ortiq aholi
mahalliy ekogid, kulolchilik ustasi, qo‘llanma yozuvchi, transport xizmati ko‘rsatuvchi
yoki mehmon uy egasi sifatida faoliyat boshlagan.
- Chotqol biosfera rezervati hududida 40 dan ortiq mahalliy fermer va tadbirkorlar
ekoturizm uchun maxsus yo‘naltirilgan agroservis, yurish marshrutlari va tabiiy oziq-
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
263
ISSN:3030-3613
ovqat mahsulotlari yetkazib berish xizmatlariga jalb etilgan. Bu esa, mahalliy
iqtisodiyotda sezilarli ijobiy siljishlarni yuzaga keltirdi.
b) Daromad va iqtisodiy faollikning oshishi
Ekoturizm rivojlanayotgan hududlarda oilaviy biznes va mahalliy mahsulotlar
(hunarmandchilik buyumlari, quritilgan mevalar, tabiiy kosmetika va boshqalar) orqali
aholining daromadlari oshgani aniqlandi.
- Respondentlarning 68 foizi oxirgi ikki yil ichida ekoturizm hisobiga qo‘shimcha
daromad manbaiga ega bo‘lganini bildirgan.
- Urgut tumanida joylashgan 15 ga yaqin oilaviy mehmon uyida yiliga o‘rtacha 500–
700 turist qabul qilinadi. Har bir oilaning o‘rtacha yillik daromadi 45–60 million
so‘mgacha oshgan.
c) Soliq tushumlari va hududiy budjetga hissa
Ekoturizm faoliyati rasmiylashtirilganligi va xizmat ko‘rsatish tarmog‘ining
kengayishi sababli, mahalliy budjetga tushayotgan soliq hajmlari ortgan. Jumladan:
- Navoiy viloyatida 2023-yilda turizmga oid faoliyatdan tushgan soliq 2021-yilga
nisbatan 42% ko‘p bo‘lgan.
- Ekoturizm sub’yektlari tomonidan to‘langan to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita soliqlar
hududiy ijtimoiy loyihalarni moliyalashtirishga xizmat qilmoqda.
Ekoturizmning ijtimoiy ta’siri
a) Ekologik ong va jamiyatdagi ijobiy o‘zgarishlar
Ekoturizm orqali aholining ekologik savodxonligi va madaniyati oshgan. Tadqiqot
davomida respondentlarning 61 foizi ekologik me’yorlar, chiqindi boshqaruvi,
biologik xilma-xillikni saqlash bo‘yicha ilgari yetarlicha ma’lumotga ega bo‘lmaganini
bildirgan, biroq hozirda bu boradagi tushunchalari kengaygani qayd etilgan.
- Tabiiy bog‘lar atrofida yashovchi aholining bolalari uchun “Ekologik maktab”,
ekoskautlar to‘garaklari faoliyat boshlagan.
- Ko‘ngilli ekologlar soni ko‘paymoqda: faqat 2023-yilda 2500 nafardan ortiq yoshlar
turli ekologik aksiyalarda ishtirok etgan.
b) Madaniy merosni asrash va tiklashga hissa
Ekoturizm mahalliy madaniy qadriyatlarni jonlantirishga xizmat qilmoqda.
Sayyohlarga xizmat ko‘rsatuvchi fuqarolar milliy liboslar, urf-odatlar,
hunarmandchilik an’analarini namoyish qilish orqali ularni saqlash va rivojlantirishga
undalmoqda. Buning natijasida:
- Surxondaryo viloyatining Boysun tumanida “etnoturizm festivali” doirasida qadimiy
musiqa asboblari, raqs va ovqat tayyorlash an’analari qayta jonlantirilgan.
- Sayyohlar uchun mahalliy aholi tomonidan tashkil etilgan teatr sahnalashtirishlar,
folklor chiqishlari va ko‘rgazmalar orqali madaniy almashinuv kuchaymoqda.
c) Gender tenglik va ijtimoiy inklyuziyaEkoturizmda ayollar va yoshlarning faol
ishtiroki kuchaygan. Tadqiqot davomida aniqlanishicha:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
264
ISSN:3030-3613
- So‘rovda qatnashgan ayollarning 54 foizi ekoturizm ularning iqtisodiy mustaqilligini
oshirganini bildirgan.
- Toshkent viloyatining Bo‘stonliq tumanida ayollar boshchiligidagi 10 ga yaqin
oilaviy mehmonxona va oziq-ovqat korxonalari faoliyat yuritmoqda.
Bunday natijalar ijtimoiy tenglikni ta’minlash, oilaviy farovonlikni oshirishga xizmat
qilmoqda.
d) Ijtimoiy infratuzilma rivoji
Ekoturizm hududlarida sayyohlar ehtiyoji uchun yaratilayotgan infratuzilma mahalliy
aholi uchun ham muhim xizmatlarni taqdim etmoqda. Jumladan:
- Zarafshon milliy bog‘iga olib boruvchi yo‘l, elektr ta’minoti va mobil aloqa
infratuzilmasi yangilangan.
- Yangi dorixona, tibbiy punktlar, maktab filiallari ochilgan — bu esa ijtimoiy
xizmatlardan foydalanish darajasini yaxshilagan.
SWOT tahlil
Kuchli tomonlar |
Boy va xilma-xil tabiiy resurslar,
madaniy meros, mahalliy aholi qo‘llab-
quvvatlovi,
ekologik
qonunchilik
asoslari mavjudligi
|Zaif tomonlar
Ekoturizm
infratuzilmasining
cheklanganligi, kadrlar yetishmovchiligi,
transport logistikasi muammolari
Imkoniyatlar
Xalqaro grantlar va investitsiyalar,
UNESCO loyihalarida ishtirok etish,
regional hamkorlik kengayishi
Tahdidlar
Tabiat resurslarining haddan tashqari
ekspluatatsiyasi, mavsumiylik, sayyohlar
oqimi ortishi sababli ekologik yuklama
kuchayishi
Muhokama
Tadqiqot natijalari O‘zbekistonning ayrim hududlarida ekoturizmning iqtisodiy
va ijtimoiy rivojlanishga qanday ta’sir qilganligini ko‘rsatib berdi. Ekoturizm faqat
tabiiy resurslardan foydalanuvchi soha sifatida emas, balki iqtisodiy o‘sish va ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega ekanligi namoyon bo‘ldi.
Ekoturizm va iqtisodiy barqarorlik
Ekoturizm O‘zbekistonda iqtisodiy rivojlanishning yangi manbalarini keltirib
chiqarishga yordam berdi. Mahalliy aholi uchun yangi ish o‘rinlari yaratish, mahsulot
va xizmatlar ishlab chiqarishni ko‘paytirish, shuningdek, turizm sohasiga
investitsiyalarni jalb qilish orqali iqtisodiy o‘sish kutilganidan tez rivojlandi. Biroq,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
265
ISSN:3030-3613
ba’zi hududlarda ekoturizmning to‘liq potensialini amalga oshirishga halaqit beruvchi
omillar mavjud.
Ekoturizmning ijtimoiy rivojlanishga ta’siri
Ekoturizmning ijtimoiy rivojlanishga ta’siri o‘ta muhim bo‘lib, u nafaqat
iqtisodiy barqarorlikni ta’minlaydi, balki jamiyatning madaniy, ekologik va ijtimoiy
tizimlarini ham mustahkamlaydi. Tadqiqot davomida ekoturizm orqali mahalliy
aholining ekologik va madaniy ongidagi o‘zgarishlar ta’siri aniqlangan.
Ekologik ong va ta’lim
Ekoturizmning eng yaxshi tomonlaridan biri – u ekologik savodxonlikni
oshirishga yordam beradi. Tadqiqotda ishtirok etgan respondentlarning 70 foizi
ekoturizm tufayli tabiatni himoya qilish, chiqindilarni to‘g‘ri ajratish va qayta ishlash
borasida yangi bilimlarga ega bo‘lishganini bildirishgan.
- Ekoturizmda faol ishtirok etgan yoshlar sonining ortishi kelajakda jamiyatning
ekologik mas’uliyatini oshirishi kutilmoqda. Xalqaro ekologik loyihalar va yoshlar
uchun maxsus ekologik aksiyalar orqali mahalliy jamoalar ekologik muammolarga
e’tibor berishadi.
Madaniy merosning saqlanishi va rivojlanishi
Ekoturizm madaniy merosni saqlashda muhim ahamiyat kasb etadi.
O‘zbekistonning ko‘plab hududlarida ekoturizm orqali mahalliy san’atkorlar,
hunarmandlar va an’anaviy ustalar o‘z ishlarini jahon bo‘ylab tanitishda yordam olgan.
Misol uchun, Buxoro va Samarqand viloyatlaridagi hunarmandchilik sohalarida
ekoturizmning rivojlanishi orqali mahalliy san’at va hunarmandchilikni eksport qilish
va iqtisodiy jihatdan yuksaltirish mumkin bo‘lgan.
Xulosa
Tadqiqot davomida O‘zbekistonda ekoturizmning iqtisodiy va ijtimoiy
rivojlanishga ko‘rsatgan ta’siri har tomonlama tahlil qilindi. Olingan natijalar shuni
ko‘rsatadiki, ekoturizm nafaqat ekologik barqarorlikni ta’minlovchi soha sifatida, balki
mahalliy aholini ijtimoiy-iqtisodiy jihatdan qo‘llab-quvvatlovchi samarali vosita
sifatida ham katta ahamiyatga ega.
Ekoturistik faoliyat orqali aholining ekologik madaniyati yuksalib, tabiatga
mas’uliyatli munosabat shakllanmoqda. Jumladan, infratuzilmaning yetarli darajada
rivojlanmagani, ekologik standartlarga mos turizm infratuzilmasining yetishmasligi,
moliyalashtirish va soliq imtiyozlarining cheklangani, hamda turizm sohasida malakali
kadrlar yetishmovchiligi ekoturizmning to‘laqonli rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Shu asosda quyidagi takliflarni ilgari surish mumkin:
- Ekoturizm bo‘yicha milliy strategiyani ishlab chiqish va uni barqaror rivojlanish
maqsadlariga integratsiya qilish;
- Qishloq va tog‘li hududlarda zarur infratuzilmalarni rivojlantirish, xususan, ekologik
transport, mehmonxona va yo‘l infratuzilmasini takomillashtirish;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
266
ISSN:3030-3613
- Ekoturizm subyektlari uchun soliq imtiyozlari, grantlar va subsidiyalar orqali
moliyaviy qo‘llab-quvvatlash tizimini joriy etish;
- Ekoturizm sohasi uchun maxsus kadrlar tayyorlash va mahalliy aholiga ekologik
ta’lim berish tizimini yo‘lga qo‘yish;
Umuman olganda, O‘zbekistonda ekoturizm sohasining rivojlanishi milliy iqtisodiyot
va jamiyat uchun katta strategik ahamiyatga ega. Bu yo‘nalish O‘zbekistonni xalqaro
turizm xaritasida barqaror va ekologik mas’uliyatli davlat sifatida namoyon etishi,
mahalliy aholi farovonligini oshirishi va kelajak avlodlar uchun tabiiy boyliklarni
asrab-avaylashga xizmat qilishi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 26-martdagi “2022–2026-
yillarda O‘zbekiston Respublikasining milliy rivojlanish strategiyasi to‘g‘risida”gi
PF-60-sonli farmoni.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Turizm va madaniy meros vazirligi. (2023).
“Ekoturizmni rivojlantirish konsepsiyasi – 2030”. Toshkent.
3.
Karimov, M. (2021). “O‘zbekistonda barqaror turizm: muammolar va
imkoniyatlar”. Toshkent: “Fan va taraqqiyot” nashriyoti.
4.
Xaydarov, A., & Mamatqulov, R. (2022). Ekoturizm va ekologik xavfsizlik:
O‘zbekistondagi amaliy tajribalar. “Iqtisodiyot va innovatsiyalar” jurnali, 4(3), 56-
64.
5.
Rasulova, D. (2020). Ekoturizmning ijtimoiy-iqtisodiy ahamiyati. “Barqaror
rivojlanish yo‘lida fan” jurnali, 2(1), 87-92.
6.
World Tourism Organization (UNWTO). (2021). “Sustainable tourism and rural
development”. Retrieved from
7.
UNEP & UNWTO. (2005). “Making Tourism More Sustainable: A Guide for
Policy Makers”. Retrieved from
8.
Weaver, D. (2001). “Ecotourism”. Milton: Wiley Australia.
9.
Honey, M. (2008). “Ecotourism and Sustainable Development: Who Owns
Paradise?” (2nd ed.). Washington, D.C.: Island Press.
10.
Statistika agentligi huzuridagi Turizm bo‘yicha ma’lumotlar bazasi. (2023).
“O‘zbekiston Respublikasida ekoturizm sohasi bo‘yicha statistik ma’lumotlar”.
Toshkent.
