T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
244
ISSN:3030-3613
NUTQIY KOMPETENSIYALARNI RIVOJLANTIRISHDA ONA TILI VA
ADABIYOT FANLARINING O‘RNI
Toshkent viloyati Parkent tumani
13-umumiy o‘rta ta‘lim maktabi
ona tili va adabiyot fani 1-toifa o‘qituvchisi
Jo‘rayeva Lobar Abduhakimovna
Annotatsiya:
Nutqiy kompetensiyalar – bu insonning til orqali fikrini aniq,
ravon va mantiqiy ifoda eta olish qobiliyatidir. Bu kompetensiyalar nafaqat kundalik
muloqotda, balki ta’lim, ish va jamiyat hayotining barcha sohalarida muhim
ahamiyatga ega. Ona tili va adabiyot fanlari esa nutqiy kompetensiyalarni
shakllantirish va rivojlantirishda markaziy o‘rin tutadi. Bu fanlar orqali o‘quvchilar
nafaqat til qoidalarini o‘rganadilar, balki fikrni mantiqiy tuzishda, so‘z boyligini
oshirishda, ifoda madaniyatini egallashda ham katta yutuqlarga erishadilar.
Kalit so‘zlar:
nutqiy kompetensiyalar, ona tili, adabiyot, leksika, stilistika, til,
mustaqil fikrlash, iboralar.
Ona tili – har bir insonning shaxsiyati va madaniyatining ajralmas qismidir. Til
orqali inson o‘z fikrini boshqalarga yetkazadi, o‘z his-tuyg‘ularini ifodalaydi,
dunyoqarashini shakllantiradi. Ona tilining o‘rganilishi va chuqur anglanishi nutqiy
kompetensiyaning poydevorini tashkil etadi. Ona tilini mukammal bilish orqali inson
o‘z fikrini aniq va to‘g‘ri ifoda eta oladi, murakkab fikrlarni soddalashtirib tushuntira
oladi. Shuningdek, ona tilining grammatikasi, leksikasi va stilistikasi haqida bilimlar
nutqning ravonligi va o‘ziga xosligini ta’minlaydi. Adabiyot fanining o‘rni esa yanada
kengroq va chuqurroqdir. Adabiyot orqali o‘quvchilar turli davrlar va xalqlarning
madaniyati, urf-odatlari, tarixiy voqealari bilan tanishadilar. Bu esa ularning
dunyoqarashini kengaytiradi, empatiya va insoniy qadriyatlarni anglashga yordam
beradi. Adabiy asarlar nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirishda muhim vosita
hisoblanadi. Asarlar orqali o‘quvchilar yangi so‘zlar, iboralar, ifoda shakllari bilan
tanishadilar, ularni o‘z nutqlarida qo‘llashni o‘rganadilar. Shuningdek, adabiyot
o‘quvchilarda tanqidiy fikrlashni rivojlantiradi, murakkab mavzularni tahlil qilishga
o‘rgatadi.[1]
Nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirishda ona tili va adabiyot fanlarining o‘rni
shundaki, ular o‘quvchilarga nafaqat til bilimlarini beribgina qolmay, balki fikr
yuritish, fikr almashish, muloqot qilish ko‘nikmalarini ham shakllantiradi. Ona tili
darslarida o‘quvchilar so‘z boyligini oshirish, to‘g‘ri talaffuz qilish, nutqning turli
janrlarida o‘z fikrini ifoda etish bo‘yicha mashqlar bajaradilar. Bu esa ularning nutqiy
madaniyatini oshiradi, ularni jamiyatda faol va samarali muloqot qiluvchi shaxsga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
245
ISSN:3030-3613
aylantiradi. Adabiyot fanida esa o‘quvchilar turli janrlardagi asarlarni o‘qib, ularni
tahlil qilib, o‘z fikrini yozma va og‘zaki ravishda ifoda etishni o‘rganadilar. Bu jarayon
nutqiy kompetensiyalarni yanada chuqurlashtiradi. Masalan, she’rlarni o‘rganish orqali
o‘quvchilar ritm, ohang, obrazlilik kabi tilning estetik jihatlarini anglaydilar va o‘z
nutqlarida bularni qo‘llashni o‘rganadilar. Hikoyalar va romanlar esa o‘quvchilarga
voqealarni mantiqiy tarzda bayon qilish, xarakterlarni tahlil qilish ko‘nikmalarini
beradi. Nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirishda ona tili va adabiyot fanlarining yana
bir muhim jihati – bu muloqot madaniyatini shakllantirishdir. Til va adabiyot orqali
o‘quvchilar boshqalar bilan samarali muloqot qilish, o‘z fikrini hurmat bilan yetkazish,
boshqalarni tinglash va tushunish ko‘nikmalarini egallaydilar. Bu esa ijtimoiy hayotda
muvaffaqiyatli bo‘lish uchun zarurdir. Shuningdek, ona tili va adabiyot fanlari
o‘quvchilarda ijodiy fikrlashni rivojlantiradi. Nutqiy kompetensiyalar nafaqat mavjud
bilimlarni qayta ishlash, balki yangi fikrlarni yaratish, ularni aniq va ravon ifoda etishni
ham o‘z ichiga oladi. Adabiyot darslarida o‘quvchilar o‘z fikrlarini yozma shaklda
ifoda etish, she’rlar, hikoyalar yaratish orqali ijodiy qobiliyatlarini oshiradilar. Bu esa
ularning nutqiy kompetensiyalarini yanada boyitadi.[2]
Zamonaviy ta’lim jarayonida ona tili va adabiyot fanlarining o‘rni yanada
oshmoqda. Axborot texnologiyalari rivojlanishi bilan til va nutq ko‘nikmalarining
ahamiyati ortmoqda. Xalqaro aloqalar, internet muloqoti, ilmiy va madaniy
almashinuvlarda tilning o‘rni katta. Shuning uchun ham o‘quvchilarda yuqori
darajadagi nutqiy kompetensiyalarni shakllantirish muhim vazifa hisoblanadi. Ona tili
va adabiyot fanlarida interfaol metodlardan foydalanish nutqiy kompetensiyalarni
rivojlantirishda samarali hisoblanadi. Masalan, rolli o‘yinlar, munozaralar,
taqdimotlar, ijodiy yozuvlar orqali o‘quvchilar o‘z fikrlarini erkin ifoda etishni
o‘rganadilar. Bu usullar o‘quvchilarning nutq madaniyatini oshirib, ularni mustaqil
fikrlashga undaydi.[3]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirishda ona tili va
adabiyot fanlarining o‘rni beqiyosdir. Bu fanlar orqali o‘quvchilar nafaqat til
bilimlarini egallaydilar, balki fikrni aniq, ravon va mantiqiy ifoda etish ko‘nikmalarini
rivojlantiradilar. Ona tili va adabiyot o‘quvchilarda madaniyat, ijodkorlik, muloqot
madaniyati kabi muhim fazilatlarni shakllantiradi. Shu bois, ta’lim jarayonida bu
fanlarga alohida e’tibor qaratish, zamonaviy pedagogik texnologiyalarni joriy etish
zarur. Nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirish orqali yosh avlodni jamiyatda faol,
bilimdon va madaniyatli shaxslar sifatida tarbiyalash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Axmedov, S. (2022). "Ona tili va nutq madaniyati". Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti Nashriyoti.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
246
ISSN:3030-3613
2.
Islomov, A. (2023). "Adabiyot va nutqiy kompetensiyalarni rivojlantirish
metodikasi". Toshkent: Ilm-fan Nashriyoti.
3.
Qodirova, M. (2021). "Til va madaniyat: Ona tili darslarida nutqiy ko‘nikmalarni
shakllantirish". Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti Nashriyoti.
4.
Rasulova, D. (2022). "Adabiyot darslarida ijodiy fikrlashni rivojlantirish".
Toshkent: O‘qituvchi Nashriyoti.
5.
Tursunov, N. (2023). "Nutqiy kompetensiyalar va zamonaviy ta’lim
texnologiyalari". Buxoro: Buxoro Davlat Universiteti Nashriyoti.
6.
Yusupova, F. (2021). "Ona tili va adabiyot fanlari orqali muloqot madaniyatini
oshirish". Toshkent: Pedagogika Nashriyoti.
7.
Karimov, J. (2023). "O‘zbek adabiyoti va nutqiy madaniyat". Toshkent: Adabiyot
va San’at Nashriyoti.
