T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
233
ISSN:3030-3613
HANAFIY FIQHI BORASIDAGI MO‘TABAR MANBALAR: ILMIY TAHLIL VA
TARIXIY NAZAR
Muallif:
Razzoqov Yahyo Habibulloyevich
Toshkent islom instituti
"Aqoid va fiqhiy fanlar" kafedrasi
katta o‘qituvchisi
Hanafiy fiqhi borasidagi mo‘tabar manbalar: ilmiy tahlil va tarixiy qarash
Kirish
Islom huquqi (fiqh) musulmon jamiyatlarining diniy, ijtimoiy va huquqiy
hayotini tartibga solishda beqiyos ahamiyatga ega bo‘lgan sohaga aylangan. Fiqh ilmi
tarixida to‘rtta asosiy mazhab shakllangan bo‘lib, ulardan eng keng tarqalganlaridan
biri bu — Hanafiy mazhabidir. Bu mazhab nafaqat tarixiy hududlarda, balki bugungi
Markaziy Osiyo, Turkiya, Pokiston, Hindiston, Afg‘oniston, Rossiya musulmonlari
orasida ham keng qo‘llaniladi.
Hanafiy fiqhi yuksak ilmiy metodologiya asosida rivojlangan bo‘lib, uning
asosiy manbalari ko‘p asrlar davomida islom huquqshunosligining poydevori bo‘lib
xizmat qilgan. Ushbu maqolada Hanafiy fiqhidagi mo‘tabar manbalar, ularning
mualliflari va tarixiy ahamiyati tahlil qilinadi.
Hanafiy fiqhining asoschilari va ilk rivojlanish bosqichlari
Hanafiylik Abu Hanifa (Nu‘mon ibn Sobit, vafoti: 767 milodiy / 150 hijriy)
tomonidan asos solingan. U kishining fiqhiy qarashlari dalilga asoslangan fikr yuritish
(ra’y) va qiyosga tayangan metod bilan ajralib turadi. Abu Hanifaning bevosita
shogirdlari Abu Yusuf (v. 798) va Muhammad ash-Shayboniy (v. 805) bu mazhabni
tizimlashtirishda va yozma meros tarzida saqlab qolishda muhim rol o‘ynagan.
Asosiy fiqhiy manbalar va ularning mualliflari
1.
Al-Hidoya
Muallif: Burhoniddin al-Marghinoni (v. 1197)
Bu asar Hanafiy fiqhi bo‘yicha eng mashhur va mu’tabar manbalardan biridir.
U asosan "Bidayat al-Mubtadi" nomli asarga yozilgan sharh bo‘lib, muallif fiqhiy
masalalarni bayon qilishda dalillar va qiyoslar orqali chuqur tahlil beradi. "Al-Hidoya"
asari islom dunyosida huquqiy manba sifatida keng tarqalgan va ko‘plab sharh va
hoshiya yozilgan.
2.
Bahr ar-Roiq
Muallif: Ibn Nujaym al-Misriy (v. 1563)
Ushbu asar "Kanz ad-Daqa’iq" nomli matnga yozilgan keng sharh bo‘lib,
muallif unda fiqhiy masalalarni dalillar bilan yoritadi. Ibn Nujaym fiqhiy uslubda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
234
ISSN:3030-3613
qiyos, istihson va urfga asoslanishni kuchli qo‘llagan va zamonasining yetuk
faqihlaridan bo‘lgan.
3.
Kanz ad-Daqa’iq
Muallif: Najmuddin Ahmad ibn Muhammad an-Nasafiy (v. 1310)
Bu matn qisqa va konspektiv tarzda fiqhiy qoidalarni bayon etadi. Ko‘plab
sharhlar yozilgan. "Kanz" ko‘plab islomiy ta’lim muassasalarida asosiy darsliklardan
biri hisoblangan
4.
Al-Mukhtor li-l-Fatwa
Muallif: Abu Fadl al-Mavsili (v. 1284)
Mazkur asar Hanafiy mazhabidagi fatvo berishda qo‘llaniladigan asosiy
qoidalarni jamlagan bo‘lib, u "Ikhtiyor li-ta’lil al-Mukhtor" nomi bilan mashhur
sharhga asos bo‘lgan.
5.
Multaqa al-Abhur
Muallif: Ibrahim al-Halabi (v. 1549)
Bu asar Hanafiy fiqhidagi ko‘plab muhim asarlarning xulosasi bo‘lib, u
Usmoniylar davrida qozilar uchun qo‘llanma bo‘lib xizmat qilgan.
6.
Bada’i as-Sana’i
Muallif: Abu Bakr al-Kasaniy (v. 1191)
Bu asar "Bada’i as-Sana’i fi Tartib ash-Shara’i" nomi bilan mashhur bo‘lib, u
Hanafiy fiqhidagi tartib va tizimga asoslangan yondashuvi bilan ajralib turadi. Al-
Kasaniyning asari nafaqat fiqhiy fatvolar, balki ijtimoiy va iqtisodiy masalalarni ҳам
қамраб олади (Zuhayli, 1998).
7.
Al-Mabsut
Muallif: Shamsul A‘imma as-Sarakhsi (v. 1090)
Ushbu asar Hanafiy fiqhining eng katta va mukammal manbalaridan biri
hisoblanadi. Asar 30 jilddan ortiq hajmda bo‘lib, fiqhiy masalalarning dalil va nuqtai
nazarlari chuqur bayon etilgan.
Hanafiy manbalarining metodologik yondashuvi
Hanafiy fiqh manbalari nafaqat natijaviy fatvolarni, balki ularning ortidagi
dalillar, qiyos, istihson, ijmo‘, urf va boshqa uslublarni ham o‘z ichiga oladi. Shu
jihatdan, ularning manbaviy boyligi hozirgi zamonaviy huquqshunoslik bilan qiyoslash
imkonini beradi.
Xulosa
Hanafiy fiqhi islom huquqshunoslik tarixida chuqur ildiz otgan, boy va izchil
ilmiy metodologiyaga asoslangan tizimdir. Yuqorida sanab o‘tilgan mo‘tabar manbalar
va ularning mualliflari musulmon jamiyatlarining diniy-huquqiy hayotiga beqiyos
hissa qo‘shgan. Bugungi kunda ham bu manbalar islomiy yondashuvlarni ilmiy asosda
o‘rganish va zamonaviy masalalarga yechim topishda asosiy omil bo‘lib xizmat
qilmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_5-to’plam_May-2025
235
ISSN:3030-3613
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Al-Marginani, Burhanuddin.
Al-Hidāyah fī Sharh Bidāyat al-Mubtadī
. Qohira:
Dar al-Ma’rifa, 2000.
2.
Ibn Nujaym, Zaynuddin.
Bahr ar-Ra’iq Sharh Kanz ad-Daqa’iq
. Beirut: Dar al-
Fikr, 1991.
3.
An-Nasafiy, Ahmad ibn Muhammad.
Kanz ad-Daqa’iq
. Istanbul: Matbaa al-
Amira, 1890.
4.
Al-Mawsili, Abu Fadl.
Al-Mukhtār li-l-Fatwā
. Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 2002.
5.
Al-Halabi, Ibrahim.
Multaqa al-Abhur
. Istanbul: al-Maktaba al-Islamiyya, 1986.
6.
Al-Kasaniy, Abu Bakr.
Bada’i as-Sana’i
. Beirut: Dar al-Kutub al-Ilmiyya, 1996.
7.
As-Sarakhsi, Shamsul A‘imma.
Al-Mabsut
. Beirut: Dar al-Ma’rifa, 1993.
8.
Zuhayli, Wahba.
Al-Fiqh al-Islami wa Adillatuhu
. Damashq: Dar al-Fikr, 1998.
9.
Kamali, Mohammad Hashim.
Principles of Islamic Jurisprudence
. Islamic
Texts Society, 2008.
10.
Makki, Muhammad.
Tārīkh al-Fiqh al-Islāmī
. Al-Azhar University Press, 2005.
11.
Ibn Abidin, Muhammad Amin.
Radd al-Muhtar ‘ala ad-Durr al-Mukhtar
.
Beirut: Dar al-Fikr, 1992.
