T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
243
ISSN:3030-3613
O‘ZBEKISTONDA IJTIMOIY INSTITUTLARNING O‘RNI
Iqtisodiyot va pedagogika
universiteti NTM o‘qituvchisi
Uralova Ma’rifat Shonazarovna.
+998939311162
ANNOTATSIYA
O‘zbekistondagi turli ijtimoiy institutlarning paydo bo‘lishi, shakllanishi va
rivojlanish jarayonlarini tahlil qilish. Ijtimoiy institutlar jamiyatda muayyan qoidalar,
qonunlar va me’yorlar asosida insonlar o‘rtasidagi munosabatlarni tartibga soluvchi
tizim sifatida tasvirlanadi.
Kalit so‘zlar:
Globallashuv, ta’lim, faoliyat, samarali tizim, zamonaviy usullar,
rejalashtirish, ideal, ijtimoiy institut, kadr, moddiy xarajatlar, kadrlar zaxirasi, tajriba,
muvaffaqiyat.
Mazkur maqolada oila, ta’lim, din, iqtisodiyot va siyosat kabi asosiy ijtimoiy
institutlarning rivojlanish xususiyatlari hamda ularning jamiyat barqarorligi va ijtimoiy
farovonlikka qo‘shgan hissasi o‘rganiladi. Shu bilan birga, O‘zbekistondagi ijtimoiy
institutlar faoliyatiga zamonaviy globallashuv jarayonlari va davlat siyosati ta’siri ham
ko‘rib chiqiladi. Maqolaning maqsadi – O‘zbekistondagi ijtimoiy institutlar tizimini
har tomonlama tahlil qilish va ularning jamiyatdagi rolini aniqlash orqali ularning
samaradorligini oshirish yo‘nalishlarini belgilashdan iboratdir.
Ta’lim muassasalarida umuminsoniy, ma’naviy-axloqiy tarbiya shaxsni
shakllantirishga qaratilgan ijtimoiy hodisa hisoblanib, yoshlarning shaxsiga muntazam
va tizimli ta’sir etish imkonini beradi. Shundan kelib chiqib, o‘sib kelayotgan yosh
avlodni tarbiyalash pedagogik jarayonning jarayonning dolzarb muommolaridan
biridir.shuning uchun yurtimizda amalga oshirilgan keng qamrovli ishlar kelajagimiz
egalari hisoblangan yoshlarimizni Vatanni sevishga uni asrab avaylashga milliy
g’oyalarga sadoqat ruhida tarbiyalash jarayoni bilan uzviy bog’liq ekanligi aniqlanadi.
Yoshlar tarbiyasi ko‘p qirrali hamda chuqur ma’noga ega bo‘lib, u jamiyat taraqqiyoti
davomida insonlar tomonidan jamiyat va oila uchun xizmat qiladigan barcha moddiy
va ma’naviy yutuqlar majmuidir.
Hech kim ijtimoiy institutlarni ‘’ ixtiro qilmaydi’’ . Ular o‘z-o‘zidan,
odamlarning u yoki bu o‘ziga xos ehtiyojlaridan asta-sekin o‘sib boradi. Masalan,
jamoat tartibini muhofaza qilish zaruriyatidan o‘z vaqtida militsiya ( militsiya ) instituti
vujudga keladi va o‘zini namoyon qiladi. Institutsionalizatsiya jarayoni ijtimoiy
institutga aylantirilishini “ da’vo qiladigan “ jamiyatdagi aloqalar va munosabatlarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_1-to’plam_Iyun-2025
244
ISSN:3030-3613
tartibga solish, standartlashtirish, tashkiliy loyihalash va qonunchilik bilan tartibga
solishdan iborat.
Ijtimoiy institutlarning o‘ziga xos xususiyati shundaki, ular ijtimoiy aloqalar,
muayyan odamlar va o‘ziga xos ijtimoiy jamoalarning munsabatlari va o‘zaro ta’siri
asosida shakllanar ekan, individual va guruhdan yuqori xarakterga ega, ijtimoiy institut
nisbatan mustaqil ijtimoiy ob’ekt bo‘lib, rivojlanishning o‘ziga xos ichki mantig‘iga
ega. Shu nuqtai nazardan, ijtimoiy institut tuzilmaning barqarorligi, uning elementlari
va funktsiyalarining integratsiyalashuvi bilan tavsiflangan uyushgan ijtimoiy quyi
tizim sifatida ko‘rib chiqilishi kerak.
O‘zbekistondagi turli ijtimoiy institutlarning paydo bo‘lishi, shakllanishi va
paydo bo‘lish jarayonlarini tahlil qilish. Ijtimoiy institutlar jamiyatda muayyan
qoidalar, qonunlar va me’yorlar asosida insonlar orasidagi munosabatlarni tartibga
soluvchi tizim sifatida tasvirlanadi.
Ijtimoiy institutlarning asosiy elementlari, birinchi navbatda, qadriyatlar tizimi,
me’yorlar, ideallar, shuningdek, hayotdagi odamlarning faoliyati va xatti-harakatlari
naqshlari.
Turli
vaziyatlar.
Ijtimoiy
institutlar
shaxslarning
intilishlarini
muvofiqlashtiradi va yagona kanalga yo‘naltiradi ularning ehtiyojlarini qondirish
yo‘llarini belgilaydi.
Deyarli barcha ijtimoiy institutlar ( madaniy me’yorlarni o‘zlashtirish va
ijtimoiy rollarni rivojlantirish ) tomonidan amalga oshiriladigan odamlarni
sotsializatsiya qilish funksiyasi ham muhimroqdir. Ba’zi institutlar ijtimoiy tartibni
barqarorlashtirish funksiyasini bajaradi, boshqalari esa jamiyat madaniyatini qo‘llab-
quvvatlaydi va rivojlantiradi.
Ta’kidlash kerakki, boshqaruv tizimida kadrlarni tanlashda ishga qabul qiluvchi
abituriyentlarning sifatlariga xolis baho berishi, ularga qo‘yiladigan talablarga qay
darajada javob berishini ko‘rsatishi muhim. Bir tomondan, ma’lum bir lavozimga
qo‘yiladigan talablarning ideal modeliga ega bo‘lgan, boshqa tomondan, unga muvofiq
nomzodlarning yaxshi tuzilgan xususiyatlariga ega bo‘lgan menejer uchun to‘g’ri
nomzodni tanlashda to‘g’ri qarorni qabul qilish muhimdir.
Xulosa qilib shuni aytish joizki, Ta’lim olishimizda va hayotda o‘z o‘rnimizga
ega bo‘lishimizda Ijtimoiy institutlarning o‘rni beqiyos bu maqolamiz orqali yoritib
berishga harakat qildim.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Xalq so‘zi 2013-yil 19-yanvar
2.
Ta’lim muommolari ilmiy-uslubiy jurnal 4-son Toshkent, 2004-yil
3.
A.Sh.Bekmurodov. Z.Y. Karimov- Bosh maqsadimiz- keng ko‘lamli islohatlar va
modernizatsiya yo‘lini qat’iyat bilan davom ettirish Toshkent-2013-yil.
