Zoologiya

"ProBioKorm" probiotiki ozuqani hazm qilishga ijobiy ta'sir qilgan. Guruhlardagi quyonlar bir hil oziqlantirishga qaramay, tajriba guruhidagi quyonlar ozuqalarni ko'proq hazm qilishgan. Ichaklarda ozuqa qoldiqlarini o'rganish natijasida ingichka ichakda 6,0 g, ko'richakda 13,6 g, yo'g'on ichakda 8,8 g kamroq ozuqa koidiqlari aniqlangan. Bunday tafovudniyuzaga kelishi sababi Ilguruh quyonlar oziqlantirish ratsionining to'yimli moddalari ko'p qismini muskul to'qimalarini o'stirishga sarflagan.

Urg'ochi hayvon organizmida homilaning rivojlanishi bilan harakterlanib, tuxum xujayrasining urug'lanishi bilan boshlanadi vayetilgan bolani tug'ish bilan tugaydi.
Kechkishiga ko'ra, bo'g'ozlikning fiziologik (ona va bola organizmining normal holati bilan xarakterlanadi) va patologik,ya'ni ona va homila organizmida fiziologik jarayonlarning buzilishi bilan kechadigan turlarifarqlanadi.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда экологик ва антропоген омиллар таъсирида хайвонларнинг асосий цестодозларидан бири хисобланган эхинококкоз касаллиги дунёнинг 100 дан ортиқ давлатларида глобал тарзда таркалган бўлиб, эпизотологик ва эпидемиологик аҳамият касб этувчи жуда хавфли касаллик ҳисобланади1. Эхинококкоз билан АҚШ шароитидаги қўйларнинг 9,8 фоизи итларнинг 11,3 фоизи, Россиянинг Марказий Кавказ регионида, мое ҳолда, 35-50 ва 25-100 фоизи, Қозоғистонда- 33,1 ва 68,7 фоизи, Ўзбекистонда 15,8 ва 20,0 фоизи зарарланган.
Дунё миқёсида кенг таркалган хайвонларнинг асосий паразитар ва инвазион касалликлари ва уларнинг эпидемиологик холатини тезкор аниқлаш, эрта ташхис кўйиш, даволаш ва профилактика тадбирларини ишлаб чиқиш долзарб вазифалардан ҳисобланади. Ҳайвонларнинг асосий цестодозлари ва уларга қарши иммунопрофилактика тадбирларини ишлаб чиқиш муҳим ахамиятга эга. Бу ўринда, чўл, ярим чўл, тоғолди-тоғ минтақасида одам ва кишлоқ хўжалик хайвонларининг асосий цестодозлари ҳисобланган эхинококкоз, мультицептоз ва тениоз билан зарарланиш ҳолатини мониторинг килиш, касалланган ҳайвонлар организмида кечадиган морфологик, биокимёвий ва иммунологик қўрсаткичларини таҳлил қилиш, ушбу касалликларни олдини олишга каратилган чора-тадбирларни ўз вақтида ишлаб чиқиш, келажакда худудларни биоэкологик ҳолатини эътиборга олган ҳолда хайвонларни гижжасизлантириш тадбирларни ишлаб чиқиш, хўжаликларда ҳайвонларни инвазион касалликларини тўлик бартараф этишда иммунопрофилактика тадбирларини қўллаш муҳим долзарб илмий-амалий муаммолардан ҳисобланади.
Мамлакатимизда мустакиллик йилларида чорвачилик тармоғини жадал ривожлантириш борасида кенг қамровли чора тадбирлар амалга оширилди. Бунда чорва моллари бош сони ва маҳсулдорлигини кўпайиши, шунингдек хайвонларни турли хил зооаноз, юқумли, юкумсиз ва инвазион касалликларини олдини олиш ва тизимли тадбирларни йўлга қўйилишига эришилди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Харакатлар стратегиясида қишлок хўжалигини модернизация килиш ва жадал ривожлантиришга алоҳида урғу берилганки, бу борада чорва ҳайвонларининг асосий инвазион касалликлари ва уларга қарши курашишда иммунопрофилактика чора-тадбирларини ишлаб чикиш, махаллий штамлар асосида паразитар касалликларга карши вакциналар яратиш ва ишлаб чиқаришга жорий этиш муҳим илмий-амалий ахамият касб этади.
Ўзбекистон Республикасининг «Ветеринария тўғрисида» ги Қонуни, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сон «Шахсий ёрдамчи, деҳкон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рағбатлантиришни кучайтириш ҳамда чорвачилик маҳсулотлари ишлаб чиқаришни кенгайтириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги ва 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сон «2016-2020 йилларда қишлоқ хўжалигини янада ислоҳ қилиш ва ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги қарорлари, 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПҚ-4947-сон фармони ҳамда мазкур соҳага тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация иши тадқиқотлари муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Ўзбекистон шароитида асосий цестодозларнинг эпизоотологиясини аниқлаш ва иммунопрофилактикага асосланган олдини олиш тадбирларини ишлаб чикиш ҳамда такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмнй янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор Ўзбенистон шароитидаги қўйлар ва итларда асосий цестодозлар эпизоотологиясининг ўзига хос хусусиятлари, табиий шароитларда инвазиянинг сақланиши ва тарқалишида ит-қўй-ит тизимининг зарур эпизоотологии ва эпидемиологии ахамияти асосланган;
оралии хамда дефинитив хўжайинларда асосий цестодозларнинг морфологияси, тарналиши, мавсумий хамда итларнинг хизмат фаолияти, ёши ва жинсига боглин динамииаси анинланган;
Echinococcus granulosuswiw итлар организмида ривожланиши ва унга таъсир этувчи биоэиологии омиллар асосланган;
нўйларда эхиноиоииознинг морфологии, илинии, патологоанатомин, гельминтоларвосиопин, гематологии ва биоиимёвий ташхис мезонлари ишлаб чиқилган;
итлар эхиноноииозига нарши водород бромидли аренолин, фебендазол, фенасал, битионол, фебантел, мебендазол ва дисалланнинг турли нонцентрациядаги эритмалари, цестан, Брованол-Д, Брованол-М, Брованол плюс антигельминтииларининг самарадорлиги очиб берилган;
иўйлар эхиноиоииозининг иммунопрофилаитииа тадбирлари таиомиллаштирилган.
Хулоса
1. Ўзбекистоннинг чўл-яйлов ва тоғ олди-тоғ минтақаларида ҳайвонларнинг асосий цестодозлари эхинококкоз, мультицептоз ва тениоз касалликларидан иборат бўлиб, табиий шароитларда инвазиянинг сақланиши ва тарқалишида ит-қўй-ит тизими муҳим роль ўйнайди ва қўйларнинг эхинококкоз билан 60%гача, ценуроз билан 13,5% гача, итларнинг E.granulosus билан 75,8% гача, мультицептоз билан 34,3% гача, тениозлар билан 13,4% гача зарарланиши билан намоён бўладиган зарур эпизоотологик ва эпидемиологик аҳамиятга молик паразитозлар ҳисобланади.
2. E.granulosus ларвоцистлари билан зарарлантирилган итлар ичагида паразитлар бахорда 75 кунда, езда 35кунда, кузда 45 кунда ва қишда 97 кунда жинсий вояга етади ва етилган паразитларнинг 91%-ини тўрт бўғинли, 9%-ини беш бўғинли гижжалар ташкил этади, шунингдек, паразитлар Хартум илмоқларининг узунлиги катталарида 0,040-0,048 мм, майдаларида 0,031-0,039 мм ни ташкил этади.
3. E.granulosusnnw личинка даври кавш кайтарувчи уй хайвонлар, шу жумладан, қўйларнинг ички аъзолари (жигар, ўпка ва б.лар)да ўтади ва бу давр, ўз навбатида, тухум, онкосфера ва ларвоцист (пуфак) боскичларидан иборат бўлиб, кўйларда ларвоцист протосколекслари (хартум илмоқлари)нинг ривожланиши (жинсий вояга етиши) 450 кунда (ахталанган кўчкорларда бундан 2-4 ой олдин) рўй беради, протосколесларнинг катталиги 165-186x113-119 мкм (чўчкаларда - 170-181x108-119 мкм, туяларда- 145-155x113-124 мкм)ни ташкил этади ва бу кўрсаткич қўзғатувчи штаммлари орасидаги фаркни аниклашда статик ишончлилик кўрсаткичи бўлиб хизмат қилади.
4. Қизилқум худудларида кўйларнинг эхинококкоз билан зарарланиши 60,0% гача етади ва улар бошка ҳудуд ва минтақалардагига ўхшаш эхинококкозга табиий чалинсада, хайвон организмида пуфакларнинг тўлиқ ривожланмасдан уларнинг аксарияти майдалигича қолиб кетади. 
5. Итларнинг эхинококкоз, мультицептоз ва тениоз билан зарарланишининг айрим абиотик экологик хамда антропоген омилларга боғлиқлиги асосий цестодозлар эпизоотологиясида муҳим ахамиятга эга ҳисобланади ва бунда итларнинг эхинококкоз билан зарарланиши Қорақалпоғистон Республикаси бўйича ўртача 9,5%-гача, Самарканд вилояти бўйича 27,6%- гача ва Қашқадарё вилояти бўйича 75,8%-гачани, мультицептоз бўйича, мос холда, 15,9%-гача, 29,4%-гача ва 34,3%-гачани ташкил этди. Тениоз билан зарарланиш фақат Қорақалпоғистон Республикасининг сурув итларида (10,2%-гача) кузатилди.
6. Асосий цестодозлар билан зарарланиш итларнинг хизмат турлари ва сақлаш шароитларига боғлиқ ҳолда турлича бўлди, хусусан, эхинококкоз билан зарарланиш қишлоқ итларида 15,8%-гачани, сурув итларида 11,2%-гачани, мультицептоз билан зарарланиш, мос холда, 24,7%-гачани ва 15,0%-гачани ташкил этди. Тениоз билан зарарланиш фақат сурув итларида (10,2%гача) кузатилди.
7. Асосий цестодозлар билан зарарланиш итларнинг жинсига боғлиқ холда турлича бўлди, хусусан, эхинококкоз билан зарарланиш эркак итларда 12,4%-гачани, ургочи итларда 16,6%-гачани, мультицептоз билан зарарланиш, мос холда, 15,6%-гачани ва 22,9%-гачани, тениоз билан зарарланиш, мос холда, 7,5%-гачани ва 13,0%-гачани ташкил этди.
8. Асосий цестодозлар билан зарарланиш итларнинг ёшига боғлиқ холда турлича бўлди, хусусан, эхинококкоз билан зарарланиш бир ёшгача бўлган итларда 9,3%-гачани, икки ёшгача бўлган итларда 14,2%-гачани, икки ёшдан катта итларда 20,2% гачани, тениоз билан зарарланиш, мос холда, 4,6%-гачани, 13,4% гачани ва 12,5% гачани ташкил этди. Мультицептоз билан зарарланишда ёш омилининг рол ўйнамаслиги аниқланди.
9. Асосий цестодозлар билан зарарланиш итларда йил мавсумларига боғлиқ ҳолда турлича бўлди, хусусан, эхинококкознинг инвазия экстенсивлиги езда 11,4% гачани, кузда 14,3% гачани, кишда 19,8% гачани, мультицептознинг инвазия экстенсивлиги, мос холда, 9,8% гачани, 23,4% гачани ва 30,0% гачани ташкил этди. Тениозда инвазия экстенсивлиги езда 8,5% гачани, кузда 9,9%-гачани ташкил этди, кишда кузатилмади, шунингдек, бахорда барча цестодозлар бўйича инвазия экстенсивлигининг сезиларли даражада пасайиб кетиши кузатилди.
10. Эхинококкоз пайтида қўйларда безовталаниш, иштаха беқарорлиги, тахикардия, ҳансираш, пальпацияда жигарнинг оғрик сезиши, шиллик пардаларнинг оқариши, тишини гижирлатиш белгилари, шунингдек, қондаги эритроцитларнинг 1,9 млн /мкл (7,7%)га, гемоглобиннинг-26,4 г/л (7,1%) га, умумий оксилнинг-11,6 г/л (8,1%) га, альбуминларнинг-3,1 г/л (7,9%) га, глюкоза микдорининг- 0,08ммоль/л (9,6%) га пасайиши кузатилди.
11. Эхинококкоз окибатида қўйчилик хўжаликларига етказиладиган иқтисодий зарар тирик вазн хамда жун махсулдорлигининг пасайиши ва жун сифатининг бир-икки навга ёмонлашиши, шунингдек, зарарланган жигар ва ўпка хом ашёсининг ташлаб юборилиши ва мажбурий сўйилиш эвазига хар бош қўй ҳисобига ўртача 150-170 минг сўмни ташкил этади.
12. Ҳайвонларнинг асосий цестодозларига қарши махсус соғломлаштириш тадбирлари мажмуйини қўллаш унинг учинчи йилига келиб қўйларда эхинококкознинг 16,6% дан 1,4% гача, ценурознинг 18,2% дан 0,3% гача, шунингдек, итларда эхинококкознинг 10,4% дан 0,5% гача, мультицептознинг эса дастлабки холатидаги ўртача 17,6% дан тўлиқ бартараф этилишигача пасайишига олиб келди.
13. Ҳайвонларнинг асосий цестодозларига қарши итларни гижжасизлантиришда янги гижжасизлантириш тартиби (итларни хар чоракда бир мартадан имагонал ва улар орасида хар 40-45 кунда бир мартадан преимагонал, жами 8 марта гижжасизлантириш) ни кўллаш унинг учинчи йилига келиб итларнинг асосий цестодозлар билан зарарланишини ўртача 40,8% дан 2,9% гача, шу жумладан, эхинококкоз билан зарарланишини 32,1% дан 1,8% гача, мультицептоз билан зарарланишини 41,1% дан 1,2% гача пасайишига олиб келди.
14. Қўйларда эхинококкозга карши махсус иммунопрофилактика усулини ишлаб чикиш максадида қўлланилган эмлаш вариантлари орасида қўзиларни таркибида 1000 ва 1500 дона эхинококк протосколекслари бўлган ва 1,0 мл ҳажмдаги вакцина билан эмлаш усули энг самарали иммунопрофилактика усули деб топилди ва бунда экссамарадорлик, мос холда, 80,0 ва 93,3% ни ташкил этди.
15. Иктисодий самарадорлик режали гижжасизлантириш тадбирларини қўллашда ҳар бош совлиқ ҳисобига ўртача 37860 сўмни, махсус соғломлаштириш тадбирлари мажмуйини қўллашда ўртача 57223 сўмни, иммунопрофилактика тадбирларини қўллашда ўртача 56100 сўмни ташкил этди.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бугунги кунда дунё бўйича 1,25 млрд, бош турли зотдаги кўйлар урчитилиб, улардан 1450 минг т. дан ортиқ жун хом ашёси қирқиб олиниб, шундан дагал жунлар 30%, ярим дагал жунлар 52 % ва майин жунлар 18% ни ташкил этмокда1. Шу билан бирга жуннинг ўсимлик аралашмалари билан ифлосланиши тайёрланаётган жун хом ашёсининг сифат ва микдор жиҳатидан пасайишига хамда жунга бирламчи ишлов бериш, тозалаш жараёнига боғлиқ муаммоларнинг шаклланишига олиб келмокда.
Мамлакатимизда мустақиллик йилларида амалга оширилган кенг кўламли ислоҳотлар натижасида тўқимачилик саноатини кишлок хўжалигида ишлаб чиқариладиган табиий толаларга бўлган талабини қондириш борасида муайян натижалар қўлга киритилди. Айниқса, жун толасига ишлов бериш, уни такомиллаштириш ва жун маҳсулотларини ишлаб чиқиш борасида олиб борилгап илмий ва амалий ишларпи алоҳида таъкидлаб ўтиш жоиз. Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида2 кўзда тутилган маҳаллий хом ашё ресурсларини чукур кайта ишлаш асосида сифатли ҳамда қўшимча кийматли махсулотлар ишлаб чиқариш жараёни республикамизда жун хом ашёсини тайёрлаш ҳажмини ошириш, улардан самарали фойдаланиш, жунга бирламчи ишлов бериш жараёнини такомиллаштиришга дастуруламал бўлиб хизмат қилади.
Дунё амалиётида (Австралия, Янги Зелландия, Монголия, Туркия, Россия кабилар) табиий толалардан бири бўлган жун толаларидан кенг фойдаланишга аълоҳида эътибор берилмокда. Чорвачилик тармоги жадал ривожланаётган хорижий мамлакатларда улардан олинадиган махсулотга бирламчи ишлов бериш, кайта ишлаш, тайёр махсулотлар ишлаб чикариш технологияларини такомиллаштириш долзарб хисобланади. Республикамизнинг чорвачиликка ихтисослашган хўжаликлар шароитида сифатли жун тайёрлашда, ифлосланган жунга бирламчи ишлов беришнинг ресурстежамкор технологиясини ишлаб чикиш, бу технологик жараённи амалга оширадиган курилмани яратиш ва бу борада максадли илмий тадқиқотларни жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни: жунларга бирламчи ишлов беришнинг ресурстежамкор технологиясини ишлаб чиқиш, ишлаб чиқилган технологияни амалга оширадиган курилманияратиш ва унинг асосий параметрларини асослаш, хўжалик синовларидан ўтказиш ва амалиётга жорий қилиш муҳим вазифалардан бири хисобланади.
Ушбу диссертация тадқиқоти Узбекистан Республикаси Президентининг 2008 йил 21 апрелдаги ПҚ-842-сон «Шахсий ёрдамчи, деҳқон ва фермер хўжаликларида чорва молларини кўпайтиришни рағбатлантиришни кучайтириш ҳамда чорвачилик маҳсулотлари ишлаб чиқаришни кенгайтириш борасидаги кўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори, 2017 йил 7 февралдаги “Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида”ги ПҚ-4947-сон қарори ҳамда мазкур соҳага тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда мазкур диссертация иши тадкиқотлари муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади турли тоифадаги шахсий ёрдамчи, кўп тармоқли деҳқон ва чорвачилик фермер хўжаликлар шароитларда тайёрланадиган жун сифатини ошириш, жунга бирламчи ишлов бериш техник қурилмани яратиш хамда унинг асосий параметрларини назарий ва амалий жихатдан асослашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
ифлосланган ва тозаланган жуннинг физик-механик хусусиятлари ва ифлосланишига таъсир этувчи омиллар аникданган;
ифлосланган дағал жунни бирламчи тозалаш аппарата, жунни синфлаш ва саралаш столининг конструктив схемаси ишлаб чиқилган ва тажриба-синов модели яратилган;
жунни бирламчи тозалаш аппаратининг ишлаб чиқиш тажриба-синовлари натижаларига асосан макбул параметрлари аникланган.
Хулосалар
1. Чорвачилик хўжаликлари шароитида турли паратипик омиллар таъсирида жуннинг ифлосланиш сабаблари, ифлосланган жуннинг физик-механик хусусиятларининг пасайиши, тоза жун чикимининг камайиши туфайли хомашё сифатининг кескин пасайиб бориши аниқланди;
2. Тажриба-синовларда маълум бўлдики, жун толаларининг намлиги юқори бўлганда, уни ифлосликлардан тозалаш жараёни кийинлашади, яъни толаларнинг механик таъсирга чидамлилиги пасаяди, жумладан: жун толаларининг нисбий намлиги 22% бўлганда толанинг узилишга бўлган мустаҳкамлиги 20 гс. дан 17,84 гс. гача; чўзилишга мустаҳкамлиги 1,83 гс гача; ифлосликлардан тозаланиш даражаси 3,63% га пасаяди. Тажриба натижаларига асосан тозаланаётган жун толаларининг нисбий намлиги 16-17% дан ошмаслиги мақсадга мувофикдир.
3. Жунни тозалаш аппаратининг иш унуми, ифлосланган жун таркибига ва ундаги ўсимлик колдикларининг физик-механик хусусиятларига, мазкур аппарат ўлчамлари ва иш режимига боғлиқлиги аниқланди.
4. Кўп омилли тажриба-синовлар натижаларига асосан регрессия тенгламаси тузилди ва куйидаги мақбул параметрлар аниқланди:
-двигателнинг талаб қиладиган қуввати 1,5 кВт;
- аппаратнинг жунни тозалаш даражаси 90-95%;
- аррали барабанниг мақбул айланишлар тезлиги 120-127 мин.
5. Ифлосланган жунни тозалаш аппаратининг тажриба-синов изланишлари натижаларига асосан ишчи органларининг макбул деб топилган параметрлари:
- таъминлаш бункер таги панжараси валсларининг орасидаги мақбул масофа 10 мм;
- тутгичларнинг салт ҳолатга ўтиши учун бурилиш бурчаги 19-60°;
- аррали барабанда арраларнинг сони 10 дона;
- аррали барабан диаметри 320 мм;
- аррали барабан арралари тишларининг сони 284 дона;
- аррали барабан айланиш тезлиги 120-127 мин'1;
- шеткали барабан айланиш тезлиги 250 мин'1;
- арралар орасидаги масофа 20 мм.
6. Ифлосланган жунни тозалаш аппаратининг назарий ва хўжаликларда ўтказилган ишлаб чиқариш синовлари натижалари шуни кўрсатдики, чорвачиликка ихтисослашган хўжаликлар жун қирқиш пунктлари учун техник восита сифатида ишлаб чикилган жун тозалаш аппаратининг жорий этилиши ва қўлланилиши хўжаликларда тайёрланаётган сифатли жун салмогини 10-15% га ошириш имконини беради.
7. Ишлаб чикилган жун тозалаш аппаратини чорвачиликка ихтисослашган хўжаликларда жорий этилишидан олинадиган йиллик иктисодий самара 1485388 сўмни ташкил этади.

Бу мақолада қуёнчилик соҳасини жадал ривожлантириш наслчилик ва селекция ишларини яхшилашда ҳамда сифатли парҳезбоп, экологик тоза ва биологик хавфсиз гўшт ва бошқа маҳсулотлар етиштиришда бир хужайрали кўк яшил сув ўтлардан фойдаланиб, дағал ўсимликларуни ёрдамида таннархи арзон донадор озуқа emuuimupuiu ҳацида фикр юритилган.

Ушбу мақолада қуёнларнинг биологик кўрсатгичлари, уларни асраш, озиқлантириш технологиялари бўйича батафсил маълумотлар баён қилинган, ишлаб чиқариш ва амалиётдаги қуёнбоқарлар ва қизиқувчилар учун керакли муҳум маълумотлар келтирилган.

Ушбу мақолада қуёнларнинг инвазион касаллиги бўлган эймериознинг эпизоотологияси хақида маълумотлар келтирилган, касалликнинг клиник белгилари кечиши ва келиб чиқиши қисқача ёритилган.

Ушбу мақолада қуёнлар эймериозининг ўрганилиш тарихи ва ушбу касалликни кенг тарғиб этишда жонбозлик кўрсатган олимларнинг илмий тадқиқот ишлари таҳлил қилинган, касаллик қўзғатувчи ооцисталарнинг айримларига алоҳида тўхталиб, улар хақида батафсил маълумотлар берилган.

Ilmiy maqolada quyonlarda eymerioz epizootologiyasi va kasallikni davolashda eymeriaostatik dorilarning samaradorligiga oid tadqiqotlar natijalari keltirilgan.

Ushbu maqolada quyonlar orasida keng tarqalgan parazitar kasalliklardan biri eymerioz haqida ma’lumotlar keltirilgan, kasallikning tarqalishi, diagnostikasi, davolash va oldini olish uchun tegishli tavsiyalar bayon etilgan, xususan davolash uchun bugungi kunda keng qo‘llanilib kelinayotgan va samarasi yuqori bo‘lgan antieymeriy preparatlardan Koksitoks, Toltroks, Intracox oral, Vazurilni qo‘llash bo‘yicha tavsiya berilgan.

Maqolada quyonlarda eymeriyani kaprologik aniqlash, Intrakoks va Koksitoks preparatlarini davolashdan oldin va preparatlar qabul qilingandan keyin kasal hamda sog'aygan quyonlardan olingan qon namunalarini gematologik tekshirish natijalari keltirilgan.

Илмий мақолада қуёнчилик хўжаликларига катта иқтисодий зарар етказиб келаётган инвазион касалликлардан кенг тарқалган, эймериозининг эпизоотологияси, тарқалиши ва касалликни даволашда эймериостатик препаратларининг самарадорлиги бўйича илмий-тадқиқот ишларининг натижалари келтирилган.

Ушбу макрлада қуёнчиликни ривожланишда қуёнларни кўпайтиришда уларнинг зотлари ва ранглари бўйича олиб борилаётган илмий изланишлар хақида маълумотлар ёритилган. Мақолада куёнларнинг ирсияти ва ўзгарувчанлиги қонунлари ва уларнинг қуёнларнинг фойдали хўжалик сифатларидан бири бўлган тери ва жунлари рангларини яхшилашда ва саноат учун янги қуён зотларини яратишда қўллаши ёритилган.Қуёнчилик селекцияси ва генетика марказидаги тажрибаларда фойдаланилаётган куёнларнинг асосий генотипи ва фенотиплари келтирилган.

Тадқиқот объектлари: Th.annulata, турли ёшдаги тейлсриозга чалинган корамоллар, турли кимёвий прспаратлар, ҳайвонлардан олинган қон намуналари, криоматсриал.
Ишнинг мақсади: Қорамоллар тейлсриозини даволаш ва уни профилактика килишда Рсспубликамиз худудида мавжуд маҳаллий хом ашёлар асосида ишлаб чиқилган дори воситаларини самарадорлигини аниқлаш, ветеринария амалиётига жорий килиш ҳамда тейлсриоз кўзғатувчиси- Theileria annulata ни криоконсервация қилишнинг янги усулини яратиш.
Тадқиқот услублари: эпизоотологик, клиник, паразитологик, гематологик.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Тсйлсриозни даволаш ва профилактика килишда диамидин, ўзбикарб, полиамидин-п препаратларининг оптимал микдори ва самарадорлиги аникланган ва амалиётга жорий килинган. Тейлсриоз қўзғатувчиси -Th.annulata ни криоконссрвациялаш усули ишлаб чиқилган ва унинг фаоллик муддати аникланган (патент № 1 АР 04088).
Амалий ахамияти: Тсйлсриозни даволаш ва профилактика килишда диамидин, ўзбикарб, делагил, полиамидин-п прспаратларини қўллаш натижасида чорвачилик хўжаликлари соғломлаштирилади. Ишлаб чикилган тейлсриоз қўзғатувчиси -Th.annulata ни криоконссрвациялаш усули ушбу паразит штаммларининг коллскциясини яратишда, экспсримснтал тажрибалар олиб боришда хамда биопрспаратлар ишлаб чиқаришда фойдаланилади.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: Тадқиқот натижалари қорамолларнинг тейлсриозини даволаш ва профилактика килишда илмий асос бўлади. Тадқиқотлар асосида “Қорамолларнинг пироплазмидоз касалликларига карши полиамидин-п препаратини кўллаш бўйича Иўрикнома” ишлаб чиқилган ва Узбекистан Рсспубликаси ҚСХВ ДВББ томонидан (05.06.2010 й.) тасдиқланган. Полиамидин-п препаратини тейлсриознинг олдини олиш мақсадида мавсум (март-сентябр) давомида тизимли равишда ҳар 10 кунда қўллаш 1 сўм қилинган харажатга 271 сўм иқтисодий самара бериши аниқланди.
Қўллаш сохаси: Ветеринария.

Тадқиқот объектлари: P.bigeminum ва у билан зарарланган қорамоллар, B.calcaratus канаси, унинг личинкаси, кимёвий препаратлар, хайвонлар кони, кон таркибидаги гемоглобин, эритроцитлар, лейкоцитлар, паразитлар.
Ишнинг мақсади: Республикамизнинг турли вилоятлари шароитида қорамоллар пироплазмозининг мавсумий динамикасини ўрганиш, касалликни даволаш ва профилактика килишда маҳаллий хом-ашёлар асосида замонавий талабларга мос равишда ишлаб чиқилган дори воситаларининг самарадорлигини аниқлаш ҳамда амалиётга жорий этиш.
Тадқиқот методлари: эпизоотологик, клиник, паразитологик, гематологик.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: Республиканинг турли вилоятлари шароитларида корамоллар пироплазмозининг мавсумий динамикаси ўрганилди. Илк бор синтез килинган диамидин ва ўзбикарб препаратларининг пироплазмозни даволаш ва профилактика килишдаги самарадорлиги аниқланди. Полиамидин-п парепаратини касаллик тарқатувчи Boophilus calcaratus канаси ва корамоллар организмини P.bigeminum дан холи килишдаги таъсири ўрганилди. Биринчи марта ишлаб чикилган полиамидин-п препаратининг пироплазмозни профилактика килишдаги самарадорлиги юқори даражада бўлиши экспериментал тажрибаларда ва ишлаб чикариш шароитида исботланди.
Амалий ахамияти: Олинган тадқиқот натижалари диамидин, ўзбикарб, полиамидин-п препаратларини ветеринария амалиётида қўллаш асосида пироплазмоздан носоғлом қорамолчилик хўжаликларини ушбу касалликдан ҳоли килишда муҳим аҳамият эга. Пироплазмоз қўзғатувчиси P.bigeminum ни криоконсервациялаш усулидан унинг штаммлар коллекцияларини яратишда, экспериментал усулда тажрибалар ўтказишда ва махсус биопрепаратлар ишлаб чиқишда фойдаланилади.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: тадқикот натижалари корамоллар пироплазмозини самарали даволаш ва профилактика килишда асос бўлади. Тадқиқотлар асосида Узбекистан Республикаси ҚСХВнинг ДВББ томонидан тасдиқланган «Қорамолларнинг пироплазмидоз касалликларига карши полиамидин-п препаратини қўллаш бўйича Йўрикнома» (Тошкент, 2010) ветеринария амалиётига тадбиқ килинган. Тизимли равишда полиамидин-п препаратини қўллаш бир бош корамолга сарфланган 1 сўм ҳаражат эвазига 234 сўм иқтисодий самара олишга имкон беради. Тадкикот натижаларидан ветеринария паразитологияси бўйича илмий ишлар бажаришда, талабаларни ва магистрларни ўқитишда фойдаланиш мумкин.
Қўлланиш (фойдаланиш) сохаси: ветеринария.

Practical value: The practical value of the investigation was seen in the priority in the field of karakul sheep breeding to increase rapidly the male lambs which don’t satisfy the requirements of sheep market, to get a rational use from the energy of young organism, embedding little labour; pecuniary-technical means and finance to work out the technological system of increasing the productivity as well as profitability and efficiency of the system.
Application degree and economical efficiency: The result of investigation is utilized in karakul sheep breeding plant: “Karnab ota” of Pakhtachi region of Samarkand. The net profit received from one lamb of the II group makes 27151,8 sums while the lambs of the I and controlled group makes 19167,1; 10282,6 sums, profitability level constitutes correspondingly 54,1,42,1; and 25, 01 percents.
Utilizing sphere: All types of estate forms concerning with karakul sheep breeding.
Амалий ахамияти. Қоракўлчиликда биринчи бор, барра сифати бозор талабларига жавоб бермайдиган эркак қўзиларни жадал ўстириш, ёш организмнинг ўсиш энергиясидан рационал фойдаланиб, кам мехнат сарфи, моддий - техник воситалари ва маблағ сарфланиб қўзи гўшти ва жун махсулдорлигини оширувчи технология тизими ишлаб чиқилишида хамда тармоқнинг самародарлиги ва рентабеллиги ошишида намоён бўлди.
Тадбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: Тадқиқотлар натижалари Самарканд вилоятининг Пахтачи туманидаги “Қарнаб ота” қоракўлчилик наслчилик заводида тадбиқ этилган. II гурухдаги бир бош қўзидан олинган соф фойда 27151,8 сўмни ташкил этиб, I ва назорат гурухдаги қўзиларда 19167,1; 10282,6 сўмни Рентабеллик даражаси эса мос равишда 54,1 42,1; ва 25,01 фоизни ташкил этди.
Қўлланиш сохаси: Қоракўлчилик билан шугилланадиган барча мулкчилик шаклидаги хўжаликлар

Ўзбекистон Республикасининг 2023 йилги солиқ қонунчилик ҳужжатларига
киритилган асосий ўзгариш ва солиқ имтиёзлари бериш тартибини такомиллаштириш
уларга янгича ёндашувларни жорий этиш орқали бозор хизматлари ҳажмини ошириш,
аҳолига янги иш ўринларини яратиш имкониятлари кенгайтириш муҳум
вазифалардан бири ҳисобланади. Сўнгги йилларда мамлакатни жадал ижтимоий-иқтисодий ривожлантириш мақсадида иқтисодиётни эркинлаштириш,
тадбиркорликни қўллаб-қувватлаш ҳамда уларга тенг рақобат шароитларига эга
бўлган ягона иқтисодий маконни шакллантириш бўйича кенг кўламли чора-тадбирлар
амалга оширилмоқда.

Чўл ва тог шароитида A. canescens ва A. undulata ўсимликларининг хўжаликбоп хусуситялари: яшовчанлик, йиллик ўсиш суратлари, шохланиш, хашак, ypyr ҳосилдорлиги кўрсаткичлари бўйича истиқболлиўсимлик туралари ҳисобланади.

Политравмани келтириб чиқаргандан кейин эрта даврларда ёш каламушларда липид
пероксидация ва антиоксидант тизим (АОТ) кўрсаткичлари ўртасида ўзаро боғлиқлик аниқланди.
Политравмани келтириб чиқаргандан 1, 3 ва 24 соатдан кейин ёғлар перекисли оксидланиш
кўрсаткичлари ошиб борди ва АОТ ферментлари фаоллашди. Политравманинг кечки даврларида (14
сутка) 3 ойлик ҳайвонларда антиоксидант ҳимоя (АОҲ) омиллари камайди, буни жигардаги
супероксиддисмутаза (СОД) фаоллиги ва қондаги церуллоплазмин (ЦП) даражаси ўртасидаги бевосита кучли корреляцион боғлиқлик (r = 0,73, р0,05) аниқланганлиги кўрсататди. 6 24 ойлик каламушларда политравмадан 1, 3 ва 24 соатдан кейин МДА даражаси ва АОҲ кўрсаткичлари ўртасида қайта статистик аҳамиятли корреляцион боғлиқлик аниқланди. 6 ва 24 ойлик ҳайвонларда политравманинг кечки даврларида МДА юқори бўлиш фонида АОТ ферментларининг камайиши аниқланди. Ёғларнинг перикисли оксидланиш (ЁПО) жараёни фаоллашганда политравма бўлган ҳар хил ёшдаги ҳайвонларда АОТ адаптацион захирасининг камайишига олиб келади ва аксинча, АОҲ потенциали камайишининг чуқурлашиши липопероксидация жараёнларининг фаоллашишига олиб келади, бу эса политравманинг ҳар хил даврларида травма олган ҳайвонларда АОҲ тизимида дисбаланснинг нисбатан кучайиб боради деб ҳисоблаб, политравмада ЁПО жараёнини
фаоллаштиради.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда дунёда қандли диабет касаллиги кенг тарқалган бўлиб, бу жахон ҳамжамияти мамлакатлари соғлиқни сақлаш тизимларининг жиддий муаммоларидан биридир. Жахон соғлиқни сақлаш ташкилоти (World Health Organization, Geneva 2016)1 ва Халқаро диабет федерациясининг (International Diabetes Federation, Brussels, 2016)2 статистик маълумотларига кўра, дунёда ушбу касалликка чалинганлар сони 422 млн. га етганлиги қайд қилинган. Қандли диабет касаллигини даволашда ўсимликлардан ажратиб олинган биологик фаол бирикмалар самарали фармакологик препаратларни яратишда истиқболли манбалар хисобланади. Тиббиётда қўлланилиб келинаётган доривор моддалар орасида ўсимлик бирикмаларининг аҳамияти катта бўлиб, булар юкори физиологик фаоллиги ва фармакологик таъсири билан тавсифланади.
Республикамиз мустақилликка эришгандан буен қандли диабет хасталигини профилактика қилиш ва даволаш максадида маҳаллий ўсимликлардан олинган самарали гипогликемик дори воситаларини яратиш борасида кенг қамровли чора-тадбирлар амалга оширилиб, муайян натижаларга эришилди. Бу борада қандли диабет касаллигининг олдини олиш ва гормонал даволаш бўйича комплекс чора-тадбирларни, диабетга қарши самарали воситалар яратиш мақсадида табиий бирикмаларни ажратиш ва уларнинг таъсир механизмларини аниқлашни алоҳида таъкидлаш мумкин.
Бугунги кунда жаҳонда қандли диабет касаллигининг олдини олиш ва даволашда биринчи навбатда гипогликемик таъсирга эга бўлган ўсимлик моддаларини аниқлаш заруратини келтириб чиқаради. Антидиабетик хоссага эга бўлган табиий бирикмаларнинг молекуляр таъсир механизмларини тавсифлаш ва уларни фармакологиясини янада чуқур тадқиқ этишга бўлган талаб ортиб бормокда. Экспериментал диабет шароитида аниқланган бузилишларни ўсимликлардан олинган биорегуляторлар ёрдамида коррекциялаш, яъни митохондриядаги ионлар транспортини ва хужайра метаболизмини фармакологик бошқариш тиббий-биологик муаммоларнинг истиқболли йўналишларидан бири хисобланади. Қандли диабет патогенезининг молекуляр, мембрана ва хужайра даражасидаги механизмларини ёритиш, янги самарали табиий гипогликемик препаратларни излаш ва уларнинг фармакологик таъсирини тавсифлаш, қандли диабетда митохондрия бузилишлари ва хужайрадаги энергия танқислигини коррекциялаш, ўсимлик субстанциялари асосида гипогликемик фаолликка эга янги доривор воситалар яратиш кабилар долзарб масалалардан хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2011 йил 28 ноябрдаги ПҚ-1652-сон «Соғлиқни сақлаш тизимини ислоҳ қилишни янада чуқурлаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги, 2016 йил 31 октябрдаги ПҚ-2647-сонли «Аҳолини дори-дармон воситалари ва тиббиёт буюмлари билан таъминлашни янада яхшилашга дойр чора-тадбирлар тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг максади диабет моделида оқ каламушлар жигар митохондрияларининг мембранавий бузилишларини аниқлаш ҳамда уларни сальвифолин дитерпеноиди ва гликоразмулин субстанцияси билан коррекциялашдан иборат.
Тадқикотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
илк бор сальвифолин дитерпеноиди ва гликоразмулиннинг мембранафаол хоссалари аниқланган;
in vitro тажрибаларда соғлом ҳайвонлар жигаридан ажратилган митохондрияларнинг ион каналлари ва энергетик метаболизм жараёнларига сальвифолин ва гликоразмулиннинг концентрацияга боғлиқ таъсири аниқланган;
экспериментал диабет шароитида сальвифолин дитерпеноиди ва гликоразмулин субстанциясининг антиоксидант хоссалари, тРТРга ингибирловчи таъсир этиши, митоКАТФ-канал фаоллигига ва АТФ синтези жараёнига самарали таъсир этиши исботланган;
экспериментал диабетда жигар митохондрияси мембранасининг пассив ион ўтказувчанлиги ўзгариши ва ушбу шароитларда сальвифолин ҳамда гликоразмулиннинг коррекцияловчи таъсири аниқланган.
хулосалар
1. Сальвифолин жигар митохондрияси Са2+ га боғлик тРТР очилишини хамда митоКдтф-канал фаоллигини in vitro тажрибаларда ингибирлайди: дитерпеноиднинг тРТР ни яриммаксимал ингибирловчи концентрацияси (1С50) 55,2±5,5 мкМ га, ушбу кўрсаткич митоКАТф-канал учун 59,0±4,7 мкМ га тенг бўлди.
2. Гликоразмулин субстанцияси in vitro тажрибаларда жигар митохондрияси РТР очилишини ингибирлайди (1С5о=27,8±1,9 мкг/мл), митохондрияларда Ғе2+/аскорбат бил ан чақирилган липидларнинг пероксидланишини камайтиради (1С50=3,1±0,2 мкг/мл), оксидланиш ва фосфорланиш жараёнларининг богланишини оширади.
3. Экспериментал диабет шароитида каламуш жигари митохондрияларида РТР очиқ ҳолатга ўтади, липидларнинг перекисли оксидланиши тезлашади, ички мембраналарининг бир ва икки валентли катионлар учун пассив ўтказувчанлиги ортади, оксидланишли фосфорланиш жараёни ажралади. Экспериментал диабет шароитида митохондрия РТР сини очиқ холатга ўтиши, митохондриялар, шунингдек, хужайралар функциялари бузилишларининг механизмларидан бири бўлиши мумкин.
4. Экспериментал диабет шароитида гипогликемик фаолликка эга бўлган сальвифолин ва гликоразмулиннинг каламуш жигари митохондрияси дисфункциясига коррекцияловчи таъсири илк бор аниқланди. Сальвифолин 3,5 мг/кг ва гликоразмулин 50 мг/кг тана вазнига нисбатан дозаларда жигар митохондрияси РТР сини қисман ёпиқ ҳолатга ўтказади, мембрана пермеабилизациясини ингибирлайди.
5. Экспериментал диабет шароитида сальвифолин ва гликоразмулин жигар митохондрияси нафас олиш тезлигини V3 ва V4 ҳолатларда ингибирлайди, Чанс бўйича нафас назорати ҳамда АДФ/О коэффициентларини оширади, шунингдек, мембраналарда ЛПО жараёнларини тўхтатади, митоКАТф-канали функционал фаоллигини камайтиради ва энергетик метаболизми бузилишларини коррекция қилиб, ҳужайраларда энергия танқислигини бартараф этади.
6. Маҳаллий ўсимликлардан ажратиб олинган биологик фаол моддаларни патологик гипергликемияда митохондрия мембраналари даражасидаги бузилишларни коррекция килиши ва хужайраларнинг энергия танқислигини бартараф этиши, улар асосида гипогликемик хоссага эга янги доривор воситаларини яратишга асос бўлади.

Ушбу мақолада қуёнчилик хўжаликларига катта иқтисодий зарар келтирадиган инвазион (пратазой) касаллик эймериоз ҳақида маълумотлар келтирилган, бугунги кунда касалликка энг самарали тасир кўрсатадиган антиэймерий препаратлардан махаллий Толтрокснинг самарадорлиги синовдан ўтказилган, қўллаш бўйича тавсиялар берилган.

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунё бўйича бугунги кунда мевали боғлар ва қишлоқ хўжалиги агроценозларини ширалардан ҳимоя қилиш - маданий ландшафтларни сақлаш ва озиқ-овқат дастурини бажарилиши борасидаги муаммоларни ҳал қилиш сифатида муҳим аҳамиятга эга. Ер юзида мазкур ҳашаротларнинг 5000 га яқин турлари маълум бўлиб, уларнинг барчаси ўсимликларнинг жиддий зараркунандалари саналади. Ширалар ҳисобига мевали дарахтлар 10-20% атрофида ҳосилини йўқотилиши аниқланган1. Шу ўринда айни ҳашаротларни тур таркибини аниқлаш, каталогларини тузиш ва уларга қарши курашнинг илмий асосланган усулларини қўллаш долзарб муаммолардан.
Мамлакатимиз мустақилликка эришгач, боғдорчилик соҳасини ривожлантириш ва аҳолини сифатли мева маҳсулотлари билан таъминлашга алоҳида эътибор қаратилди. Мазкур йўналишда амалга оширилган дастурий чора тадбирлар асосида муайян натижаларга, жумладан, интенсив боғлар ташкил этиш, улар ҳосилини зарарловчи омилларни аниқлаш ва қарши кураш чораларини ишлаб чиқиш борасида натижаларга эришилди. Таъкидлаш керакки, интенсив боғ майдонларининг кенгайиши боғлар ҳосилига зарарли таъсир этувчи шираларнинг кўпайишига олиб келмокда ва бу ҳолат уларни хилма-хиллигини аниқлаш ҳамда шираларга қарши биологик кураш чораларини кучайтиришни тақозо этмокда. Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Харакатлар стратегиясида2 ер ва сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш мақсадида қишлоқ хўжалиги экин майдонларини мақбуллаштириш, интенсив боғ ва узумзор майдонларини кенгайтириш таъкидланганки, бу ўринда интенсив боғларга зарар етказувчи ширалар фаунасини ва уларни мавсумий ривожланиш муддатларини аниқлаш, шираларга қарши уйғунлашган ҳимоя тадбирларини такомиллаштиришга йўналтирилган илмий-амалий тадқиқотлар алоҳида аҳамият касб этади.
Жаҳонда замонавий афидологик тадқиқотлар, турли экологик шароитга эга минтақаларнинг таксономик таркибини илмий тадқиқотларнинг замонавий методлари ёрдамида аниқлаш, афидофауна генезисининг келиб чиқиш марказларини ўрганиш ва шу асосда зараркунанда ҳашаротларга қарши уйғунлашган илмий асосланган кураш олиб боришни тақозо этмоқда. Бу ўринда Марказий Осиёнинг Жануби-шарқий географик минтақасига кирувчи Шарқий Фарғона ҳудуди бундан мустасно эмас. Бу ҳудуд таксономик жиҳатдан ўзига хос турларга бой эканлиги билан ажралиб туради. Унинг афидофаунаси тур таркибини аниқлаш, таксономик таҳлил қилиш, “паразит-ҳўжайин” тизимида шираларда шаклланган морфологик ва экологик мосланишларнинг муҳим йўналишларини аниқлаш, фауна учун янги ва эндемик турларни популяцияларининг замонавий ҳолатини таҳлил этиш, афидофауна маълумотларини сўнги каталог асосида мувофиқлаштириш, Ўзбекистон миллий фаунасидаги ўзига хос хусусиятларни очиб бериш муҳим илмий-амалий аҳамиятга эга.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 11 январдаги ПҚ-255-сон “Мева-сабзавотчилик ва узумчилик соҳасини ислоҳ қилиш бўйича ташкилий чора-тадбирлар тўғрисида”ги Қарори, "Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 29 декабрдаги ПҚ-2460-сонли “2016-2020 йилларда қишлоқ хўжалигини янада ислоҳ қилиш ва ривожлантириш чора тадбирлари тўғрисида”ги Қарори, Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон “Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Харакатлар стратегияси тўғрисида”ги Фармони ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Шарқий Фарғона шираларининг фаунаси, морфо-экологик хусусиятлари ва уларни озуқа ўсимлигига ихтисослашиши йўналишларини аниқлашдан иборат.
Диссертация тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат: ил к бор Шарқий Фарғона шираларининг 7 оила, 76 уруғга мансуб 200 тур ва 4 та кенжа турларидан иборат таксономик каталоги тузилган, шулардан фан учун 1 тур (Callipterinella ferganica Akhmedov et Khusanov) ва 1 кенжа тур (Euceraphis pilosa arslanbobica Akhmedov et Khusanov) ҳамда фауна учун 1 уруғ (Callipterinella) ва 67 тур аниқланган;
шафтоли барг шираси янги озуқа ўсимликлари - Cerasus awium ва Cerasus mahalebpfr учраши аниқланган;
Шарқий Фарғона шираларининг «паразит-хўжайин» тизимида озуқа ўсимлигига ихтисослашиш хусусиятлари аниқланган;
Шарқий Фарғона шираларининг «паразит-хўжайин» тизимидаги морфологик ва экологик йўналишлари аниқланган;
трансгрессия ҳодисаси асосида экологик талаб даражаси яқин бўлган турларнинг экологик нишалари параметрлари очиб берилган;
интенсив олма боғлари энтомофаунаси тур таркиби ва энтомо-комплексларнинг шаклланиш босқичлари аниқланган,
шираларнинг иқтисодий зарар келтириш даражаси ҳамда энтомо-фагларнинг самарадорлик даражаси исботланган;
интенсив олма боғларининг тенгқанотли-хартумли ҳашаротларига қарши кураш усуллари такомиллаштирилган.
Хулосалар
“Шарқий Фарғона ширалари (Homoptera, Aphidinea) фаунаси ва морфо-экологик хусусиятлари” мавзусидаги диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Илк бор Шарқий Фарғона шираларининг 7 оила, 76 уруғга мансуб 200 тур ва 4 та кенжа турларидан иборат таксономик каталоги тузилган, шулардан 1 тур (Callipterinella ferganica Akhmedov et Khusanov) ва 1 кенжа тур (Euceraphis pilosa arslanbobica Akhmedov et Khusanov) фан учун, фауна учун 1 уруғ (Callipterinelld) ва 67 турлар аниқланган
2. Шираларнинг “паразит-хўжайин” тизимида озуқа ўсимлигида яшаш ва озиқланишга мосланиш хусусиятлари қиёсий тахдил этилди ва экологик таснифий бирликларга ажратилди, улар ягона экологик типга бирлашиб, 2 та экологик кенжа тип, 3 экологик гуруҳ ва 8 та экологик кенжа гурухдарга ажралган.
3. Шираларнинг “паразит-хўжайин” тизимидаги морфологик мослашишлари танасининг шакли, ўлчамлари, ранги, морфологик ўзига хослиги, мум ажратмалар ва ҳосилаларининг аҳамияти ҳамда эволюцияси батафсил асослаб берилди.
4. Шираларнинг адаптациялари озуқа ўсимлигининг турига, ундаги яшаш ва озиқланиш жойига, ўсимлик градиента бўйлаб тақсимланишига, географик тарқалишига, ҳаёт тарзи ва таснифий ўрнига чизиқли боғлиқлиги аниқланди; мум ажратмаларнинг хилма-хиллиги, ҳамда такомиллашиб бориши йўналишида шираларнинг эволюцион кўҳна гурухдари (Phloemizidae)fla пассив ҳимоя момиқ, энг ёш, прогрессив Aphididae турларида мумғубор шаклида намоён бўлади.
5. Шираларнинг “паразит-хўжайин” тизимида шаклланган морфологик ўзига хослиги, ксерофиллар танасининг кичиклиги, дифференциалланмаган шира найчалари, думча, ўта калта мўйловларида, мезофиллар танасининг йириклиги, кучли ривожланган шира найчалари, думчалари, мўйловларида, галл ва илдиз шираларининг қабариқ таналари, оёқлари, мўйловлари, думчаси ва шира найчаларидаги морфологик белгилар билан ажралиб туради.
6. Шираларнинг “паразит-хўжайин” тизимидаги экологик адаптациялари мазкур ҳашаротларнинг яшаш тарзи, колонияларининг хиллари, популяция зичлиги ва суръатларининг юқори бўлиши ҳамда тебраниши билан боғлиқлигини англатади.
7. Бир озуқа ўсимлигининг барча қисмларида бир неча турларнинг яшашида, экологик лабиллиги ва валентлилигининг кенглигида, жинссиз -партеногенез кўпайишнинг устунлиги, шунингдек, серпуштлилик, тириклайин қишлаши ва наслларни барқарор галланишида ўз ифодасини топганлигини изоҳлайди.
8. Экологик талаб даражаси яқин бўлган турлар экологик токчалари параметрларининг қисман ёки бутунлай мое тушиш ҳолати илк бор трансгрессия ҳодисаси асосида талқин этилди ва изоҳланди. Муайян бир вақт ва жойда ягона озуқа ўсимлигидан фойдаланувчи турлар ўртасидаги рақобат даражаси бўлиб, унинг фоизлар ҳисобида 100% га қадар кўтарилиб бориши турлар ўртасида озуқа ресурси учун бўлган рақобатнинг кучайиб боришини, аксинча, нолга интилиши рақобатнинг сусайиб боришини билдиради.
9. Шираларнинг озуқа ўсимлигига ихтисослашиши қайси даражада бўлишидан қатъий назар нисбий бўлиб, у бир томонлама адаптация сифатида турни янги йўналишидаги ўзгаришини, морфо-экологик ва эволюцион пластиклигини чегаралаши билан изохданади.
10. Шарқий Фаргона интенсив олма богларида ширалар популяциялар сонини чегаралаш бўйича чора-тадбирлар амалиётда фойдаланиш учун тавсия этилди.

Чорвачилик тармоқларига бўлган эътибор, ҳамда Хукуматимиз томонидан томонидан аҳамиятнинг кучайтирилиши, шунингдек чорвачиликнинг қонунчилик билан қўллаб-қувватланиши натижасида кейинги йилларда хорижий давлатларнинг чорвадорлари билан алоқалар ўрнатилишига сабаб бўлди. Аксарият фермер хўжаликларининг раҳбарлари ва мутахассислари Европа давлатларининг Голландия, Германия, Польша, Украина, Белоруссия, Австрия, Чехия, Исроил ва Австралия давлатлари чорвачилигида қўлланилаётган замонавий усуллар билан танишиб қайтмоқда. Чорвачилиги ривожланган давлатлар билан ҳамкорлик ўрнатиб улардан наслли қорамоллар, шунингдек замонавий технологияларни харид қилиб, Узбекистан шароитида фойдаланиб чорвачилик тармоғини ривожлантиришга ўз ҳиссаларини қўшмоқдалар.

Мақолада хориждан келтирилган маҳсулдор сигирларни республикамизнинг табиий иқлим шароитига мослаштириш, генетик имкониятини тўла намоён қилиш учун махсус озиқлантириш шароитларини яратиш масалалари ёритилган. Шунингдек, тўла қийматли озикуиштириш ва суш ишлаб чиқариш жараёнларини автоматлаштириш ҳисобига тармоқни иқтисодий самарали қилиш технологияси баён этилган.

Тадқиқот объектлари: Хоразм ҳавза хўжалиги балиқларининг паразитлари.
Ишнинг мақсади: Хоразм ҳавза хўжалиги тизимлари экологик шароитларида ноёб ва оддий балиқларнинг инвазион касалликларини қузғатувчи паразитларнинг эпизоотологик ҳолатини комплекс тадкик килиш ва уларга қарши курашиш чора-тадбирларини ишлаб чиқиш.
Тадқиқот методлари: тўла ихтиопаразитологик, анъанавий дала ва камеравий ишлаш услублари.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: биринчи марта Хоразм ҳавза хўжалиги балиқларининг ҳозирги зарарланиш ҳолатлари мажмуавий ўрганилди, хамда илгари хўжалик учун номаълум бўлган 68 тур паразитлар аниқланди. Барча балиқ турларининг паразитлар билан зарарланиш даражаси, балик паразитофаунасининг экологик омиллар (сув окими, лойкалиги, сувнинг кимёвий режими, йил фасллари, ҳамда баликларнинг озука таркиби, озиқланиш характери, хўжайиннинг ёши)га боглик холда ўзгариш қонуниятлари аниқланди. Шунингдек, карп балиғи паразитофаунасининг ёшига қараб сифат ва сон таркибининг ўзгариш қонуниятлари тасдиқланди.
Амалий ахамияти: олинган тадқиқот маълумотларига Караганда, баликларни урчитишнинг барча даврларида доимий паразитологик кузатувлар олиб бориш талаб этилади.
Татбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлиги: тадқикотлар натижасидан балик инвазион касалликларини қўзғатувчиларга қарши ишлаб чиқилган профилактик амалий таклифлар Хоразм ҳавза хўжалигида қўлланилиб, йилига 3680000 сўм иктисодий фойда олинди (ишлаб чиқаришда қўллаш далолатномалари: 6 май 2003 йил ва 3 май 2005 йил).
Қўлланиш сохаси: Республикамиздаги фермер балиқчилик хўжаликлари, ва таълим муасасаларида.