T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
370
ISSN:3030-3613
ALISHER NAVOIY LIRIKASI
Xudayarova Lazzat Xutlimurat qizi
Orazboyeva Hulkar Otabek qizi
Chirchiq davlat pedagogika universiteti
Gumanitar fanlar fakulteti oʻzbek tili va
adabiyoti yoʻnalishi 2-kurs talabalari
Ilmiy rahbar:
Sobitova Tojixon
ANNOTATSIYA
Ushbu maqola davlat va jamoat arbobi,mutafakkir Alisher Navoiyning lirikasi
haqida fikr yuritiladi.Lirika atamasiga ta’rif beriladi, Alisher Navoiyning g‘azallari
keltiriladi va izohlanib o‘tiladi.
Kalit so’zlar:
Lirika, g‘azal,ilmiy merosi,devonlari, tuyuq,qofia, radif,maqta.
ABSTRACT
Three articles reflect on the lyrics of Alisher Navoi, a public and public figure,
thinker. The term lyric is defined, Alisher Navoi's ghazals are cited and explained.
Key words:
lyric, ghazal, scientific heritage, divans, rhyme, rhyme, radif,
praise.
Buyuk mutafakkir, sheʼriyat mulkining sultoni Navoiy ijodi bamisoli cheksiz bir
ummon, ushbu ummonga qancha chuqurroq shoʻngʻisangiz shuncha koʻp inju terasiz.
Shu sababdan ham Navoiy asarlari mana 6 asrdan buyon oʻz qiymatini, betakrorligini
yoʻqotmagan. Navoiy asarlarini qanchalik koʻp oʻqigan sari, oʻrgangan sari, shuncha
koʻp hayratga tushadi kishi.Alisher Navoiy o‘zbek badiiy tafakkurini jahon badiiy
tafakkuri darajasiga olib chiqish bilan o‘zining beqiyos, favqulodda ijodiy salohiyat
sohibi, ulug‘ mutafakkir, benazir shoir sifatida mashhurdir. Bu bilan u jahon
adabiyotining yirik namoyandalari qatoridan o‘ziga munosib joy egalladi. Alisher
Navoiy ikki tilda mukammal ijod qilgan. Turkiy tilda “Navoiy”, forsiy tilda esa
“Foniy” taxalluslarini qo‘llagan.
Lirika
— (yunoncha „Cholgʻu asbobi“ degan maʼnoni anglatadi) adabiy tur
sifatida qadimdan rivojlanib, oʻzining bir qator xususiyatlariga egadir. Lirikaning bosh
obrazi lirik qahramon hisoblanadi. Liikada lirik qahramonning ichki dunyosi birinchi
oʻrinda turadi. Barcha ifoda shoirning „men“i orqali oʻtadi. Lirikada, eposdan farqli
oʻlaroq, muayyan epik syujet boʻlmaydi. Dramatik turdan ajralib turadigan jihati esa,
Lirikada subʼyektivlik kuchli. Ayni paytda lirika emotsionalligi, oʻquvchi qalbini
hayajonga solishi bilan farqlanadi. Lirik asarda subʼyekt va obyekt bir shaxsda
mujassam topadi, undagi markaziy „personaj“ ijodkorning oʻzi, yanada aniqrogʻi,
uning ichki maʼnaviy-ruhiy olami sanaladi. Lirika ijtimoiy, madaniy, maishiy, ishqiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
371
ISSN:3030-3613
mavzularni qamrab olishi va juda katta ijtimoiy, estetik mohiyat kasb etishi ham
mumkin. Biroq bunda ham, baribir, lirik asar oʻzagida individual shaxs kechinmalari,
his-tuygʻulari yetakchilik qiladi. Oʻquvchini oʻzligiga, oʻz maʼnaviy-ruhiy dunyosiga
nazar solishga undaydi. Lirika qadimda xalq ogʻzaki ijodi tarkibida mavjud boʻlib,
maʼlum bir mavsum, fasl yoki urf-odatlarga bagʻishlab aytilgan. LirikaGʻarbda
Qadimgi Yunoniston va Rim shoirlari ijodida, Sharqda xitoy, fors va oʻzbek shoirlari
ijodida asosiy oʻrinni egalladi. Umar Xayyom, Saʼdiy Sheroziy, Atoiy, Lutfiy,
Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiylar lirik shoir sifatida shuhrat topdilar. Alisher
Navoiydan soʻng Bobur, Ogahiy, Furqatdek shoirlar oʻzbek mumtoz lirikasi xazinasiga
munosib hissa qoʻshdilar.
Alisher Navoiyning o‘zbek tilida yaratgan she’riy merosi asosan "Xazoyin ul-
maoniy" devoniga jamlangan. Asar 4 qismdan iborat. Devonning birinchi qismiga
"G‘aroyib us-sig‘ar" ("Bolalik g‘aroyibotlari"), ikkinchi qismiga "Navodir ush-
shabob" ("Yigitlik nodirotlari"), uchinchi qismiga "Badoye’ ul-vasat" ("O‘rta yosh
badialari") va nihoyat, to‘rtinchi qismiga "Favoyid ul-kibar" ("Keksalik foydalari")
degan nomlar berildi. "Xazoyin ul-maoniy" inson bolasining murakkab va yuksak
tafakkuri hamda behisob his-tuyg‘ulari bilan bog‘liq minglarcha she’r va o‘nlarcha
she’r turlarini o‘z ichiga olgan majmua bo‘lib, Sharq adabiyoti tarixida noyob
hodisadir. Bu xil majmua Alisher Navoiyga qadar Amir Xisrav Dehlaviy
tomonidangina tuzilgan. Ushbu devonga kirgan minglarcha she’rlarni Alisher Navoiy
butun umri davomida turli sharoitlarda, har xil sabablar bilan yozgan bo‘lib, ular shoir
hayoti va u yashagan davr bilan sonsiz-sanoqsiz iplar orqali bog‘langan. Alisher
Navoiy "Xazoyin ul-maoniy" ga qadar "Ilk devon", "Badoye’ ul-bidoya", "Navodir un-
nihoya" devonlarini tuzgan. "Xazoyin ul-maoniy" ana shu 3 devonga kirgan hamda
"Navodir ul-nihoya" tuzilgandan keyin yozilgan she’rlar asosida yuzaga kelgan.
“
Navodir un-nihoya”
“Xazoyin ul-maoniy”da shunday deydi: “... ikkinchi devonimdakim, “Navodir
un-nihoya”g‘a mashhurdur, rabt-u tartib berib, debochasinda sharh bila aizzayi
as’hobuajillayi ahbob xidmatlarida arz qilib erdim”. “Navodir un-nihoya”dagi
g‘azallarkeyinchalik “Xazoyin ul-maoniy” kulliyotiga quyidagi miqdorda
joylashtirilgan: 64g‘azal “G‘aroyib us-sig‘ar”ga, 331 g‘azal “Navodir ush-shabob”ga,
213 g‘azal“Badoye’ ul-vasat”ga va 196 g‘azal “Favoyid ul-kibar”ga kiritilgan. Hazrat
Navoiy“Navodir un-nihoya”dagi g‘azallarni “Xazoyin ul-maoniy”ga kiritganda
ko‘pinchaularni tahrir qilgan, ba'zi g‘azallarning faqat matla'sini saqlab qolib, qolgan
baytlarinibutunlay o‘zgartirgan.Devon Navoiyning hamd mazmunidagi mashhur
g‘azali bilan boshlanadi:
Zihi zuhuri jamoling quyosh kibi paydo
Yuzung quyoshig‘a zarroti kavn o‘lub shaydo.
Alisher Navoiy devonlari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
372
ISSN:3030-3613
1)“Ilk
devon”
–
1465-1466-yil
(mashhur
xattot
Sulton
Ali
Mashhaddiytomonidan ko’chirilgan.Devonda 391 g’azal,41 ruboiy va bir mustazod
bor.
2)"Oqquyunli muxlislar devoni”- 1471-yil Devonda jami 229 ta She’r bor: 24
g‘azal, 1 mustazod, 3 muxammas va 1 tarji’band. 3)Badoye’ ul bidoya”
(“Boshlanish badiiyliklar”) – 1479-yil (ba’ziManbalarda 1470-1476)
4.“Navodiru n nihoya” (“Yakunlangan nodirliklar”) – 1486 – 1487-yillar
5.“Xazoyinul maoniy” (“Ma’nolar xazinasi”) – 1492 – 1498-yillar, 44901 misra
she’rni, 4 devonni o‘z ichiga oladi;
6.“Devoni Foniy” – fors tilida yozilgan lirikasi
Junun vodisig’a moyil ko’rarman joni zorimni,
Tilarman bir yo’li buzmak buzulg’on ro’zgorimni
Bu g'azalning boshida, shoirning "
Junun vodisiga moyil ko'rarman joni zorimni"
deb boshlangan qatorida, "Men o'z xayolinga vodiyga (sevgiga) moyil bo'lgan,
yuragimni kuchli saqlayman" degan ma'noni aytadi. Bu qator, shoirning sevgidan ko'ra
qanday qadr-qimmat berganligini ko'rsatadi. Shoir, o'zining xayollarini, o'zining
jonini, hamisha sevganlarini saqlashga tayyor bo'lganligini anglatadi.
Navoiyning she'rida paydo bo'lgan boshqa tuyg'u va ma'no ham ma'nolarni bir-biriga
qo'shadi. Shoirning
"Tilarman bir yo'li buzmak buzulg'on ro'zgorimni"
deb
yozgan qatori, o'zining o'ziga xos, ajoyib yaratuvchanlik xususiyatlarini bildiradi.
Uning so'zlarining ovozlarini to'g'ri tanlab qo'yish va tarqatish usullari, asarni o'ziga
xos qilgan ayrim "ro'zgor" va "buzulg'on" so'zlari, o'zbek poeziasining eng muhim
xususiyatlari hisoblanadi.
Falak bedodidan garchi manim xoki g’ubor o’ldum,
Tilarman, topmag’aylar to’tiyolikka g’uborimni.
Falak bedodi
– bu ifoda "zamonning adolatsizligi" yoki "osmonning beqiyos qahri"
ma'nosida keladi. Shoir dunyoning nohaqligi va adolatsizligi sababli o‘zining xok
(tuproq) kabi mayda va arzimas holga kelganini ta'kidlaydi.
Xoki g‘ubor
– insonning dunyodagi ojizligini va foniyligini anglatadi. Shoir o‘zini
xok va g‘uborga o‘xshatib, dunyoning vaqtinchalik ekanligini eslatadi.
Tilarman
– bu yerda shoir o‘zining istagini bildiradi.
To‘tiyolik
bu so‘z majoziy ma'noda keltirilgan bo‘lib, "donolik" yoki "qimmatli va
ahamiyatli narsani o‘zlashtirish qobiliyati"ni anglatadi. Shoir, har qancha xok bo‘lsa-
da, u o‘zining kamtarligi bilan "to‘tiyolik" (qimmatli bilim va fazilatlar)ni egallashni
rad etmaslikni tilaydi.
Bu g'azal Navoiyning zamonidagi eng boy va eng yorqin tuyg'ularini fodalaydi.
Navoiyning bu g'azali o'zining ajoyib taassurot, shoiriyat, va yorqinlik bilan tarkib
topgan. Bu g'azal orqali, shoir o'z xayollarini, xayollardagi dunyoni, va uning o'zining
yorqinlik va tuyg'ularini aks ettirishga urinadi. Shoir, o'z sevgisi va g'ayratini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
373
ISSN:3030-3613
ifodalaydi va,o'qlovchilarga uning shoiriy qobiliyatini va insonning eng yuksak
tuyg'ularini his qilishga intiladi.Bu g'azalning boshqa ahamiyatli xususiyatlari shu
qatorlarda yashab kelgan etkazib beruvchilik va takrorlanuvchi saflaridir. Shoirning o'z
hayotining ahamiyatini qadr-qimmat qilib, o'z turli ahamiyatli voqeliklarni baholash
uchun ayrim odamlar bilan muzokaralar olib borishi bu g’azalning boshqa
zamonlardagi eng ajoyib va eng oddiy xususiyatlaridandir.Navoiyning bu g'azali,
o'zbek adabiyotining eng yorqin va mashhur asarlaridan biri sifatida e'tibor bilan qarash
lozim. Bu g'azal Navoiyning shoiriyatining, so'zning taassurotlarini o'z ichiga olganlik
va o'zbek adabiyotidagi ahamiyatini ifodalaydi. Ushbu g’azal bir til qoidalari va
g’azalning asosiy xususiyatlari bilan tanish bo'lgan o'zbek adabiyotidagi so'z
san'atining bezagidir.
Xulosa o’rnida shuni aytish joizki,Alisher Navoiy lirikasida insonning qalb
holati,ma’naviy yuksalishi va hayotning falsafiy mazmunini ulug’laydi.Uning asarlari
o’zining teran mazmuni,samimiyligi va badiiy go’zalligi bilan nafaqat o’z davri
uchun,balki
bugungi
kunda
ham
qadrlidir.Navoiyning
lirikasida
insonni
ezgulikka,mehr-oqibatga va poklikga chorlovchi ulkan ma’naviy kuch
mujassamdir.Shu sababli u o’zbek adabiyotida o’lmas siymolar sirasiga kiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Hasanov N. Navoiy ijodiyotining Turkiyada o'rganilishiga doir \\ Navoiyning ijod
olami (2-kitob). - Toshkent: "Fan", 2011.
2.
Mallayev N. O'zbek adabiyoti tarixi. - Toshkent: "O'qituvchi", 1976.
3.
Nagiyeva J. Ozarbayjon adabiyotida Navoiy an'analari \\ Alisher Navoiyning
adabiy mahorati masalalari (Maqolalar to'plami). - Toshkent: "Fan", 1993.
4.
Rasul X. Muhammad Fuzuliy\\Muhammad Fuzuliy. Asarlar. Ikki jildlik. 1-jild.-
Toshkent: G'.G'ulom nomidagi Badiiy adabiyot nashriyoti, 1968.
5.
Ro'zmonova R. Alisher Navoiy an'analarining usmonli turk she'riyatiga ta'siri.
Nomzodlik dissertasiyasi avtoreferati. Toshkent, 2011.
6.
Solihova H. Alisher Navoiy va uyg'ur adabiyoti. - Andijon, 1994.
7.
Ochilov E. Navoiy asarlarining jahon tillariga tarjimalari\\ "Alisher Navoiy va XXI
asr" mavzuidagi Respublika ilmiy-nazariy anjumani materiallari. Toshkent: 2011
