T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
8
ISSN:3030-3613
OTA-ONALAR VA MAKTAB HAMKORLIGINING FARZAND RUHIYATI
VA TARBIYASIDAGI MUHIM OʻRNI HAQIDA
Dosnazarova Nilufar Karimbergenovna
Qoraqalpogʻiston Respublikasi Taxiatosh
tumani 18-sonli maktab psixologi
ANNOTATSIYA
Umumiy ta’lim muassasasi va oila o‘rtasidagi hamkorlikning barcha
shakllarining mazmuni o‘quvchilarning barkamol rivojlanishiga qaratilgan faol
ta’lim o‘zaro ta’sirini yaratishdir.
Kalit so'zlar:
O'qituvchi, maktab, ota-ona, sifat, hamkorlik, ta'lim.
KIRISH
Ota-onalar o'rtasidagi hamkorlik o'qituvchi va o'quvchi munosabatlariga
asoslanadi. Hozirgi kunda ba’zi oilalarda bolalarni tarbiyalashning asosiy ijtimoiy
institut kabi ta’lim-tarbiya shakllangan bo’lib, umumiy ta'lim muassasasi ota-onalar
bilan o'zaro aloqani yo’lga qo’ymoqda.
KIRISH
Umumta’lim tashkilotining o‘quvchilarning oilalari bilan hamkorligining
maqsadlari va shartlari o‘zaro munosabatlarni tashkil etishning muhim tarkibiy
qismidir. Ularning yutug‘i ta’lim tashkilotining ota-onalar bilan hamkorlik qilish
shakllari va usullariga - ularning birgalikdagi muloqotini va faoliyatini tashkil etish
usullariga bog‘liq. Hamkorlikning turli shakllari va usullarini tanlash maktab
tomonidan amalga oshiriladi va ushbu bosqichda hal qilinishi kerak bo‘lgan muayyan
vazifalarga, ota-onalarning qiziqishlari va intilishlariga, shuningdek, ushbu davrda
jamiyatning rivojlanish darajasiga bog‘liq. Guruh va jamoaviy hamkorlikning asosiy
shakllari quyidagilardan iborat:
maktab miqyosida va sinfda ota-onalar yig‘ilishi;
maktab tadbirlari, konsertlar o‘tkazish;
ochiq kunlar (ota-onalar kuni); ota-onalar qo‘mitasining tematik
konferensiyalarini tashkil etish va ular bilan yaqindan hamkorlik qilish;
ota-onalarning ijodiy guruhlari bilan ishlash, savol-javob kuni; Ø
guruh maslahatlari;
ota-onalarni maktab ma’muriyati, pedagogik jamoa bilan uchrashish; Ø
ota-onalar uchun ma’ruzalar;
seminarlar, treninglar; o‘quv filmlarini ko‘rish va keyingi muhokamalar;
ota-onalar maktablari.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
9
ISSN:3030-3613
Agar boshqa tasnifni ko‘rib chiqsak, umumiy ta’lim muassasasi va oila
o‘rtasidagi hamkorlik shakllari an’anaviy va noan’anaviy bo‘linadi.
Hamkorlikning noan’anaviy shakllari oila bilan ishlashning zamonaviy shakllari
bo‘lib, o‘qituvchilarga ota-onalarga bolalarni tarbiyalash va o‘qitishda imkon qadar
yordam berishga yordam beradi. Har bir ota-ona o‘qituvchini bolani har tomonlama
rivojlangan shaxs sifatida rivojlantirishga qaratilgan ishida qo‘llab-quvvatlashga
intiladi. Ammo zamonaviy ota-onalar - bu paydo bo‘lgan muammolarni, mavjud
vaziyatni tahlil qilishga qodir bo‘lgan bilimli odamlar, shuning uchun o‘qituvchi oila
bilan hamkorlikning yangi shakllaridan foydalanishi kerak. Umumiy ta’lim tashkiloti
va oila o‘rtasidagi hamkorlikning ko‘plab shakllari mavjud. Belgilangan maqsadlarga
erishish va yuqori natijalarga erishish uchun o‘qituvchi ota-onalar bilan birgalikdagi
faoliyatda turli xil hamkorlik shakllarini to‘g‘ri birlashtira olishi kerak. Har safar
o‘qituvchilar tarkibi har bir oilaning xususiyatlarini hisobga olgan holda kerakli,
samaraliroqlarini tanlashi kerak. Axir hamkorlikning asosiy maqsadi ota-onalar bilan
ittifoqdosh bo‘lishdir.
Shunday qilib, aytishimiz mumkinki, umumiy ta’lim muassasasi va oila
o‘rtasidagi hamkorlikning barcha shakllarining mazmuni o‘quvchilarning barkamol
rivojlanishiga qaratilgan faol ta’lim o‘zaro ta’sirini yaratishdir. O‘qituvchilar va
otaonalarning to‘g‘ri tashkil etilgan o‘zaro aloqasi bolani yaxshiroq tushunishga,
oilada va maktabda shaxsiy ta’lim muammolarini hal qilishning eng maqbul usullarini
topishga yordam beradi.
O‘qituvchi esda tutishi kerakki, u foydalanadigan barcha shakllar bolalar, ota-
onalar va maktab o‘rtasida ishonchli munosabatlarni o‘rnatishga, ularni bir jamoaga
birlashtirishga, ularning muammolarini bir-birlari bilan bo‘lishish va birgalikda hal
qilish zarurligini tarbiyalashga qaratilgan bo‘lishi kerak. Oila va maktab hamkorligi
maktab hayoti davomida davom etadigan jarayondir. Ota-onalar va o‘qituvchilar
o‘rtasidagi samarali munosabatlarning asosiy tarkibiy qismlari nima?
Ota-onalar va o‘qituvchilar uchun eng katta muammo - samarali muloqot
qilishdir. Bu oddiy tuyulishi mumkin, lekin ko‘pincha suhbatlar uzilib qoladi, chunki
o‘qituvchi maxsus ta’lim sohasiga xos bo‘lgan tilni ishlatadi va ota-ona uchun notanish
bo‘lishi mumkin. O‘qituvchilar suhbat boshida ota-onalarga tegishli so‘z
birikmalarini, masalan, turar joy va modifikatsiyani tushunishlariga ishonch hosil
qilishlari muhimdir. Bu keyinchalik muammolarga olib kelishi mumkin bo‘lgan o‘ziga
xos tushunmovchilik yo‘qligiga ishonch hosil qiladi.
O‘qituvchi ham ota-onani faol tinglashi kerak. Yechimlar va usullarga berilib
ketish shunchalik osonki, o‘qituvchilar talaba uchun eng samarali bo‘lgan narsa haqida
fikr-mulohazalarini o‘tkazib yuborishlari mumkin. Ota-onalar qaysi tayanchlar
ishlayotganini va qaysi biri ishlamayotganini aniqlashga yordam beradi va
muvaffaqiyatga ta’sir qiladigan o‘zgarishlarni amalga oshirishga yordam beradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
10
ISSN:3030-3613
Farzandimning misolida, nutqdan matnga dasturiy ta’minot yaxshi ishlamadi, shuning
o‘rniga biz klaviaturada ishlash ko‘nikmalarini rivojlantirdik va boshqa yo‘l orqali
muvaffaqiyatga erishdik. Mojaro bilan shug‘ullanish
O‘zaro hurmat munosabatlari bilan birgalikda ijobiy maktab muhiti
mutaxassislar, ota-onalar, vasiylar va o‘qituvchilarga dasturlar va xizmatlar bilan
bog‘liq muammolarni ular mojarolar manbaiga aylanmasdan oldin hal qilish uchun
konstruktiv hamkorlikda ishlashga yordam beradi. Biroq, hatto eng yaxshi niyat bilan
yondashilgan taqdirda ham, talaba dasturining har qanday jihati, masalan, o‘qitish
metodikasi, yordamchi texnologiyalardan foydalanish, o‘quv dasturiga o‘zgartirishlar
kiritish va hokazolar bo‘yicha kelishmovchiliklar paydo bo‘lishi mumkin.
XULOSA
Mavzuga oid masalani chuqurroq tahlil qilish maqsadida Qashqadaryo viloyati
Shahrisabz tumanidagi aksariyat maktablari o‘qituvchilar hamda o‘quvchilarning
otaonalari ishtirokida anonim kichik surovnoma o‘tkazildi. So‘rovnoma natijasida
maktab-ota-ona, o‘qituvchi o‘rtasidagi munosabatlar taxlil qilindi. So‘rovnoma 15 ta
savoldan iborat bo‘lib, “Farzandingiz kelajakda qaysi yo‘nalishni tanlashini istaysiz?”,
“Farzandingiz bilan uyda birgalikda dars tayyorlaysizmi?”, “Farzandingiz bilan birga
(ta’lim uchun) kuniga necha soat shug‘ullanasiz?”, “Farzandingiz bilan birga uy
vazifalarini bajarishda qiyinchiliklarga duch kelganmisiz?” kabi savolnoma matni
tuzildi. Demak, savolnomalarda ota-onalar ko‘pchiligi farzandi oliy ma’lumotli
bo‘lishini istashini anglaymiz. Shunga qaramay ota-onalarning 20 foizi farzandiga
o‘zi istagan kasbni tanlash ixtiyorini bergan . So‘ralganlarning 7 foizi farzandi savdo
sohasida ishlashini istaydi. Quvonarlisi respondentlarning ko‘pchiligi farzandining
dars tayyorlash jarayonida muntazam qatnashadi, ozroq qismi esa ba’zi-ba’zida bu
bilan shug‘ullanadi. Shug‘ullanishga vaqt topolmaydiganlar ham yo‘q emas. Ular
orasida “2–3 soatdan ko‘p”, “darsi tugaguncha”, “ba’zida ikki soatdan ham ko‘p”,
“bo‘sh vaqtimda”, “har xil”, “tunda” kabi variantlar uchraydi. Quvonarlisi farzandi
bilan birga shug‘ullana oladigan ota-onalar respondentlarning yarmini tashkil qilsa,
afsuski ba’zi-ba’zida vaqt ajratadiganlar ham anchagina ekan. Bu esa bolaning bir o‘zi
shug‘ullanishiga to‘g‘ri kelayotganidan dalolat. Ular ichida “har kuni vaqt ajratishga
harakat qilaman”, “shug‘ullanaman”, “darslariga uncha tushunmaslik” kabi javoblar
bor. Sir emaski, fanzandiga uy vazifalarini bajarishda ko‘maklashadigan aksariyat ota-
onalar turli darajadagi qiyinchiliklarga uchraydi. Bular darslarni o‘zlashtirishdagi
qiyinchiliklar, to‘g‘ri metodikani tanlay bilmaslik, bola psixologiyasini tushunmaslik,
oilaviy muhit bilan bog‘liq va boshqa muammolar bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, farzandingizning o‘qituvchisidan uy vazifalari bo‘yicha yordam
so‘raganmisiz? degan savollarga 44 foiz respondent “Ha” deb javob bergan bo‘lsa, 56
foizi o‘qituvchidan yordam olmasligini bildirgan. Bundan o‘qituvchi bu yo‘nalish
bo‘yicha ota-onalar bilan kam ishlayotganini, ochig‘i hamkorlik faqat qog‘ozlarda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
62-son_7-to’plam_May-2025
11
ISSN:3030-3613
bo‘layotganini aytish lozim. O‘qituvchining ota-onalar bilan ishlash mahoratiga ega
bo‘lmaganligi fikrimizni ochiqlaydi. Natijalar bolalar ta’limida otaona nazorati baribir
zarurligini ko‘rsatyapti. Negaki o‘zi qiziqib dars tayyorlaydigan boladan ko‘ra faqat
ota-ona nazorati ostida shug‘ullanayotgan o‘quvchining ham ko‘rsatkichi yuqori
foizda. Ayniqsa respondentlarning 33 foizi o‘yinqaroq deya bergan javobi ham
fikrimizni isbotlaydi. Albatta, nazorat bolani majburlashga, oqibatda esa o‘qishdan
bezdirishga olib bormasligi kerak. Mustaqil ravishda qo‘shimcha ma’lumot izlab,
kerakli yechimni o‘zi topadigan ota-onalar ham oz emas – 22 foiz. Demak, turli fanlar
bo‘yicha ommabop metodik qo‘llanmalar chop etish, qo‘shimcha ma’lumotlar,
tushuntirishlar, topshiriqlarning yechimlarini turli nashrlar va internet saytlarda berib
borish, ulardan foydalanishni ko‘pchilikka imkonli va oson qilish bu boradagi
muammolar sezilarli darajada kamayishiga xizmat qiladi. Ular orasida dars
tayyorlashni istamagan farzandini jazolaydiganlar ham oz bo‘lsa-da, bor. Shu kabi
holatlarda ota-onalarga audio, video, kitob, qo‘llanma va maqola ko‘rinishidagi
tavsiyalar yordamchi bo‘lishi mumkin. Demak, ota-onalar farzandining ta’limi uchun
asosan fanlar bo‘yicha repetitor xizmati va chet tillarni o‘rganish uchun pulli
xizmatlardan foydalanadi. Kam bo‘lsa-da, sport-sog‘lomlashtirish mashg‘ulotlari,
kasb-hunarga o‘qitish va musiqiy ta’lim uchun haq to‘laydiganlar ham bor.
So‘ralganlar orasida turli ijtimoiy qatlam vakillari borligi, ularning moliyaviy
imkoniyatlari turfa xilligini hisobga olsak, farzandi ta’limi uchun ko‘pchilik pul
sarflagan. Bundan ota-onalar “Eng yaxshi sarmoya – ta’limga kiritilgan sarmoya”
tushunchasiga tobora ko‘proq ega bo‘lib borayotganini anglash mumkin. Ota-onalar
o‘rtasida o‘tkazilgan so‘rovnomadan shunday umumiy xulosaga kelish mumkin: ular
farzandining ta’limiga befarq emas, iloji boricha ta’limda ishtirok etishga, bu
jarayonda yuzaga keladigan muammolarni yechishga harakat qiladi. Ularga zarur
tavsiyalar berish, yo‘l-yo‘riq ko‘rsatish, ta’limdagi ishtirokini rag‘batlantirish, bu
bo‘yicha motivatsiya berish muhimdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYHATI:
1.
Babanskiy Y. K. «Pedagogika» M. 1988 yil.
2.
Munavvarov A. K. «Pedagogika» Toshkent 1996 yil.
3.
Avloniy A. «Saylanma» Ikki jildlik. Toshkent., 1999 yil.
4.
Internet materiallari
