T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
40
ISSN:3030-3613
SHAXSLARDA QARAMLIK SHAKLLANISHINING PSIXOLOGIK
BOSQICHLARI
Salimova Soxiba Nuʼmonovna
Rishton tumani MMTBga qarashli
4-maktab amaliyotchi psixologi
ANNOTATSIYA
Zamonaviy psixologiyaning keng tarqalgan muammolaridan biri - shaxsning
moslashuv salohiyatidir. Bu masala turli nuqtai nazarlardan va vaziyatlarda
o‘rganiladi. Ko‘pincha bu tushunchaning dastlabki qo‘llanilishi shaxsning kasbiy
shakllanishi, ekstremаl sharoitlarda moslashuvi, madaniyatlararo moslashuv jarayoni,
turli hayotiy vaziyatlarda shaxsning o‘zini tutishi, iqtidorli bolalardagi moslashuv
salohiyatining tuzilishi, o‘quvchilar va talabalarda o‘quv jarayonida moslashuv
salohiyatini rivojlantirish kabi masalalar bilan bog‘liq. Afsuski, kimyoviy qaramlikka
chalingan bemorlarning shaxsiy moslashuv salohiyati ruhiy salomatlik mutaxassislari
orasida yetarlicha tizimli va chuqur muhokama qilinmaydi. Psixoaktiv moddalarga
qaramlikka chalingan bemorlarning shaxsiy moslashuv salohiyatini aniqlash usullari
xilma-xildir. Quyida ularning ayrimlarini keltirib o‘tamiz.
Kalit soʻzlar:
kimyoviy qaramlik,psixoaktiv, addiktiv, psixoaktiv moddalar,
qaramlik
KIRISH
O.B.Polyak opioid giyohvandlikda kasallikka munosabat tuzilmasidagi
kasallikni tanqidiy baholash va davolanish motivatsiyasini o‘rganib, empatiya
qobiliyati, aybdorlik hissi, o‘zini va atrofdagilarni tanqidiy baholash qobiliyati,
ijtimoiy me’yorlarni nisbatan qabul qilish, o‘z his-tuyg‘ulari va xatti-harakatlarini
boshqarishga intilish, yutuqlarga erishishga intilish kabi xususiyatlar opioidlarga
qaram bo‘lgan bemorlarda o‘zgarishlarga tayyorlikning asosiy ko‘rsatkichlari
ekanligini aniqladi.
G.I. Grigoryevning ta’kidlashicha, remissiya muddatini uzaytiruvchi omillarga
shaxsiy salomatlik haqida qayg‘urish darajasi, davolanishdan oldin giyohvand
moddadan mustaqil ravishda voz kechish darajasi, bevosita davolanishdan oldin
giyohvand moddadan voz kechish muddati va boshqalar kiradi. G.Yu.Neverova
bemorlarning shaxsiy moslashuv salohiyatiga moslashuvchanlikni rivojlantirish,
anozognoziyani bartaraf etish, adekvat o‘zini o‘zi baholash, mas’uliyat hissini
shakllantirish, irratsional munosabatlarni o‘zgartirish, psixologik himoya
mexanizmlarini tuzatish, ijtimoiy moslashuvni yaxshilash, xulq-atvorning me’yoriy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
41
ISSN:3030-3613
shakllarini shakllantirish, kommunikativ ko‘nikmalarni rivojlantirish, tajovuzkorlikni
kamaytirishni kiritadi.
A.V. Yarovinska alkogolizm bilan og‘rigan bemorlarda kasallikka bo‘lgan
munosabatni o‘rganib, kasallikka adekvat munosabatni shakllantirish va
anozognoziyani yengishda yetakchi omil internallik ekanligini aniqladi. M.V. Burdin
alkogolga qaramlikning kognitiv-xulq-atvor psixoterapiyasi samaradorligining
prediktorlarini o‘rganib, assertiv xulq-atvor, hushyor hayotning ijobiy tajribasi, stressni
boshqarish strategiyalarini rivojlantirish, refleksiya, rejalashtirish ko‘nikmalari va
moslashuv salohiyatini aniqladi. K.S. Sharigina psixoaktiv moddalarga qaram bo‘lgan
shaxslarni reabilitatsiya qilishda remissiyaning psixologik prediktorlarini o‘rganib
chiqdi va psixoaktiv moddalardan voz kechish bilan bog‘liq ichki motivatsiyaning
mavjudligi, shuningdek, tiklanish maqsadlari; reabilitatsiyaga remissiyaga kirish
uchun zarur shart sifatida munosabatda bo‘lish, statsionar reabilitatsiyadan keyin
davolanishni davom ettirishga tayyorlik; o‘zidan qoniqmaslik; stressli vaziyatlarda faol
xatti-harakatlar va yangi tajribaga ochiqlik adaptatsion salohiyat ekanligini aniqladi.
Giyohvandlarni reabilitatsiya qilishda yashirin motivatsiyani o‘rganish
natijasida S.A. Protsenko erkaklar va ayollarda shaxsning resurs tizimini ifodalovchi
narkologik reabilitatsiya markaziga murojaat qilishning tez-tez anglanmagan
motivlari:
"muvaffaqiyatga erishish," "sog‘liq," "mening otam," "manfaat," "mening
kelajagim" ekanligini aniqladi. Ya.V.Kolpakov alkogolga qaram bo‘lgan ayollarda
davolanishga bo‘lgan motivatsiyaning tuzilishi va darajasini o‘rganib chiqdi va
davolanishga ijobiy munosabatlar o‘z-o‘zini tartibga solish, mustaqillik, hayotning
mazmunliligi, "Fobik komponent" va "Istiqbolni tashvishli baholash" komponentlari
bilan ifodalangan yuqori shaxsiy tashvish va vaziyatli tashvish bilan bog‘liq, kasallikni
yuqori darajada tan olish tendensiyasi bilan o‘rtacha ifodalangan, o‘z-o‘zini
samaradorligini oshirish bilan umumiy o‘z-o‘zini samaradorlik darajasining pasayishi
- yaqin kelajakda spirtli ichimliklarni iste’mol qilishdan voz kechish, "Ijtimoiy qo‘llab-
quvvatlashni izlash,"
"Ijobiy qayta baholash," "O‘z-o‘zini nazorat qilish" kasallikni boshqarish
strategiyalaridan foydalanish ustunlik qiladi, "Mas’uliyatni qabul qilish" kasallikni
boshqarish strategiyasi ifodalanmagan, davolanish maqsadiga erishishda qat’iyatlilik
ortadi, degan xulosaga keldi. Y.E. Dekalo opiy giyohvandligi bo‘lgan bemorlarni
davolashga tayyorlik darajalarini o‘rganib, opiy giyohvandligi bo‘lgan bemorlarni
davolashga tayyorlik murakkab uch darajali tuzilishga ega ekanligini aniqladi.
Me’yoriy daraja - "tayyorlik" davolanishga ma’noli munosabat, maqsad va ehtiyojlarni
anglash, ijobiy munosabatlar va turmush tarzini o‘zgartirish istagi, davolanishga
qarshilikning yo‘qligi, ichki shaxsiy ziddiyat, patologik moyillikning pasayishi bilan
tavsiflanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
42
ISSN:3030-3613
XULOSA
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash mumkinki, kimyoviy qaramlik muammosini
tadqiq
etgan
mualliflarning
aksariyati
shaxsiy
(motivatsion,
emotsional,
kommunikativ), ijtimoiy (shaxslararo o‘zaro ta’sir va o‘zaro ta’sir) va kognitiv
(kognitiv
jarayonlar,
moslashuvchanlik,
dunyoqarash)
darajadagi
shaxsiy
moslashuvchanlik salohiyatini ajratib ko‘rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYHATI:
1.
Газиева Ф.Э. Краткий теоретический анализ работ адаптационного
потенциала личности больных химической аддикцией в процессе
реабилитации// “PSIXOLOGIYA” ILMIY JURNAL, махсус сон, 2023. – стр 48-
51.
2.
Газиева Ф.Э., Газиева З.Э. Предикторы адаптационного потенциала личности
у больных с химической зависимостью // "Buxoro psixologiya va xorijiy tillar
instituti ilmiy axborotnomasi" ilmiy-amaliy jurnal, № 8, 2024. – стр 41-47.
3.
INTERNET MATERIALLARI
