T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
279
ISSN:3030-3613
B.F.SKINNER – XULQ-ATVOR NAZARIYASI HAQIDA MA’LUMOT VA
UNI BOSHLANG’ICH SINFLARDA QO’LLASH TEXNIKASI
Mannobova Nozimaxon Qamchibekovna
ANDIJON VILOYATI IZBOSKAN TUMANI
26-sonli umumiy o’rta ta’lim maktabi
boshlang’ich sinf o’qituvchisi
(METODIK TAVSIYA)
ANNOTATSIYA
Ushbu metodik tavsiyada B. F. Skinnerning xulq-atvor nazariyasi va uning
boshlang‘ich sinflarda o‘qish savodxonligini oshirishga ta’siri ko‘rib chiqiladi.
Skinnerning operant shartlanish konsepsiyasi o‘quvchilarning xatti-harakatlarini
rag‘batlantirish va boshqarish orqali ta’lim jarayonini samarali tashkil etishga imkon
beradi. Metodik tavsiyada quyidagi asosiy tamoyillar yoritilgan:
Ijobiy rag‘batlantirish – maqtov, mukofot va motivatsiya orqali o‘quvchilarning
o‘qishga bo‘lgan ishtiyoqini oshirish. Salbiy rag‘batlantirish – noqulay holatlarni
bartaraf etish orqali o‘quvchilarni maqsadga yo‘naltirish. Jazo va differensial
mustahkamlash – noto‘g‘ri xatti-harakatlarni kamaytirish va to‘g‘ri yondashuvlarni
rivojlantirish.
KALIT SO‘ZLAR:
. B. F. Skinner, Xulq-atvor nazariyasi, Operant
shartlanish, Ijobiy rag‘batlantirish, Salbiy rag‘batlantirish, Jazo va differensial
mustahkamlash
Tarkibi:
Muallif – N.A.Oripova Andijon viloyati Izboskan tumani 26-maktab
boshlang’ich sinf o’qituvchisi
Muharrir:
- M.R.Olimova Andijon viloyati Izboskan tumani 32-maktab oliy
toifali boshlang’ich sinf o’qituvchisi
Taqrizchilar:
- A.Darmonqulova Andijon viloyati Izboskan tumani 26-maktab
boshlang’ich sinf o’qituvchisi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
280
ISSN:3030-3613
D.Esonova Andijon viloyati Izboskan tumani 35-maktab boshlang’ich mentor
o’qituvchisi
Kirish
. B. F. Skinner va uning xulq-atvor nazariyasi.
F. Skinner kim edi? Burrhus Frederic Skinner (1904–1990) — amerikalik
psixolog, behaviorizm (xulq-atvor psixologiyasi) yo‘nalishining yetakchi vakili. U
inson va hayvonlarning xulq-atvorini o‘rganib, ta’lim jarayonida rag‘batlantirish va
jazolashning ta’sirini tahlil qilgan. Uning ishlari pedagogika, psixologiya va ta’lim
sohalariga katta ta’sir ko‘rsatgan. Skinner “operant shartlanish” tushunchasini ishlab
chiqdi, bu esa odamlarning xatti-harakatlarini tashqi omillar (rag‘bat va jazo) orqali
boshqarish mumkinligini ko‘rsatadi. Skinnerning xulq-atvor nazariyasi shunday
prinsipga asoslanadi: Inson xulq-atvori natijalarga bog‘liq. Agar xatti-harakat yaxshi
natija (rag‘bat) bersa, odam uni takrorlashga moyil bo‘ladi. Agar natija salbiy bo‘lsa,
u xatti-harakat yo‘qoladi yoki kamayadi. Skinnerning operant shartlanish tushunchasi
asosida xatti-harakatlar rag‘batlantirish va jazolash orqali o‘zgartirilishi mumkin.
Skinner tomonidan belgilangan asosiy tushunchalar. Operant xatti-harakatlar – odam
yoki hayvon muayyan natijaga erishish uchun bajaradigan harakatlar. Masalan, bola
yaxshi javob bersa, o‘qituvchi uni maqtaydi. Natijada, bola kelajakda ham darsga
tayyorlanishga intiladi.
Ijobiy rag‘batlantirish (Positive Reinforcement) – yaxshi xulq-atvor uchun
beriladigan mukofot yoki maqtov. Bu o‘quvchilarni motivatsiya qiladi. Masalan,
yaxshi o‘qigan o‘quvchiga yulduzcha yoki baho berish.
Salbiy rag‘batlantirish (Negative Reinforcement) – noqulay sharoitni yo‘qotish
orqali o‘quvchini ijobiy xulq-atvorga yo‘naltirish. Masalan, o‘quvchi topshiriqni
bajarsa, unga uyga vazifa kamaytiriladi.
Jazo (Punishment) – noto‘g‘ri xatti-harakatni kamaytirish uchun beriladigan
salbiy ta’sir. Masalan, dars davomida tartibni buzgan o‘quvchini o‘yindan chetlatish.
Differensial mustahkamlash (Differential Reinforcement) – faqat ijobiy
harakatlarni rag‘batlantirish va noto‘g‘ri harakatlarni e’tiborsiz qoldirish. Bu usul
orqali noto‘g‘ri xatti-harakatlar asta-sekin yo‘qoladi.
Skinnerning xulq-atvor nazariyasining ta’limga tatbiqi
Skinner ta’lim jarayonida rag‘batlantirish muhim ekanligini ta’kidlagan. Uning
yondashuvi boshlang‘ich sinf o‘quvchilarini o‘qishga motivatsiya qilishda juda
foydalidir. Ta’limda Skinner nazariyasining qo‘llanilishi:
Rag‘batlantirish tizimi yaratish.
Mukofot tizimi: O‘quvchilarning yaxshi natijalari uchun baho, yulduzcha yoki
sovg‘alar berish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
281
ISSN:3030-3613
Ma’naviy rag‘batlantirish: O‘qituvchi tomonidan maqtov, tabrik va dalda berish.
Xatolardan o‘rganish. O‘quvchilar noto‘g‘ri javob berganda, jazolash o‘rniga to‘g‘ri
yo‘naltirish va maslahat berish.
O‘yin orqali o‘qitish. Bolalar uchun o‘yin va tanlovlar yaratish, g‘oliblarni
mukofotlash.
Individul yondashuv.Har bir bolaning qobiliyatiga mos mashqlar berish va
ularga shaxsiy yondashish. Skinnerning xulq-atvor nazariyasi ta’lim jarayonida
rag‘batlantirish va jazolash muhim ekanligini ko‘rsatadi. Agar o‘quvchilar yaxshi
xulq-atvor uchun mukofot olsalar, ular kelajakda ham shunday qilishga intiladilar.
Differensial mustahkamlash, ijobiy rag‘batlantirish, o‘yin va mukofot tizimlari
boshlang‘ich sinflarda ta’lim samaradorligini oshirishga yordam beradi. Skinnerning
yondashuvi hozirgi zamonaviy ta’lim tizimida ham keng qo‘llanilib, faol o‘qitish
metodikalarini yaratishga asos bo‘lib xizmat qiladi.
Skinner nazariyasini boshlang‘ich sinflarda qo‘llash
B. F. Skinnerning xulq-atvor nazariyasi va operant shartlanish konsepsiyasi
boshlang‘ich sinflarda o‘qitish jarayonini samarali tashkil etish uchun juda muhim.
Chunki yosh o‘quvchilarni rag‘batlantirish va motivatsiya berish ularning o‘qishga
bo‘lgan qiziqishini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Quyida Skinner nazariyasining
boshlang‘ich sinflardagi amaliy qo‘llanilishiga oid asosiy usullar keltirilgan.
1. Ijobiy rag‘batlantirish usullari
Ijobiy rag‘batlantirish orqali o‘quvchilarning darsga bo‘lgan qiziqishini oshirish va
ularga yaxshi odatlarni singdirish mumkin.
Amaliyotda qo‘llash:
Mukofot tizimi yaratish – yaxshi natijalar uchun yulduzcha, sticker yoki kichik
sovg‘alar berish.
Ma’naviy rag‘batlantirish – o‘quvchini maqtash, uning yutuqlarini butun sinf oldida
e’tirof etish.
Topshiriqni yaxshi bajargan o‘quvchilarga maxsus rol yoki imtiyoz berish – masalan,
“Sinfdoshga yordamchi”, “Kitobxon rahbar” kabi unvonlar.
Misol:
O‘quvchi matnni to‘g‘ri va ravon o‘qisa, unga "Ajoyib o‘quvchi" degan belgi beriladi.
Matematik misollarni to‘g‘ri ishlagan o‘quvchiga "Zukko matematik" kartochkasi
beriladi.
2. Salbiy rag‘batlantirishni to‘g‘ri qo‘llash
Salbiy rag‘batlantirish noto‘g‘ri xatti-harakatlarni yo‘qotish uchun ishlatiladi. Lekin bu
usul jazoga emas, balki qoidalarni tushuntirishga va xatolarni to‘g‘ri tuzatishga
qaratilgan bo‘lishi kerak.
Amaliyotda qo‘llash:
Noto‘g‘ri xatti-harakatlarni e’tiborsiz qoldirish yoki muqobil yechim taklif qilish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
282
ISSN:3030-3613
Noto‘g‘ri javoblar uchun jazolash emas, balki qayta tushuntirish.
O‘quvchilarga noto‘g‘ri xatti-harakat natijasida yo‘qotadigan imkoniyatlarni
tushuntirish.
Misol:
Agar o‘quvchi dars paytida shovqin qilsa, unga “Agar jim bo‘lsang, keyin o‘yin
o‘ynash uchun vaqt bo‘ladi” deb tushuntiriladi.
Agar topshiriqni bajarmasa, unga "Agar mashqni tugatsang, darsdan keyin tanaffusda
dam olishga ko‘proq vaqt qoladi" kabi takliflar berish.
3. Differensial mustahkamlash (To‘g‘ri xulqni rag‘batlantirish)
Bu usul orqali noto‘g‘ri xatti-harakatlarni kamaytirish va to‘g‘ri xulqni rivojlantirish
mumkin.
Amaliyotda qo‘llash:
Ijobiy xulq-atvorni doimiy ta’kidlab borish.
O‘quvchilarga o‘z xatti-harakatlarini tahlil qilishga yordam berish.
To‘g‘ri xatti-harakatlarni mustahkamlash uchun jamoaviy faoliyatlar yaratish.
Misol:
Agar o‘quvchi darsda tartibni buzmasa va faol qatnashsa, unga "Eng namunali
o‘quvchi" kartochkasi beriladi.
Sinf ichida do‘stona muhit yaratish uchun “Eng ko‘p yordam bergan o‘quvchi”
mukofoti topshiriladi.
4. O‘yinli o‘qitish yondashuvi
Skinner nazariyasi bo‘yicha o‘quv jarayoni qiziqarli va interaktiv bo‘lsa, o‘quvchilar
o‘rganishga ko‘proq motivatsiya oladi.
Amaliyotda qo‘llash:
“Mukofotli musobaqalar” o‘tkazish.
Interaktiv o‘yinlar orqali o‘qish savodxonligini oshirish.
Rol o‘ynash texnikasidan foydalanish.
Misol: O‘quvchilarga har bir to‘g‘ri javob uchun ball berish va ball yig‘gan o‘quvchini
rag‘batlantirish.
"Aqliy hujum" o‘yinlari orqali yangi so‘zlarni o‘rgatish.
"Sinf do‘koni" tashkil qilish – o‘quvchilar yaxshi natijalari uchun ball yig‘ib, o‘z
ballarini kichik sovg‘alar bilan almashtirishlari mumkin.
5. Individual yondashuvni qo‘llash
Har bir o‘quvchi turlicha o‘rganish uslubiga ega. Skinner nazariyasi asosida individual
yondashuvni qo‘llash o‘quvchilarni ta’lim jarayoniga yanada faol jalb qilish imkonini
beradi.
Amaliyotda qo‘llash: Har bir o‘quvchining qobiliyatini hisobga olgan holda mos
topshiriqlar berish. O‘quvchilarning qiziqishiga mos ravishda darslarni moslashtirish.
Har bir o‘quvchining muvaffaqiyatini individual kuzatish va qo‘llab-quvvatlash.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
283
ISSN:3030-3613
Misol: Kam gapiradigan o‘quvchilar uchun tasviriy materiallar orqali o‘qish
topshiriqlari berish . O‘quvchilarning har biriga mos qiyinchilik darajasidagi mashqlar
taklif qilish. Kamdan-kam maqtov eshitadigan o‘quvchilarni kichik yutuqlari uchun
ham rag‘batlantirish. Skinnerning xulq-atvor nazariyasi boshlang‘ich sinflarda
o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish, o‘qishga bo‘lgan qiziqishini shakllantirish va
to‘g‘ri xatti-harakatlarni rivojlantirish uchun samarali usullardan biridir. Ijobiy
rag‘batlantirish o‘quvchilarni yanada yaxshi natijalarga erishishga undaydi. Salbiy
rag‘batlantirish noto‘g‘ri xatti-harakatlarni kamaytirishda muhim rol o‘ynaydi.
Differensial mustahkamlash orqali o‘quvchilar ongli ravishda yaxshi xatti-harakatlarni
shakllantirishadi. O‘yinli yondashuv va individual moslashuv o‘quvchilar uchun ta’lim
jarayonini yanada qiziqarli qiladi. Skinnerning bu yondashuvlari boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari uchun samarali metodika bo‘lib, o‘quvchilarning mavzularni yaxshi
o‘zlashtirishi va ijobiy xulq-atvor shakllantirishi uchun juda foydalidir.
Ijobiy rag‘batlantirish tizimini yaratish
Ijobiy rag‘batlantirish tizimi o‘quvchilarning motivatsiyasini oshirish, faolligini
rag‘batlantirish va o‘qish jarayoniga qiziqishini kuchaytirish uchun muhim
strategiyalardan biridir. Skinnerning operant shartlanish nazariyasiga ko‘ra, to‘g‘ri va
ijobiy xatti-harakatlar mukofotlanganda, o‘quvchilar ushbu xatti-harakatlarni
takrorlashga moyil bo‘ladilar. Shuning uchun ijobiy rag‘batlantirish tizimi sinfda
yaxshi xulq-atvor va bilim olishga qiziqishni shakllantirishga xizmat qiladi.
1. Rag‘batlantirish tizimining asosiy tamoyillari
Ijobiy rag‘batlantirish tizimi quyidagi tamoyillarga asoslanishi kerak:
✅
Adolatli bo‘lish – barcha o‘quvchilar rag‘batlantirish imkoniyatiga ega bo‘lishi
kerak.
✅
Aniq va tushunarli bo‘lish – qoidalar va mukofotlar aniq belgilanishi zarur.
✅
Doimiy bo‘lish – tizim uzluksiz ishlashi va oldindan e’lon qilinishi kerak.
✅
O‘quvchilar yoshi va ehtiyojlariga mos bo‘lish – sinf bosqichiga qarab moslashtirish
lozim.
✅
Jamoaviy va individual rag‘batlantirishni o‘z ichiga olishi – ham guruh, ham alohida
o‘quvchilar mukofotlanishi kerak.
2. Rag‘batlantirish shakllari
O‘quvchilarning yoshiga mos ravishda turli xil rag‘batlantirish shakllarini joriy etish
mumkin.
A) Moddiy rag‘batlantirish (Tashqi motivatsiya)
Bu rag‘batlantirish turi o‘quvchilarni ko‘proq harakat qilishga undaydi, lekin uni
me’yorida qo‘llash muhim.
🔹
Stickerlar va yulduzchalar – har bir yaxshi javob yoki to‘g‘ri bajarilgan topshiriq
uchun.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
284
ISSN:3030-3613
🔹
Ballar va mukofot tizimi – o‘quvchilar ma’lum ball to‘plashgach, mukofotga ega
bo‘ladilar.
🔹
Sinf “do‘koni” – to‘plangan ballar yoki yulduzchalarni kichik sovg‘alarga
almashtirish.
Misol:
10 ta yulduzcha to‘plagan o‘quvchi “Kitobxon yulduzi” unvonini oladi.
Eng ko‘p ball to‘plagan o‘quvchi “Sinf sardori” bo‘lish imkoniyatiga ega.
B) Ma’naviy rag‘batlantirish (Ichki motivatsiya)
Bu turdagi rag‘batlantirish o‘quvchilarning o‘qishga bo‘lgan ichki qiziqishini
oshirishga qaratilgan.
🔹
Maqtov va e’tirof – o‘qituvchining og‘zaki maqtovi o‘quvchining ishonchini
oshiradi.
🔹
Maxsus unvon va rollar berish – masalan, “Hafta qahramoni”, “Ijodkor bola” kabi
nomlar.
🔹
Jamoa oldida tan olish – yaxshi ishlagan o‘quvchilar sinf oldida e’tirof etiladi.
Misol:
“Sinf sardori” yoki “Eng yaxshi yordamchi” unvoni sinfda faol qatnashgan bolaga
beriladi.
Yaxshi hikoya yozgan o‘quvchi sinf oldida hikoyasini o‘qib beradi.
3. Rag‘batlantirish tizimini joriy etish bosqichlari
1-bosqich: Qoidalarni aniqlash va e’lon qilish
O‘quvchilar bilan birga sinf qoidalari tuziladi.
Mukofot va rag‘batlantirish shartlari tushuntiriladi.
O‘quvchilarga rag‘batlantirish tizimi qanday ishlashi tushuntiriladi.
Misol:
"Kim eng ko‘p o‘qish topshiriqlarini bajarsa, “Hafta kitobchisi” bo‘ladi."
2-bosqich: Rag‘batlantirishni sinf hayotiga tatbiq etish
Dars jarayonida va tanaffusda ijobiy xatti-harakatlar kuzatilib, belgilanadi.
Har bir kichik yutuq e’tirof etiladi.
O‘quvchilarga motivatsiya berish uchun interaktiv doska yoki maxsus jadvallar
qo‘llanadi.
3-bosqich: Yutuqlarni baholash va mukofotlash
Har haftalik yoki oylik natijalarga ko‘ra eng faol o‘quvchilar tanlanadi.
Mukofotlash marosimlari o‘tkaziladi.
O‘quvchilarga yutuqlari bo‘yicha fikr-mulohazalar beriladi.
4. Rag‘batlantirish tizimining samaradorligini oshirish yo‘llari
✅
Yoshga moslashtirish – past sinflar uchun ko‘proq o‘yinlar orqali, yuqori sinflarda
esa akademik yondashuv bilan rag‘batlantirish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
285
ISSN:3030-3613
✅
Guruh va individual rag‘batlantirishni uyg‘unlashtirish – o‘quvchilar jamoaviy
ishlashni ham o‘rganishlari uchun guruh mukofotlari ham bo‘lishi kerak.
✅
Motivatsiyani pasaytirib yubormaslik – bir xil mukofotlar vaqt o‘tishi bilan zerikarli
bo‘lib qolishi mumkin, shuning uchun mukofotlarni o‘zgartirib borish kerak.
✅
Har bir o‘quvchining yutuqlarini e’tirof etish – faqat oldinda borayotganlar emas,
balki barcha o‘quvchilar rag‘batlantirilishi lozim.
Ijobiy rag‘batlantirish tizimi boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarning bilim olishga
bo‘lgan qiziqishini oshirish, faolligini kuchaytirish va to‘g‘ri xulq-atvorni
shakllantirish uchun samarali vosita hisoblanadi. Ma’naviy va moddiy rag‘batlantirish
uyg‘unligi ta’lim jarayonini qiziqarli, samarali va motivatsion qiladi. O‘qituvchilar
uchun muhim jihat – bu tizimni adolatli, tushunarli va izchil yuritishdir.
Skinnerning xulq-atvor nazariyasiga asoslangan bunday yondashuv bolalarning o‘qish
jarayonida faollikni oshirish, mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini shakllantirish va ijobiy
ta’lim muhitini yaratish imkonini beradi.
Salbiy rag‘batlantirish
– bu xatti-harakatni yo‘qotish yoki kamaytirish
maqsadida noqulay holat yoki natija bilan bog‘lash jarayoni. Pedagogikada bu
tushuncha ehtiyotkorlik bilan qo‘llanishi kerak, chunki noto‘g‘ri yondashuv
o‘quvchining motivatsiyasini pasaytirishi va ruhiy bosim yaratishi mumkin.
Salbiy rag‘batlantirish turlari: Natijaviy javob – O‘quvchi noto‘g‘ri ish qilganida, unga
yoqimsiz oqibatlar ko‘rsatiladi (masalan, noto‘g‘ri javob uchun qo‘shimcha topshiriq
berish).
Imtiyozlarni cheklash – O‘quvchi intizomga rioya qilmasa, unga berilgan imtiyoz
(masalan, o‘yinga qo‘shilish huquqi) olib qo‘yiladi.
Ogohlantirish va takroriy nazorat – O‘quvchi qoidaga rioya qilmasa, unga
ogohlantirish berilib, keyingi safar xatti-harakati tekshiriladi.
Ta'lim jarayonida ehtiyotkorlik bilan ishlatish
Salbiy rag‘batlantirish pedagogikaning asosiy usuli bo‘la olmaydi. Uni faqat
o‘quvchining xatti-harakatlarini tuzatish maqsadida, yumshoq shaklda qo‘llash
maqsadga muvofiq.
Yaxshi muvozanatlangan yondashuvda salbiy rag‘batlantirish doimo ijobiy
rag‘batlantirish bilan birga qo‘llanadi (masalan, noto‘g‘ri javobni to‘g‘ri javob bilan
taqqoslab, o‘quvchini to‘g‘ri fikrlashga yo‘naltirish).
O‘quvchilarning individual psixologik xususiyatlari hisobga olinishi kerak, chunki
ba'zi bolalar uchun salbiy rag‘batlantirish motivatsiyani keskin pasaytirishi mumkin.
Siz pedagogik metodik tavsiyalaringizda salbiy rag‘batlantirishga qanday
yondashmoqchisiz? Unga qanday chegaralar qo‘yish kerak deb hisoblaysiz?
Salbiy rag‘batlantirishdan foydalanish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
286
ISSN:3030-3613
B. F. Skinnerning xulq-atvor nazariyasida salbiy rag‘batlantirish (negative
reinforcement) – o‘quvchi noxush holatdan qutulishi yoki bosim kamayishi orqali
xatti-harakatni kuchaytirish jarayonidir. Bu jazoga o‘xshab ko‘rinsa ham, aslida
jazodan farqli: salbiy rag‘batlantirish o‘quvchini yaxshi xatti-harakatga undash uchun
yoqimsiz omillarni olib tashlashni anglatadi.
1. Salbiy rag‘batlantirish va jazo farqi
2. Salbiy rag‘batlantirish usullari
A) Ogohlantirish va noxush vaziyatdan qutulish
O‘quvchilarga biror vazifa bajarilmaganda yoki noto‘g‘ri xatti-harakat qilinganda
qanday oqibatlar bo‘lishi haqida tushuntiriladi.
Misol:
Uy vazifasi bajarmagan o‘quvchi – dars so‘ngida qolib bajarishi kerak.
Barcha topshiriqlarni to‘g‘ri bajargan o‘quvchi – tanaffusga ertaroq chiqish
imkoniyatiga ega bo‘ladi.
➡️
Bu yondashuv o‘quvchilarda mas’uliyat hissini oshirishga xizmat qiladi.
B) Qulay sharoitlarni cheklash va ularni qayta ochish
Ba’zan o‘quvchilar yaxshi natija ko‘rsatishlari uchun ma’lum imtiyozlarni vaqtincha
olib tashlash kerak bo‘ladi. Agar o‘quvchi kerakli xatti-harakatni bajarsa, u imtiyoz
qaytariladi.
Misol:
Sinf haddan tashqari shovqin qilsa, o‘qituvchi ularning sevimli o‘yin vaqtini bekor
qilishi mumkin. Agar tartib tiklansa, o‘yin vaqti qayta beriladi.
Mashqni bajarmagan bolalar – jamoaviy o‘yinda ishtirok eta olmaydi, ammo keyingi
safar to‘g‘ri ishlasa, ishtirok etish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
➡️
Bu usul bolalarga o‘z harakatlari natijasini his qilishga yordam beradi.
C) Ortga surish (sekinlashtirish) strategiyasi
O‘quvchilar ba’zan shoshilinch natijalarni xohlashadi. Salbiy rag‘batlantirish orqali
ular kerakli xatti-harakatlarni bajarmaguncha kutilgan natija yoki mukofot
kechiktirilishi mumkin.
Misol:
O‘quvchi mashqlarni shoshilib, xatolar bilan bajarsa, mukofot olish kechiktiriladi va
unga yana bir marta to‘g‘ri bajarish imkoniyati beriladi.
Tartibsiz o‘quvchilar – to‘g‘ri xatti-harakat ko‘rsatmaguncha guruhda ishlash
imkoniyatidan mahrum bo‘lishi mumkin.
➡️
Bu metod o‘quvchilarga sabr-toqat va diqqatni jamlash ko‘nikmalarini o‘rgatadi.
3. Salbiy rag‘batlantirish samaradorligini oshirish yo‘llari
✅
O‘quvchilarni oldindan xabardor qilish – ular nima sababdan muayyan imtiyozdan
mahrum bo‘lishlarini tushunishlari kerak.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
287
ISSN:3030-3613
✅
Adolat va izchillikni ta’minlash – barcha o‘quvchilarga teng qoida qo‘llanilishi
muhim.
✅
O‘quvchilarning hissiy holatini inobatga olish – haddan tashqari bosim bolalarning
motivatsiyasini yo‘qotishi mumkin.
✅
Alternativ variantlarni taklif qilish – o‘quvchi xatosini tuzatishi uchun imkoniyat
berish muhim.
4. Salbiy rag‘batlantirishning mumkin bo‘lgan xavflari
❌
O‘quvchilar stressga tushishi – haddan tashqari salbiy rag‘batlantirish ularning
o‘ziga bo‘lgan ishonchini pasaytirishi mumkin.
❌
Ichki motivatsiyaning yo‘qolishi – agar faqat tashqi omillarga asoslanilsa, bolalar
shunchaki jazodan qochish uchun o‘rganishi mumkin.
❌
O‘quvchilar bilan munosabatga salbiy ta’sir – haddan tashqari qattiq choralar
o‘quvchi va o‘qituvchi o‘rtasidagi ishonchga zarar yetkazishi mumkin.
➡️
Shu sababli salbiy rag‘batlantirishni doimo ijobiy rag‘batlantirish bilan
muvozanatlash kerak!
Salbiy rag‘batlantirish o‘quvchilarga to‘g‘ri xatti-harakatni o‘rganish va mas’uliyatni
his qilishga yordam beruvchi samarali metodlardan biri. Biroq, uni haddan tashqari
qo‘llash o‘quvchilarning motivatsiyasiga salbiy ta’sir qilishi mumkin. Shuning uchun
u ijobiy rag‘batlantirish bilan uyg‘unlashtirilgan holda ishlatilishi lozim.
Eng muhimi, o‘qituvchi salbiy rag‘batlantirishni tushuncha berish va o‘quvchilarning
shaxsiy rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash uchun ishlatishi kerak, jazolash vositasi
sifatida emas.
O‘yin va tanlovlar orqali o‘qitish
Boshlang‘ich sinflarda o‘yin va tanlov elementlarini o‘qitish jarayoniga kiritish
o‘quvchilarning o‘rganishga bo‘lgan qiziqishini oshirib, ularning faolligini va
ishtirokini kuchaytiradi. B. F. Skinnerning xulq-atvor nazariyasi asosida, o‘yin va
tanlovlar ijobiy rag‘batlantirish orqali bilim olishni yanada samarali qiladi.
1. O‘yin va tanlovlarning ta’limiy ahamiyati
✅
O‘quvchilarning qiziqishini oshiradi – o‘yin elementlari darsni qiziqarli qiladi.
✅
Faol ishtirokni ta’minlaydi – bolalar bilimni o‘zlari izlab topishadi.
✅
Mustaqil fikrlash va ijodkorlikni rivojlantiradi – muammolarni o‘yin shaklida hal
qilishga o‘rgatadi.
✅
Jamoaviy ishlash ko‘nikmalarini shakllantiradi – guruhli o‘yin va tanlovlar orqali
bolalar muloqot qilishni o‘rganadilar.
✅
Xatolar orqali o‘rganish imkonini beradi – natijadan qat’i nazar, bolalar yangi
tajriba orttirishadi.
2. O‘yin texnologiyalarini qo‘llash usullari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
288
ISSN:3030-3613
A) Ta’limiy o‘yinlar
Bu usul o‘quvchilarga bilim berish va ularning ko‘nikmalarini shakllantirishga
qaratilgan. Masalan:
"So‘z top" o‘yini – o‘quvchilar o‘rganilgan mavzu bo‘yicha so‘zlar yoki atamalarni
topishadi.
"Matn bo‘yicha savollar" o‘yini – matn o‘qib bo‘lingach, o‘qituvchi o‘quvchilarga
savollar berib, to‘g‘ri javob berganlarni mukofotlaydi.
"Lug‘at boyligini oshirish" o‘yini – bolalar o‘rgangan yangi so‘zlarini tasvirlab yoki
jumlada ishlatib ko‘rsatishadi.
➡️
Bu usul tafakkurni rivojlantirishga va bilimni mustahkamlashga yordam beradi.
B) Rolli o‘yinlar
O‘quvchilarga turli mavzularda rolli sahnalashtirish imkoniyati beriladi. Masalan:
"Intervyu" o‘yini – o‘quvchilar muayyan mavzu bo‘yicha bir-birlariga intervyu
berishadi.
"Kitob qahramonlari" o‘yini – o‘quvchilar hikoya qahramonlarini jonlantirishadi.
"Savdo-sotiq" o‘yini – bolalar o‘rgangan so‘z va iboralarni muloqotda ishlatishadi.
➡️
Rolli o‘yinlar o‘quvchilarning nutq ko‘nikmalarini oshirib, ularni ishonchli va faol
bo‘lishga o‘rgatadi.
C) Gamifikatsiya (o‘yin elementlari yordamida o‘qitish)
Gamifikatsiya o‘quv jarayoniga o‘yin qoidalarini kiritish orqali bolalarning darsga
qiziqishini oshiradi. Masalan:
"Ball yig‘ish tizimi" – har bir to‘g‘ri javob uchun o‘quvchilar ball yig‘ishadi va
yakunda rag‘batlantiriladi.
"Sinf darajalari" – o‘quvchilarning bilimlari oshgani sari ular yangi "darajaga"
chiqishadi.
"Missiya bajarish" – dars jarayonida muayyan topshiriqlarni bajargan o‘quvchilar
rag‘batlantiriladi.
➡️
Bu usul bolalarning darsga bo‘lgan ishtiyoqini oshirishga xizmat qiladi.
3. Tanlovlar orqali rag‘batlantirish
A) Jamoaviy tanlovlar
Bolalar jamoa bo‘lib topshiriqlarni bajaradilar. Masalan:
"Kim ko‘proq so‘z topa oladi?" – guruhlar berilgan mavzu bo‘yicha eng ko‘p so‘z
topishga harakat qilishadi.
"Savol-javob marafoni" – o‘quvchilar berilgan savollarga navbat bilan javob berishadi.
"Kreativ yozuvchi" – bolalar berilgan so‘zlar asosida ijodiy hikoya tuzishadi.
➡️
Bu usul o‘quvchilarning ijodiy tafakkurini rivojlantirishga yordam beradi.
B) Individual tanlovlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
289
ISSN:3030-3613
Har bir o‘quvchi mustaqil harakat qiladi va o‘z natijalari bo‘yicha baholanadi.
Masalan:
"Eng yaxshi hikoya muallifi" – bolalar o‘z hikoyalarini yozib, eng yaxshisi tanlab
olinadi.
"Kitobxonlar chempionati" – kim eng ko‘p kitob o‘qiganini aniqlash uchun tanlov
o‘tkaziladi.
"Savodxonlik turniri" – imlo va grammatikaga oid tanlovlar o‘tkaziladi.
➡️
Bu usul bolalarni mustaqil ishlashga va o‘z ustida ishlashga rag‘batlantiradi.
4. O‘yin va tanlovlardan maksimal natija olish uchun tavsiyalar
✔
O‘yin va tanlovlarni o‘quv dasturiga moslashtirish – ular faqat o‘yin emas, balki
ta’limiy ahamiyatga ega bo‘lishi kerak.
✔
Rag‘batlantirish tizimini joriy qilish – o‘quvchilar faol ishtirok etishlari uchun kichik
sovg‘alar yoki maqtov tizimini yo‘lga qo‘yish muhim.
✔
Barcha o‘quvchilarni qamrab olish – tanlov va o‘yinlarda hamma ishtirok etishi
uchun teng sharoit yaratish kerak.
✔
Natijalarni tahlil qilish va baholash – o‘yin va tanlovlar qanday ta’sir
ko‘rsatayotganini kuzatib borish va kerak bo‘lsa, takomillashtirish.
O‘yin va tanlovlar orqali o‘qitish boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining darsga bo‘lgan
qiziqishini oshirib, ularning bilim olish jarayonini yanada samarali qiladi. O‘yin
elementlari orqali bolalar mustaqil fikrlash, ijodkorlik, jamoada ishlash va xatolaridan
saboq olish ko‘nikmalarini rivojlantirishadi. Shuningdek, B. F. Skinnerning ijobiy
rag‘batlantirish tamoyillari asosida bolalar muvaffaqiyat uchun intilishadi va yangi
bilimlarni tezroq o‘zlashtirishadi.
Shuning uchun o‘qituvchilar o‘yin va tanlovlarni dars jarayoniga doimiy ravishda joriy
etishlari kerak!
Noto‘g‘ri xatti-harakatlarga differensial yondashuv
Boshlang‘ich sinflarda ba’zi o‘quvchilar noto‘g‘ri xatti-harakatlarni namoyon
qilishi mumkin. Bu holatlar o‘quvchilarning yoshiga, temperamentiga, oilaviy
muhitiga yoki individual xususiyatlariga bog‘liq bo‘lishi mumkin. B. F. Skinnerning
xulq-atvor nazariyasi asosida noto‘g‘ri xatti-harakatlarga differensial yondashuv
qo‘llash orqali o‘quvchilarning ijtimoiy va o‘quv jarayoniga moslashuvini yaxshilash
mumkin.
1. Differensial yondashuv nima?
Differensial yondashuv – bu o‘quvchilarning individual ehtiyojlari va xatti-
harakatlariga qarab turlicha munosabatda bo‘lishdir. Har bir bola o‘ziga xos shaxs
bo‘lib, noto‘g‘ri xatti-harakatlarga sabablari ham turlicha bo‘lishi mumkin. Shu bois,
ularning harakatlariga umumiy jazo berish o‘rniga, ularning shaxsiy xususiyatlarini
inobatga olgan holda yondashish kerak.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
290
ISSN:3030-3613
2. Differensial yondashuv tamoyillari
✅
Xatti-harakatni emas, balki sababni tushunish – bolalar nima uchun bunday harakat
qilishayotganini aniqlash.
✅
Ijobiy rag‘batlantirishga urg‘u berish – yaxshi harakatlarni ko‘proq e’tirof etish va
mustahkamlash.
✅
Muammoni hal qilishga yo‘naltirish – bolaning noto‘g‘ri xatti-harakatidan dars
chiqarishiga yordam berish.
✅
Rag‘batlantirish va jazoni muvozanatlash – bolaga jazo berish o‘rniga, to‘g‘ri
yo‘nalish ko‘rsatish.
3. Differensial yondashuv usullari
A) Ijobiy rag‘batlantirish orqali muammoni hal qilish
Skinner nazariyasi bo‘yicha ijobiy mustahkamlash eng samarali usullardan biridir.
O‘quvchining noto‘g‘ri xatti-harakatini yo‘qotish uchun uning to‘g‘ri hatti-
harakatlarini rag‘batlantirish lozim.
🔹
Misol: Agar bola dars paytida doimiy ravishda gapirish bilan shug‘ullansa, uni
jazolash o‘rniga, dars oxirida faol ishtirok etgan bolalarni taqdirlash mumkin. Bu
noto‘g‘ri xatti-harakatlarning kamayishiga olib keladi.
B) Salbiy rag‘batlantirishdan ehtiyotkorlik bilan foydalanish
Salbiy rag‘batlantirish noto‘g‘ri xatti-harakatni kamaytirishda yordam beradi, lekin uni
haddan tashqari qo‘llash o‘quvchilar ruhiyatiga salbiy ta’sir qilishi mumkin.
🔹
Misol: Agar bola dars vaqtida boshqa o‘quvchilarga halaqit bersa, uni sinfda o‘tirish
tartibini o‘zgartirish orqali ogohlantirish mumkin. Agar bu holat takrorlansa, unga
ma’lum vaqt davomida tanaffusda o‘yin o‘ynash imkoniyatidan foydalanish
cheklanadi.
C) Xulq-atvorni modellashtirish
Bolalar ko‘pincha kattalar va tengdoshlari xatti-harakatlarini kuzatib, o‘ziga
singdiradi. Shu sababli, o‘qituvchi ularga to‘g‘ri namuna bo‘lishi kerak.
🔹
Misol: Agar o‘qituvchi sinfda hurmat bilan muloqot qilsa, bolalar ham o‘zaro
hurmat bilan muomala qilishni o‘rganishadi.
D) Alternativ xatti-harakatlarni o‘rgatish
Ba’zi bolalar shunchaki qanday to‘g‘ri harakat qilishni bilishmaydi. Ularni to‘g‘ri
yo‘lga solish uchun muqobil variantlarni ko‘rsatish kerak.
🔹
Misol: Agar bola dars paytida shovqin qilsa, unga energiyasini to‘g‘ri yo‘naltirish
uchun qisqa tanaffuslar yoki harakatli mashg‘ulotlar taklif qilinishi mumkin.
E) Jazo emas, mas’uliyat hissini oshirish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
291
ISSN:3030-3613
Jazo bolaning xatti-harakatini vaqtincha to‘xtatishi mumkin, lekin u mas’uliyatni his
qilishiga olib kelmaydi. O‘quvchilar noto‘g‘ri harakat qilganda, javobgarlikni o‘z
zimmasiga olishni o‘rgatish kerak.
🔹
Misol: Agar bola doskani chizib qo‘ysa, unga tanbeh berish o‘rniga, doskani o‘zi
artib qo‘yishi kerakligini tushuntirish maqsadga muvofiq.
4. Differensial yondashuvni tatbiq etishda e’tibor berish lozim bo‘lgan jihatlar
✔
Har bir bolaning individual xususiyatlarini hisobga olish – har bir o‘quvchining
temperamenti, oilaviy muhitini tushunish kerak.
✔
Davomiy kuzatuv va baholash – bolaning xatti-harakatlarini o‘zgartirishda qanday
yondashuv samarali bo‘layotganini aniqlash muhim.
✔
Ota-onalar bilan hamkorlik qilish – bolaga maktab va uyda bir xil yondashuv
qo‘llanilishi kerak.
✔
Jazolash o‘rniga yechim izlash – noto‘g‘ri xatti-harakat sabablarini aniqlab, ularni
bartaraf etish muhim. Noto‘g‘ri xatti-harakatlarni to‘g‘ri boshqarish uchun
o‘qituvchilar differensial yondashuvdan foydalanishlari lozim. Skinner nazariyasiga
ko‘ra, bolaning noto‘g‘ri harakatlarini jazolash o‘rniga, to‘g‘ri harakatlarini
rag‘batlantirish eng samarali usul hisoblanadi. Bundan tashqari, xulq-atvorni
modellashtirish, alternativ xatti-harakatlarni o‘rgatish va mas’uliyat hissini
shakllantirish orqali bolalarning ijtimoiy muhitga moslashuvi osonlashadi. Har bir bola
alohida yondashuvga loyiq!
Individual yondashuv va shaxsiy yutuqlarni rag‘batlantirish
Boshlang‘ich sinflarda har bir o‘quvchining ta’limga bo‘lgan ehtiyoji, qiziqishi
va qobiliyati turlicha bo‘ladi. Shu sababli, ularga individual yondashuv orqali ta’lim
berish va shaxsiy yutuqlarini rag‘batlantirish muhim ahamiyat kasb etadi. Skinnerning
xulq-atvor nazariyasiga ko‘ra, mustahkamlovchi omillar orqali o‘quvchilarning
o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasini oshirish mumkin.
1. Individual yondashuvning mohiyati
Individual yondashuv – bu har bir o‘quvchining o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga
olgan holda ta’lim jarayonini tashkil etish demakdir. Bu quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
✅
O‘quvchining qiziqish va ehtiyojlarini aniqlash – har bir bolaning o‘rganish uslubi
har xil bo‘lishi mumkin.
✅
Moslashuvchan o‘quv rejalarini ishlab chiqish – turli darajadagi o‘quvchilarga mos
keladigan topshiriqlar berish.
✅
Ijobiy rag‘batlantirish tizimini joriy etish – o‘quvchilarning shaxsiy yutuqlarini
qadrlash va ularga motivatsiya berish.
✅
O‘quvchilarga tanlov berish – ularning qobiliyatini inobatga olgan holda, dars
usullarini erkin tanlash imkoniyatini yaratish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
292
ISSN:3030-3613
2. Shaxsiy yutuqlarni rag‘batlantirish tamoyillari
Skinnerning operant shartlash nazariyasi asosida har qanday o‘quvchi o‘zining shaxsiy
muvaffaqiyatlarini ko‘rsa, uning bilim olishga bo‘lgan ishtiyoqi oshadi. Quyidagi
tamoyillar shaxsiy yutuqlarni rag‘batlantirishda samarali hisoblanadi:
✔
Har bir kichik yutuqni ham e’tirof etish – o‘quvchilar katta natijalarga erishishidan
oldin, kichik muvaffaqiyatlarini qadrlash kerak.
✔
Shaxsiy o‘sishni kuzatish – har bir bolaning oldingi natijalari bilan hozirgisini
taqqoslab, uning o‘z ustida ishlayotganini ko‘rsatish.
✔
Turli xil mukofot tizimlarini joriy etish – faqat moddiy emas, balki ma’naviy
rag‘batlantirishga ham e’tibor berish.
✔
O‘quvchilarning mustaqil qaror qabul qilishiga imkon yaratish – ularni mustaqil
fikrlashga undash.
3. Individual yondashuv va shaxsiy yutuqlarni rag‘batlantirish usullari
A) Differensial yondashuvni qo‘llash
Har bir o‘quvchi turli bilim va qobiliyatlarga ega bo‘lgani uchun, ularning ehtiyojlariga
mos ravishda topshiriqlar tayyorlanishi kerak.
🔹
Misol: O‘quvchilarni bilim darajasiga qarab kichik guruhlarga bo‘lish va ularga mos
topshiriqlar berish.
B) Mustahkamlovchi rag‘batlantirish usullari
Skinner nazariyasiga ko‘ra, to‘g‘ri harakatlarni mustahkamlash o‘quvchining o‘qishga
bo‘lgan qiziqishini oshiradi.
🔹
Misol: Dars davomida yaxshi ishlagan o‘quvchilarga "Kun yulduzi", "Eng faol
o‘quvchi", "Ijodkor o‘quvchi" kabi maqomlarni berish.
C) Individual ta’lim rejalari
O‘quvchilarning individual ehtiyojlarini hisobga olgan holda, ularning qiziqishlariga
mos keladigan topshiriqlar tayyorlash lozim.
🔹
Misol: O‘qish jarayonida hikoya yozishni yoqtiradigan bolalarga insholar yozish
imkoniyatini berish, matematikani yaxshi o‘zlashtirgan bolalar uchun murakkabroq
misollar berish.
D) Shaxsiy portfolioni shakllantirish
O‘quvchilarning yutuqlarini kuzatib borish va ularning rivojlanishini aks ettiradigan
shaxsiy portfolio yaratish foydali bo‘ladi.
🔹
Misol: Har bir o‘quvchining eng yaxshi ishlari, yozgan hikoyalari yoki chizgan
rasmlari jamlanmasini tuzish va ularni sinf burchagiga joylashtirish.
E) Ota-onalar bilan hamkorlik
Shaxsiy yutuqlarni rag‘batlantirish jarayonida ota-onalar ham faol ishtirok etishi kerak.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
293
ISSN:3030-3613
🔹
Misol: O‘quvchining muvaffaqiyatlari haqida ota-onalarga xabar berish, ularga
bolaning qobiliyatini rivojlantirish bo‘yicha tavsiyalar berish.
4. Rag‘batlantirish tizimini ishlab chiqishda muhim jihatlar
📌
Har bir o‘quvchining individual ehtiyojlarini hisobga olish.
📌
Faoliyatga asoslangan rag‘batlantirish tizimini ishlab chiqish.
📌
Rag‘batlantirishning adolatli bo‘lishini ta’minlash.
📌
Motivatsiya tizimini doimiy ravishda takomillashtirib borish.
Boshlang‘ich sinflarda o‘quvchilarga individual yondashuv qo‘llash va ularning
shaxsiy yutuqlarini rag‘batlantirish ta’lim jarayonining samaradorligini oshiradi.
Skinnerning xulq-atvor nazariyasi asosida mustahkamlovchi usullardan foydalangan
holda, bolalarning o‘qishga bo‘lgan motivatsiyasini kuchaytirish mumkin.
O‘quvchilarning individual ehtiyojlariga mos yondashuv, ijobiy rag‘batlantirish va
mustaqil qaror qabul qilish imkoniyati ularga o‘z iste’dodlarini to‘liq namoyon etishiga
yordam beradi.
Xulosa
Boshlang‘ich sinflarda ta’lim jarayonini samarali tashkil etish uchun B. F.
Skinnerning xulq-atvor nazariyasi asosida individual yondashuv va rag‘batlantirish
tizimini shakllantirish muhim ahamiyatga ega. Ushbu yondashuv o‘quvchilarning
o‘qishga bo‘lgan qiziqishini oshirish, ularning shaxsiy yutuqlarini qo‘llab-quvvatlash
va mustaqil o‘rganish ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Skinnerning operant shartlash nazariyasi asosida ijobiy va salbiy rag‘batlantirish
mexanizmlaridan foydalanish orqali bolalarning to‘g‘ri xulq-atvorini shakllantirish
mumkin. Ijobiy rag‘batlantirish o‘quvchilarni yanada faol bo‘lishga undaydi, salbiy
rag‘batlantirish esa noto‘g‘ri harakatlarning kamayishiga xizmat qiladi.
Differensial yondashuv, mustahkamlovchi mukofot tizimi, shaxsiy portfolioni yuritish,
o‘yin va tanlovlardan foydalanish kabi metodlar yordamida o‘quvchilarning individual
qobiliyatlari rivojlantiriladi. Shuningdek, ota-onalar bilan hamkorlik qilish orqali
rag‘batlantirish tizimini yanada mustahkamlash mumkin.
Umuman olganda, individual yondashuv va shaxsiy yutuqlarni rag‘batlantirish
boshlang‘ich sinflarda ta’lim sifati va samaradorligini oshiradi, bolalarning o‘ziga
bo‘lgan ishonchini mustahkamlaydi va ularni faol o‘rganishga undaydi. Bu esa keyingi
bosqichlarda o‘quvchilarning muvaffaqiyatli ta’lim olishini ta’minlashga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Skinner, B. F. (1953). Ilm-fan va inson xulq-atvori. Nyu-York: Free Press.
2.
Skinner, B. F. (1974). Xulq-atvorizm haqida. Nyu-York: Alfred A. Knopf.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
294
ISSN:3030-3613
3.
Vygotskiy, L. S. (1978). Jamiyatda ong: Yuqori psixologik jarayonlarning
rivojlanishi. Harvard universiteti nashriyoti.
4.
Piajye, J. (1952). Bolalarda intellekt rivojlanishining kelib chiqishi. Nyu-York:
Xalqaro universitetlar nashriyoti.
5.
Vulfok, A. (2016). Ta’lim psixologiyasi (13-nashr). Pearson Education.
6.
Slavin, R. E. (2020). Ta’lim psixologiyasi: Nazariya va amaliyot (13-nashr).
Pearson Education.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. (2021). Boshlang‘ich ta’lim
metodikasi. Toshkent.
8.
Hasanboyev, J. (2019). Pedagogik texnologiyalar va ta’lim metodlari. Toshkent.
9.
G‘ofurov, U. (2020). Psixologiya asoslari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat ta’lim standarti. (2022). Boshlang‘ich sinflarda
ta’lim metodikasi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Erikson, E. H. (1993). Bolalik va jamiyat (Childhood and Society). Tahrir qilingan
nashr. New York: W. W. Norton & Company.
2.
Vygotskiy, L. S. (1986). Aqliy rivojlanish va ta'lim. Moskva: Pedagogika
nashriyoti.
3.
Piyaje, J. (2001). Bolalarning aqliy rivojlanishi (The Psychology of the Child). New
York: Basic Books.
4.
Bruner, J. (1996). Ta’lim jarayoni (The Process of Education). Cambridge: Harvard
University Press.
5.
Dewey, J. (1916). Ta’lim falsafasi (Democracy and Education). New York:
Macmillan.
6.
Rogoff, B. (2003). Madaniy kontekstda rivojlanish (The Cultural Nature of Human
Development). New York: Oxford University Press.
7.
Slavin, R. E. (2006). Ta'lim psixologiyasi: Nazariya va amaliyot (Educational
Psychology: Theory and Practice). Boston: Pearson Education.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2023). Boshlang‘ich sinflar uchun
o‘qish metodikasi bo‘yicha tavsiyalar. Toshkent: Ma’naviyat nashriyoti.
9.
Hasanboyeva, U. (2020). Pedagogik psixologiya va yosh xususiyatlari. Toshkent:
O‘zbekiston Milliy Universiteti nashriyoti.
10.
G‘ulomov, S. (2019). Boshlang‘ich ta’lim metodikasi va innovatsion pedagogika.
Toshkent: Fan va texnologiya.
