T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
295
ISSN:3030-3613
BOSHLANG’ICH SINFLARDA O’QISH SAVODXONLIGI DARSLARIDA
ERIKSON – BOLALARNI RAGBATLANTIRISH VA O’QISHGA
QIZIQTIRISH METODIKASINI QO’LLASH
Oripova Nilufar Abdulhakimovna
ANDIJON VILOYATI IZBOSKAN TUMANI
26-sonli umumiy o’rta ta’lim maktabi
boshlang’ich sinf o’qituvchisi
(METODIK TAVSIYA)
ANNOTATSIYA
Ushbu metodik tavsiya boshlang‘ich sinflarda o‘qish savodxonligi darslarida
Erik
Eriksonning
psixososial
rivojlanish
nazariyasiga
asoslangan
holda
o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirish va ularni rag‘batlantirish
usullarini o‘z ichiga oladi. Tavsiyanomada Erikson metodikasining asosiy tamoyillari,
bolalarning psixologik ehtiyojlariga mos yondashuv usullari hamda dars jarayonida
qo‘llash mumkin bo‘lgan amaliy mashg‘ulotlar bayon etilgan.
Ushbu qo‘llanma o‘qituvchilarga o‘quvchilarning o‘qish jarayonidagi ijtimoiy-
emotsional rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash, ularni mustaqil o‘qishga rag‘batlantirish
hamda ijobiy o‘quv muhitini shakllantirish bo‘yicha yo‘l-yo‘riq beradi. Metodik
tavsiya boshlang‘ich sinf o‘qituvchilari, pedagogik mutaxassislar hamda bolalarning
o‘qish ko‘nikmalarini rivojlantirishga qiziquvchilar uchun mo‘ljallangan.
KALIT SO‘ZLAR:
Boshlang‘ich ta’lim, o‘qish savodxonligi, Erikson
nazariyasi, bolalarni rag‘batlantirish, o‘qishga qiziqtirish, psixososial rivojlanish,
motivatsiya, mustaqil o‘qish, ijtimoiy-emotsional rivojlanish, pedagogik yondashuv.
Tarkibi:
Muallif – N.A.Oripova Andijon viloyati Izboskan tumani 26-maktab
boshlang’ich sinf o’qituvchisi
Muharrir:
- M.R.Olimova Andijon viloyati Izboskan tumani 32-maktab oliy
toifali boshlang’ich sinf o’qituvchisi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
296
ISSN:3030-3613
Taqrizchilar:
- A.Darmonqulova Andijon viloyati Izboskan tumani 26-maktab
boshlang’ich sinf o’qituvchisi
D.Esonova Andijon viloyati Izboskan tumani 35-maktab boshlang’ich mentor
o’qituvchisi
Kirish
Boshlang‘ich sinflarda o‘qish savodxonligini shakllantirish nafaqat texnik
jihatdan to‘g‘ri o‘qishni o‘rgatish, balki bolalarda kitob o‘qishga bo‘lgan qiziqishni
uyg‘otish, o‘qish jarayonidan zavq olish va mustaqil o‘rganish motivatsiyasini
rivojlantirishni ham o‘z ichiga oladi. Bunda bolalarning psixologik xususiyatlarini
inobatga olish muhim ahamiyat kasb etadi.
Erik Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi bolalarning muayyan yosh
davrlarida qanday rivojlanishini tushuntiradi va ta’lim jarayonida ularning
ehtiyojlariga mos yondashishni tavsiya etadi. Ushbu nazariyaga ko‘ra, boshlang‘ich
sinf o‘quvchilari 6-12 yosh oralig‘ida bo‘lib, ular “Tayyorlik va mehnatsevarlik”
bosqichida rivojlanadi. Bu bosqichda bolalar o‘zlarini foydali va muvaffaqiyatli his
qilishni, jamiyatga hissa qo‘shayotganini bilishni xohlashadi. Shuning uchun ularga
o‘qish jarayonida ijobiy tajriba yaratish va ularni muntazam rag‘batlantirish muhimdir.
Ushbu metodik tavsiyaning maqsadi – boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslarida
Erikson metodikasidan foydalangan holda bolalarni o‘qishga qiziqtirish, ularni
rag‘batlantirish hamda mustaqil o‘qish ko‘nikmalarini shakllantirish usullarini
tavsiflashdir. Tavsiyanoma o‘qituvchilarga psixologik yondashuv asosida o‘qish
jarayonini tashkil etish bo‘yicha amaliy maslahatlar va dars ishlanmalarini taqdim
etadi.
Bu metodika asosida olib borilgan ta’lim jarayoni o‘quvchilarning faqat
savodxonlik darajasini oshiribgina qolmay, balki ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini
mustahkamlashga, ijodiy fikrlashini rivojlantirishga ham xizmat qiladi.
Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi va o‘qish savodxonligi
Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi va o‘qish savodxonligi
Erik Erikson (1902–1994) insonning rivojlanishini bosqichma-bosqich amalga
oshadigan psixososial jarayon deb hisoblagan. U inson umrini sakkizta rivojlanish
bosqichiga ajratib, har bir bosqichda shaxs muayyan psixososial muammolarni
yengishi kerakligini ta’kidlagan. Boshlang‘ich sinf yoshidagi bolalar Erikson
nazariyasining to‘rtinchi bosqichi – "Tayyorlik va mehnatsevarlik" (6-12 yosh) davriga
to‘g‘ri keladi.
1. Erikson nazariyasining asosiy tamoyillari
Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi shaxsiy o‘sish va ijtimoiy tajriba
o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni tushuntirishga asoslangan. Ushbu nazariya bo‘yicha:
Har bir rivojlanish bosqichi shaxsiy identifikatsiya va jamiyat talablariga javob berish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
297
ISSN:3030-3613
zaruriyatini o‘z ichiga oladi. Agar bola muayyan bosqichdagi qiyinchiliklarni
muvaffaqiyatli yengsa, unda ijobiy shaxsiy xususiyatlar rivojlanadi. Aks holda,
ishonchsizlik, qoniqmaslik va o‘ziga bo‘lgan ishonchning kamayishi yuzaga keladi.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari joylashgan "Tayyorlik va mehnatsevarlik" bosqichi
bolalarning o‘zlarini jamiyatga foydali his qilish va bilim olishga qiziqishlarini oshirish
davridir. Agar bu bosqichda bolalar bilim olish jarayonida rag‘batlantirilsa, unda ularda
o‘qishga bo‘lgan ishtiyoq, fidoyilik va o‘ziga bo‘lgan ishonch shakllanadi. Agar ular
muvaffaqiyatsizlikni ko‘p his qilsalar yoki o‘qituvchi va atrofdagilardan yetarli
qo‘llab-quvvatlov olmasalar, unda ularda o‘zini befoyda his qilish va bilim olishga
nisbatan qiziqishning yo‘qolishi kuzatiladi.
2. Erikson nazariyasi va o‘qish savodxonligi
O‘qish savodxonligi – bu bolalarning harflarni tanish, o‘qish texnikasi va matnni
tushunish ko‘nikmalarining shakllanish jarayonidir. Bu jarayonda Eriksonning
psixososial rivojlanish tamoyillariga asoslanish bolalar uchun qulay o‘quv muhitini
yaratish va ularning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirish imkonini beradi.
Erikson nazariyasi asosida o‘qish savodxonligini rivojlantirish tamoyillari:
Ijobiy rag‘batlantirish va maqtov berish
Har bir kichik muvaffaqiyatni qadrlash (masalan, yangi so‘zni to‘g‘ri o‘qish,
ifodali o‘qish) bolada o‘ziga ishonch hosil qiladi.
“Sen buni juda yaxshi bajarding!”, “Sening ovozing juda ifodali chiqdi!” kabi
ijobiy fikrlar bolalarning qiziqishini oshiradi.
Amaliy va tajribaga asoslangan o‘qish jarayoni
Matnlarni faqat o‘qish emas, balki ularni muhokama qilish, rolli o‘yinlar orqali
jonlantirish, tasviriy vositalar bilan mustahkamlash bolalarga chuqurroq tushunish
imkonini beradi.
O‘quvchilar hikoya qahramonlarining harakatlarini sahnalashtirib, o‘zlari
hikoyalar yaratishi mumkin.
Bolalarning tashabbuskorligini rag‘batlantirish
Bolalarga mustaqil o‘qish va o‘qiganlari haqida fikr bildirish imkoniyatini berish
ularning o‘z-o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi.
“Sevimli hikoyam” mavzusida so‘zlab berish, hikoya davomini o‘ylab topish
yoki matn bo‘yicha rasm chizish kabi faoliyatlar motivatsiyani oshiradi.
O‘quvchilarga mos o‘quv materiallarini tanlash
Bolalar yoshiga mos keladigan, ularga qiziq bo‘lgan hikoyalar va matnlarni
tanlash muhim. Agar matn bolalar qiziqadigan mavzular (hayvonlar, ertaklar,
sarguzashtlar) haqida bo‘lsa, ularning o‘qishga bo‘lgan qiziqishi ortadi.
O‘qish jarayonida hamkorlik va ijtimoiy muhit yaratish
Guruh bo‘lib o‘qish, bir-biriga yordam berish, o‘qigan asarlar bo‘yicha
munozaralar uyushtirish bolalarning ijtimoiy rivojlanishiga ham xizmat qiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
298
ISSN:3030-3613
Jamoaviy o‘yinlar va topshiriqlar orqali o‘qish jarayoni yanada qiziqarli bo‘lishi
mumkin.
3. Erikson metodikasining o‘qish jarayonidagi amaliy qo‘llanilishi
Erikson nazariyasi asosida ishlab chiqilgan dars metodikasi quyidagi asosiy
bosqichlarni o‘z ichiga olishi kerak:
Qiziqish uyg‘otish: Dars boshlanishida o‘quvchilarning diqqatini jalb qiladigan
qiziqarli savollar yoki mavzu bilan bog‘liq tasvirlardan foydalanish.
Matn bilan ishlash: Ifodali o‘qish, so‘z boyligini oshirish va tushunish
mashqlarini bajarish.
Rag‘batlantirish: O‘quvchilarning harakatlarini ijobiy baholash, ularni o‘z
fikrlarini erkin bayon qilishga undash.
Amaliy mustahkamlash: O‘qigan matn asosida sahna qo‘yish, rasm chizish yoki
hikoya yaratish orqali bolalarning qiziqishini oshirish. Eriksonning psixososial
rivojlanish nazariyasi bolalarning o‘qish jarayonidagi motivatsiyasi va qiziqishini
oshirishda muhim o‘rin tutadi. Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari o‘zlarini foydali his
qilish va maqtovga sazovor bo‘lish ehtiyojiga ega. Shuning uchun o‘qish darslarida
ularni muntazam rag‘batlantirish, ularga o‘z fikrlarini erkin ifodalashga imkon yaratish
va o‘quv jarayonini qiziqarli shaklda tashkil etish zarur. Ushbu metodika asosida
o‘qitish o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantirish, ijtimoiy moslashuvini
yaxshilash va o‘qishdan zavqlanish hissini shakllantirishga yordam beradi.
Erikson metodikasiga asoslangan rag‘batlantirish tamoyillari
Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi asosida boshlang‘ich sinflarda
o‘quvchilarni o‘qishga rag‘batlantirish quyidagi tamoyillarga asoslanadi:
1. Ijobiy rag‘batlantirish va maqtov berish
Tamoyil: Bolaning har qanday harakati va yutug‘ini e’tirof etish orqali o‘ziga
bo‘lgan ishonchini mustahkamlash.
Qanday qo‘llash mumkin?
Bolalar o‘qish jarayonida muvaffaqiyatga erishganida ularga samimiy maqtov
bildirish.
“Ajoyib !”, “Bugun sen juda yaxshi harakat qilding!” kabi dalda beruvchi
so‘zlardan foydalanish.
Maqtovni individual yondashuv bilan berish, har bir o‘quvchining kuchli
tomonlarini alohida ta’kidlash.
2. O‘quvchining muvaffaqiyat hissini shakllantirish
Tamoyil: O‘quvchi o‘zining mehnati natijasida muvaffaqiyatga erishayotganini
his qilishi kerak.
Qanday qo‘llash mumkin?
Osonroq topshiriqlardan boshlab, qiyinroq topshiriqlarga asta-sekin o‘tish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
299
ISSN:3030-3613
Muvaffaqiyatga erishgan har bir o‘quvchiga kichik yutuqlari uchun sovg‘a yoki
maxsus yorliq (masalan, "Eng tirishqoq o‘quvchi", "Eng a’lochi o‘quvchi" “Kun
yulduzi!”) berish.
Sinfda "O‘qish qahramonlari" kabi jamoaviy baholash tizimini joriy etish, bu
orqali bolalar bir-birining muvaffaqiyatidan ilhomlanadi.
3. O‘quvchilarga tanlov berish va mustaqil qaror qabul qilish imkonini yaratish
Tamoyil: Bolaga tanlash erkinligi berilsa, u o‘z harakatlariga mas’uliyat bilan
yondashadi va qiziqishi oshadi.
Qanday qo‘llash mumkin?
O‘quvchilarga o‘zlari o‘qishni xohlagan kitob yoki hikoyani tanlash imkonini
berish.
Matn ustida ishlash jarayonida ularga turli topshiriqlar orasidan o‘zlariga
yoqqanini bajarish huquqini berish (masalan, matn bo‘yicha rasm chizish, rolli o‘yin
orqali ifodalash yoki yozma topshiriq bajarish).
Sinf ichida "Hikoya tanlash kuni" tashkil qilish va o‘quvchilar orasida eng
qiziqarli hikoya haqida ovoz berish.
4. O‘qish jarayonini o‘yin va qiziqarli elementlar bilan boyitish
Tamoyil: O‘yin orqali o‘rganish bolalarni darsga faol jalb etish va ularni
rag‘batlantirishning eng samarali usullaridan biri hisoblanadi.
Qanday qo‘llash mumkin?
Hikoyalarni rollarga bo‘linib o‘qish (masalan, ertak qahramonlari rolini
bajarish).
"Matnni top" yoki "Yo‘qolgan so‘zlarni tikla" kabi o‘yinli topshiriqlar
yordamida o‘quvchilarning matn bilan ishlash qobiliyatini oshirish.
"Qahramonlarning ovozi" usuli: har bir o‘quvchi matndagi qahramonlardan
birini tanlab, uning ovozida o‘qishi kerak.
5. Jamoaviy o‘rganish va hamkorlikka asoslangan rag‘batlantirish
Tamoyil: O‘quvchilar birgalikda ishlaganda, ularning o‘zaro qo‘llab-quvvatlash
va ishtiyoqi ortadi.
Qanday qo‘llash mumkin?
O‘quvchilar kichik guruhlarga bo‘linib, matnni baholash va muhokama
qilishlari uchun topshiriqlar berish.
"Hikoya yozamiz" metodini qo‘llash: har bir guruh hikoyaning bir qismini
yozib, oxirida umumiy hikoya shakllantiriladi.
"O‘qish sherigi" tizimi: kuchli o‘quvchilar kamroq o‘qiy oladigan o‘quvchilarga
yordam beradi, bu esa har ikkala tomon uchun motivatsiyani oshiradi.
6. O‘quvchilarning ijodiy ifodalanishiga imkon yaratish
Tamoyil: O‘quvchilarga o‘z fikrlarini ijodiy tarzda ifodalash imkonini berish,
ularning o‘qish jarayoniga bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
300
ISSN:3030-3613
Qanday qo‘llash mumkin?
Matn bo‘yicha rasm chizish yoki komiks yaratish.
O‘quvchilar o‘z hikoyalarini yozib, ularni sinf oldida taqdim etishlari.
O‘quvchilarning eng yaxshi hikoyalari yoki insholaridan "Sinf kitobi" yaratish.
7. Muvaffaqiyatsizlikdan qo‘rqmaslik muhitini yaratish
Tamoyil: O‘quvchi o‘qishda xato qilsa ham, bu uning o‘rganish jarayonining
tabiiy qismi ekanligini tushunishi kerak.
Qanday qo‘llash mumkin? "Xatolar - bu o‘rganish yo‘li" tamoyilini targ‘ib qilish
va o‘quvchilarni xatolaridan o‘rganishga o‘rgatish. O‘quvchilarga xatolarni tahlil
qilish uchun imkoniyat berish va ularni ijobiy tahlil qilish. "Bugungi kunning eng
yaxshi saboqlari" jadvalini yuritish, unda har bir bola o‘zining eng katta o‘rganish
tajribasini baham ko‘rishi mumkin. Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasiga
asoslangan rag‘batlantirish tamoyillari bolalarni o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirish,
ularning o‘ziga bo‘lgan ishonchini mustahkamlash va dars jarayonini samarali tashkil
etishga yordam beradi. Eng muhimi, o‘qituvchilar bolalarga maqtov, erkinlik,
hamkorlik va ijodkorlik uchun imkoniyat yaratib, o‘qish jarayonini bolalar uchun
zavqli va qiziqarli qilishlari kerak.
Erikson metodikasini amaliyotga tatbiq etish usullari
Eriksonning psixososial rivojlanish nazariyasi asosida boshlang‘ich sinflarda
o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirish va ularni rag‘batlantirish uchun
quyidagi amaliy usullarni qo‘llash mumkin:
1. Rag‘batlantiruvchi muhit yaratish
Ushbu usulning maqsadi – o‘quvchilarga o‘zini sinfda xavfsiz va ishonchli his
qilish imkonini berish.
Amaliy qo‘llash:
Darsda xatolar qilishdan qo‘rqmaydigan muhit yaratish ("Xatolar –
o‘rganishning bir qismi!" tamoyili).
O‘quvchilarning harakatlarini doimiy rag‘batlantirish va ijobiy baholash.
“Sen bunga qodirsan”, “Qani, yana bir bor urinib ko‘raylik”, “Harakat qilganing
menga yoqdi” kabi dalda beruvchi so‘zlardan foydalanish.
Sinfda "Yutuqlar devori" tashkil etish: har bir bola o‘zining kichik yutuqlari
uchun yulduzchalar, yorliqlar yoki "O‘qish qahramoni" sertifikatlarini olishi mumkin.
2. O‘yin va o‘yinli o‘qish metodlaridan foydalanish
Ushbu usulning maqsadi – o‘qish jarayonini qiziqarli va interaktiv qilish orqali
bolalarni rag‘batlantirish.
Amaliy qo‘llash:
Rolli o‘yinlar – bolalar hikoyalardagi qahramonlar rolini o‘ynab, matn
mazmunini yaxshiroq tushunadilar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
301
ISSN:3030-3613
"Kashfiyotchi o‘quvchi" – o‘quvchilar matnni o‘qib, ichidan muhim so‘z yoki
g‘oyalarni topishadi va ularni muhokama qilishadi.
"Hikoyani tugat" – bolalar boshi berilgan hikoyaning davomini tasavvur qilib,
o‘z ijodiy fikrlarini qo‘shadilar.
"Juftlikda o‘qish" – kuchliroq o‘quvchi kamroq o‘qiydigan bolaga yordam berib,
o‘zaro o‘qish jarayonida rag‘batlantirishni kuchaytiradi.
3. O‘quvchilarni shaxsiy qiziqishlariga qarab yo‘naltirish
Ushbu usulning maqsadi – bolalarni o‘zlari uchun muhim va qiziqarli mavzular
asosida o‘qishga jalb etish.
Amaliy qo‘llash:
O‘quvchilarga o‘qish uchun turli janrdagi kitoblar yoki hikoyalardan tanlash
imkoniyatini berish.
Har bir bolaning qiziqishlarini aniqlash va shunga mos kitoblar tavsiya qilish.
"Sevimli hikoyam" dasturini joriy qilish – har bir o‘quvchi o‘ziga yoqqan
hikoyani sinfdoshlariga tavsiya qiladi.
Hikoyalar asosida rasm chizish, ertaklarni sahnalashtirish yoki qo‘g‘irchoq
teatrlarida ijro etish.
4. Jamoaviy o‘rganish va ijtimoiy hamkorlikni qo‘llash
Ushbu usulning maqsadi – o‘quvchilarning bir-biri bilan muloqot qilish va
tajriba almashish imkoniyatini yaratish.
Amaliy qo‘llash:
"O‘qish sherigi" – ikki o‘quvchi birga matnni o‘qiydi va tushunishini baham
ko‘radi.
"Hikoya muhokamasi" – kichik guruhlarda hikoyalar muhokama qilinadi, har
bir bola o‘z fikrini bildiradi.
"Sinf gazetasi" – bolalar o‘z hikoyalari, qiziqarli matnlari yoki o‘ziga yoqqan
kitoblar haqida yozib, sinf gazetasini nashr qilishadi.
"Hikoya yozamiz" – guruh bo‘lib hikoya yaratish va uni sahnalashtirish orqali
o‘quvchilar ijodiy fikrlashga o‘rganadi.
5. Bolalarni o‘z fikrlarini erkin bildirishga o‘rgatish
Ushbu usulning maqsadi – bolalarga o‘z fikrlarini erkin ifodalash imkoniyatini
yaratish va ularni rag‘batlantirish. Amaliy qo‘llash: O‘quvchilarga kitoblar bo‘yicha
o‘z fikrlarini yozma yoki og‘zaki tarzda ifodalash imkonini berish. "Nega bu hikoya
menga yoqdi?" kabi muhokama mashg‘ulotlarini o‘tkazish. "Savol-javob" usuli –
bolalar hikoya yoki matn bo‘yicha o‘zaro savollar berishadi. O‘quvchilarning hikoya
bo‘yicha o‘z yakunlarini yozishlariga imkon berish.
6. Mustaqil fikrlash va tanlov erkinligini rag‘batlantirish
Ushbu usulning maqsadi – bolalar mustaqil qaror qabul qilish va ijodiy fikrlash
ko‘nikmalarini rivojlantirish. Amaliy qo‘llash: Bolalarga matnni turli usullar bilan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
302
ISSN:3030-3613
o‘qib o‘rganish imkoniyatini berish (sahnalashtirish, audiokitoblar orqali tinglash,
guruh bo‘lib o‘qish). Bolalarga hikoyalar uchun alternativ yakunlarni yaratish
imkoniyatini berish. "Men qanday kitob yozgan bo‘lardim?" topshirig‘ini berish va
bolalarga o‘z hikoyalarini yaratish imkoniyatini taqdim etish.
7. Shaxsiylashtirilgan ta’lim yondashuvini qo‘llash. Ushbu usulning maqsadi –
har bir bolaning individual ehtiyojlari va qobiliyatlarini inobatga olgan holda o‘qish
jarayonini tashkil etish. Amaliy qo‘llash: O‘quvchilarning o‘qish tezligi va tushunish
darajasini individual baholash va ularga mos topshiriqlar berish. Differensial
yondashuvdan foydalanish: kuchli o‘quvchilar uchun qiyinroq, ko‘proq tushunishga
ehtiyoji bor o‘quvchilar uchun esa qo‘shimcha yordamchi materiallar berish.
Individual maqsadlar belgilash: har bir o‘quvchi o‘z o‘qish borasidagi shaxsiy
maqsadini aniqlaydi va unga erishish uchun ishlaydi. Erikson metodikasini
boshlang‘ich sinflarda o‘qish darslariga tatbiq etish orqali bolalarning o‘ziga bo‘lgan
ishonchini oshirish, o‘qishga bo‘lgan qiziqishini mustahkamlash va o‘quv jarayonini
yanada samarali qilish mumkin.
Ushbu yondashuvlar:
✅
Bolalarning qiziqishini oshiradi
✅
Mustaqil fikrlashni rivojlantiradi
✅
O‘quvchilarning ijtimoiy moslashuviga yordam beradi
✅
O‘qishdan zavqlanish hissini kuchaytiradi
Eng asosiysi, bolalar majburiyat sifatida emas, balki zavq va ishtiyoq bilan
o‘qish jarayoniga jalb etilishi muhim.
XULOSA
Boshlang‘ich sinflarda o‘qish savodxonligini rivojlantirishda Eriksonning
psixososial rivojlanish nazariyasiga asoslangan yondashuv bolalarning o‘qishga
bo‘lgan qiziqishini oshirish va ularning ijtimoiy-emotsional rivojlanishini qo‘llab-
quvvatlashda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu metodik tavsiyada o‘quvchilarning yoshiga
mos rag‘batlantirish tamoyillari, individual yondashuvning ahamiyati va amaliyotda
qo‘llash mumkin bo‘lgan samarali usullar ko‘rib chiqildi.
Asosiy xulosalar:
✅
Psixososial rivojlanish va o‘qish savodxonligi o‘zaro bog‘liq. Erikson
nazariyasiga ko‘ra, boshlang‘ich sinf o‘quvchilari mehnatsevarlik va nochorlik
o‘rtasidagi muhim bosqichdan o‘tadilar. Agar ularga o‘z qobiliyatlarini sinab ko‘rish
va muvaffaqiyatga erishish imkoniyati berilsa, ular o‘qishga ishonch va motivatsiya
bilan yondashadilar.
✅
Rag‘batlantirish va ishonch muhitini shakllantirish zarur. O‘quvchilar uchun
qulay va qo‘llab-quvvatlovchi ta’lim muhiti yaratish ularning bilim olishga bo‘lgan
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
303
ISSN:3030-3613
ishtiyoqini oshiradi. Pozitiv teskari aloqa, differensial yondashuv va individual
rag‘batlantirish usullari samaradorlikni oshiradi.
✅
O‘quvchilarga individual yondashish samarali natija beradi. Har bir bolaning
o‘ziga xos o‘qish sur’ati va qiyinchilik darajasi borligi inobatga olinishi kerak.
Diagnostik testlar, kuzatuv va suhbatlar yordamida ularning ehtiyojlari aniqlanib,
shunga mos metodlar tanlanishi lozim.
✅
Ta’lim jarayonida turli xil o‘qish strategiyalarini qo‘llash tavsiya etiladi.
O‘yinli metodlar, vizual va audiomateriallardan foydalanish, hikoya qilish hamda
juftlikda yoki guruhda ishlash o‘quvchilarning o‘qish malakalarini rivojlantirishga
yordam beradi.
✅
Ota-onalar va o‘qituvchilar o‘rtasida hamkorlik muhim. Farzandining o‘qish
rivojlanish jarayonida ota-onaning ishtiroki bolada o‘qishga bo‘lgan muhabbatni
shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi. Shuning uchun uy sharoitida kitob o‘qish
muhitini yaratish va bolani muntazam rag‘batlantirish zarur.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, Eriksonning metodikasiga asoslangan
o‘qish savodxonligini oshirish yondashuvi nafaqat bolalarning o‘qish ko‘nikmalarini
rivojlantiradi,
balki
ularning
psixologik
holati
va
ijtimoiy
muhitga
moslashuvchanligini ham yaxshilaydi. Bu esa bolalarning keyingi ta’lim bosqichlarida
ham muvaffaqiyatga erishishiga mustahkam poydevor yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Erikson, E. H. (1993). Bolalik va jamiyat (Childhood and Society). Tahrir qilingan
nashr. New York: W. W. Norton & Company.
2.
Vygotskiy, L. S. (1986). Aqliy rivojlanish va ta'lim. Moskva: Pedagogika
nashriyoti.
3.
Piyaje, J. (2001). Bolalarning aqliy rivojlanishi (The Psychology of the Child). New
York: Basic Books.
4.
Bruner, J. (1996). Ta’lim jarayoni (The Process of Education). Cambridge: Harvard
University Press.
5.
Dewey, J. (1916). Ta’lim falsafasi (Democracy and Education). New York:
Macmillan.
6.
Rogoff, B. (2003). Madaniy kontekstda rivojlanish (The Cultural Nature of Human
Development). New York: Oxford University Press.
7.
Slavin, R. E. (2006). Ta'lim psixologiyasi: Nazariya va amaliyot (Educational
Psychology: Theory and Practice). Boston: Pearson Education.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2023). Boshlang‘ich sinflar uchun
o‘qish metodikasi bo‘yicha tavsiyalar. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti.
9.
Hasanboyeva, U. (2020). Pedagogik psixologiya va yosh xususiyatlari. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
10.
G‘ulomov, S. (2019). Boshlang‘ich ta’lim metodikasi va innovatsion pedagogika.
Toshkent: Fan va texnologiya.
