T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
401
ISSN:3030-3613
HOZIRGI O‘ZBEK ADABIY TILIDA TOVUSH VA HARFLAR
TUSHUNCHASI
Qodirberganova Sevinch Rashid qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Gumanitar fanlar fakulteti
O’zbek tili va adabiyoti yo’nalishi
1-bosqich 24/1-guruh talabasi
Sevinchqodirberganova612@gmail.com
Tel: +998886505006
Ilmiy rahbar:
Muxtorova Shahnoza
Annotatsiya
: Mazkur maqolada hozirgi o‘zbek adabiy tilida tovush va harflar
tushunchasi fonetik hamda grafik nuqtayi nazardan tahlil qilinadi. Tovushlarning
tabiati, fonemik funksiyasi va yozuvdagi ifodasi — harflar bilan bog‘liqligi izohlanadi.
Shuningdek, ularning adabiy til me’yorlari va til madaniyatidagi ahamiyati yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
tovush, harf, fonema, fonetika, grafika, talaffuz, imlo, adabiy til
.
Аннотация:
В данной статье анализируются понятия звука и буквы в
современном узбекском литературном языке с фонетической и графической
точек зрения. Объясняется природа звуков, их фонемная функция и связь с
буквенным выражением на письме. Также освещается их значение в нормах
литературного языка и культуре речи.
Ключевые слова:
звук, буква, фонема, фонетика, графика, произношение,
орфография, литературный язык.
Annotation:
This article analyzes the concepts of sound and letter in the modern
Uzbek literary language from phonetic and graphic perspectives. It explains the nature
of sounds, their phonemic function, and their representation in writing through letters.
The article also highlights their significance in literary language norms and speech
culture.
Keywords:
sound, letter, phoneme, phonetics, graphics, pronunciation, spelling,
literary language.
Til — inson tafakkurining ko‘zgusi, jamiyatning madaniy darajasini ifoda etuvchi
asosiy vositadir. Har qanday til, avvalo, tovushlardan tashkil topadi. Tovushlar inson
nutqining og‘zaki shaklida, harflar esa yozma shaklida ifoda vositasi hisoblanadi.
Hozirgi o‘zbek adabiy tilida tovush va harflar muhim fonetik va grafik birliklar sifatida
tilshunoslikda alohida o‘rganiladi. Bu ikki tushuncha til madaniyatining asosi bo‘lib,
og‘zaki va yozma nutqning asosiy tarkibiy qismlaridir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
402
ISSN:3030-3613
Tovush — bu nutq a’zolari ishtirokida hosil bo‘ladigan eng kichik fonetik
birlikdir. O‘zbek tilida tovushlar unli va undoshlarga bo‘linadi. Unli tovushlar havo
oqimining og‘iz bo‘shlig‘idan to‘siqsiz chiqishi natijasida, undosh tovushlar esa to‘siq
orqali hosil bo‘ladi. O‘zbek tilida 6 ta unli va 23 ta undosh tovush mavjud.
Tovushlarning eng muhim xususiyatlaridan biri — ma’no farqlovchi fonema vazifasini
bajarishidir. Masalan, “kul” va “gul” so‘zlari orasidagi [k] va [g] tovushlari butunlay
boshqa ma’noni anglatadi. Demak, fonema — bu tildagi ma’no ajratuvchi fonetik
birlikdir. Fonemik tahlil tilshunoslikning fonologiya sohasida alohida o‘rganiladi.
Harf — tovushning yozuvdagi grafik belgisidir. Hozirgi o‘zbek alifbosi lotin
yozuvi asosida bo‘lib, tovushlarni ifodalashga xizmat qiladi. Harflar tovushlar soniga
mutanosib bo‘lsa-da, ba’zi tovushlar bitta emas, bir nechta harf bilan ifodalanadi:
masalan, “sh”, “ch”, “ng”. Ayniqsa, o‘zbek tilida ba’zi tovushlar, masalan, “o‘”, “g‘”
alohida harf sifatida ifodalanadi, biroq ular kompyuterda yozishda yoki talaffuzda
chalkashlik tug‘dirishi mumkin. Harflarning noto‘g‘ri ishlatilishi esa imlo xatolariga
olib keladi. Misol: “o‘g‘il” (farzand) va “og‘il” (sigirxon) so‘zlari.
Tovush — og‘zaki, harf esa yozma ifodadir. Masalan, “sh” tovushi faqat bitta
tovush bo‘lsa-da, u yozuvda ikki harf bilan ifodalanadi. Shu sababli bu ikki
tushunchani aralashtirmaslik kerak. Tilshunoslikda bu farq fonetika va grafika fanlari
orqali o‘rganiladi.
Adabiy tilning muhim mezonlaridan biri — talaffuz (fonetik) va yozuv (grafik)
me’yorlariga rioya qilishdir. Tovushlar noto‘g‘ri talaffuz qilinsa, so‘zning ma’nosi
o‘zgaradi yoki muloqotda tushunmovchilik yuzaga keladi. Shuningdek, yozuvdagi
xatoliklar — savodxonlik darajasini pasaytiradi. Masalan, “yo‘l” so‘zining “yol”
tarzida noto‘g‘ri aytilishi yoki yozilishi — muloqotda xatoga sabab bo‘ladi. Shu bois,
fonetik va grafik me’yorlarga amal qilish — til madaniyatining ajralmas qismidir.
Fonema — bu so‘zlardagi ma’no farqlovchi fonetik birlikdir. Masalan,
"tol"
va
"pol"
so‘zlaridagi
[t]
va
[p]
tovushlari butunlay boshqa ma’no hosil qiladi. O‘zbek tilidagi
fonemalar soni va ularning tizimda tutgan o‘rni fonologiya fanining muhim tahlil
obyekti hisoblanadi. Fonemik analiz orqali tovushlar tizimlashtiriladi, so‘zlarda
qanday fonemalar qatnashgani aniqlanadi. Bu, ayniqsa, kompyuter lingvistikasi, sun’iy
intellektga asoslangan ovozli tizimlar yaratishda juda muhim hisoblanadi.
Hozirgi o‘zbek alifbosi lotin grafikasi asosida bo‘lib, 1993-yildan rasmiy tus
olgan. Bu grafik tizimning joriy etilishi yozuvda fonetikaga yaqinlikni ta’minlash,
talaffuz va yozuvdagi farqni kamaytirish maqsadida amalga oshirilgan. Shunga
qaramay, ba’zi harflar (masalan: “o‘”, “g‘”, “sh”, “ch”) yozuvda ikki belgidan iborat
bo‘lib, bu kompyuter texnologiyalari va matn terishda muayyan qiyinchiliklar
tug‘diradi. Hozirda bu borada yangi grafik yondashuvlar, islohotlar ustida ish olib
borilmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
403
ISSN:3030-3613
1. Jo‘rayev N.N. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. — Toshkent: O‘qituvchi, 2006.
2. Mamatov N., To‘xtaboyeva M. O‘zbek tili fonetikasi. — Toshkent: Fan, 2010.
3. Madvaliyeva N. Fonetik tahlil asoslari. — Toshkent: TDPU nashriyoti, 2015.
4. Hasanboy Jamolxonov. O‘zbek adabiy tili. — Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi, 2013.
5. https://lex.uz/docs/97676
6. https://muhaz.org/mavzu-tovushlar-va-harflar.html
7. https://uz.wikipedia.org/wiki/Harf-tovush_yozuvi
8. https://ilmiybaza.uz/document/til-va-yozuv-harf-tovush-yozuvi/
