THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
134
KUZGI BUG‘DOY NAVLARINING HOSIL BIRLIGIGA NISBATAN SUV
SARFI
Karimov Nuriddin Payzullayevich
Qarshi Davlat Texnika Universiteti
tayanch doktoranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15560501
Annotatsiya:
Mazkur tadqiqot ishida Qashqadaryo viloyatining och tusli
bo‘z tuproqlari sharoitida kuzgi bug‘doy navlarini yetishtirishda sug‘orish
usullari va tartiblariga bog‘liq holda kuzgi bug‘doy navlarining hosil birligiga
nisbatan suv sarfi tahlillari bayon qilingan. Olingan natijalarga ko‘ra, tajriba
o‘tkazilgan 2022-2024 yillar davomida kuzgi bug‘doy navlarining hosil birligiga
nisbatan suv sarfi ChDNS 70-75-65 tartibda sug‘orilganda barcha navlarda eng
kam miqdorda kuzatilgan.
Kalit so‘zlar:
och tusli bo‘z tuproqlar, kuzgi bug‘doy, navlar, hosil birligi,
suv iste’moli, suv sarfi, sug‘orish, sug‘orish usullari, sug‘orish tartiblari.
Аннотация.
В данной исследовательской работе изложены анализы
расхода воды на единицу урожая сортов озимой пшеницы в зависимости
от способов и режимов орошения при возделывании сортов озимой
пшеницы в условиях светлых сероземных почв Кашкадарьинской области.
Согласно полученным результатам, в течение 2022-2024 годов, когда
проводились опыты, расход воды на единицу урожая сортов озимой
пшеницы был наименьшим у всех сортов при режиме орошения 70-75-65
ППВ.
Ключевые слова:
светло-серые почвы, озимая пшеница, сорта,
единица урожая, водопотребление, расход воды, полив, способы полива,
режимы полива.
Abstract.
In this research work, the analysis of water consumption per unit
of yield of winter wheat varieties in the conditions of light gray soils of the
Kashkadarya region, depending on irrigation methods and regimes, is presented.
According to the obtained results, during the years 2022-2024, when conducting
experiments, the water consumption per unit of yield of winter wheat varieties
was the lowest in all varieties with irrigation at an irrigation regime of 70-75-65
LFC.
Keywords:
light gray soils, winter wheat, varieties, unit of yield, water
consumption, water consumption, irrigation, irrigation methods, irrigation
regimes.
Dunyo miqyosida bug‘doy o‘simligi muhim donli va yem-xashak ekini bo‘lib,
yiliga 230 mln. gektar atrofida ekilib kelinadi. Uning o‘rtacha hosildorligi
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
135
gektaridan 28-30 sentnerni, yalpi hosil esa 600 mln. tonnadan ortiqni tashkil
etmoqda. FAO ning ma’lumotlariga ko‘ra dunyo aholisini don va un
mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojini qondirish uchun yetishtirilayotgan don hosili
miqdorini yiliga 2-2,5% ga orttirish talab etiladi. Shunga ko‘ra, yetishtirilayotgan
bug‘doy hosilini zararli organizmlardan himoya qilish dolzarb muammolardan
hisoblanadi.
Mustaqillik yillari davomida don yetishtirishda muayyan yutuqlarga
erishildi. Ma’lumki, barqaror ravishda qishloq xo‘jalik ekinlarining yuqori
hosilini yetishtirishga har xil zararli organzmlar, qolaversa turli abiotik omillar
tahdid solib turadi. Keyingi yillarda bug‘doy o‘simligiga suv taqchilligi ancha
jadal tadqiq qilina boshlandi, jumladan bug‘doyni yomg‘irlatib sug‘orish
O‘zbekistonda chuqur o‘rganilmoqda [4].
Adabiyotlar sharhi.
Qadimdan sug‘oriladigan yerlarning meliorativ
holatini yaxshilash va yangidan o‘zlashtirilgan yerlardagi meliorativ holatni
yomonlashuvini oldini olish, qishloq xo‘jalik ekinlaridan barqaror yuqori hosil
olish uchun va melioratsiyaga sarflanadigan kapital mablag‘larning
samaradorligini oshirishga asos bo‘lib xizmat qiladi [3].
Xalqaro Irrigatsiya va Drenaj komissiyasining ma’lumotlariga ko‘ra jahon
qishloq xo‘jaligi yiliga 2,8 ming km
3
chuchuk suv ishlatadi. Bu jahon bo‘yicha
chuchuk suv iste’molining 70% ini, yoki jahon sanoati ishlatadigan suvdan 7
marta ko‘pdir. Bu suvning deyarli hammasi ekinlarni sug‘orishga ishlatiladi.
Jahonda oziq-ovqat mahsulotlarining 40% i va boshoqli donning 60% i
sug‘oriladigan yerlardan olinadi. Sug‘oriladigan yerlarning samaradorligining
yuqoriligi, butun jahonda ularning maydonlarini oshirish stimulini beradi.
So‘nggi 20 yilda ekinlarning hosildorligi 40% ga oshgan bo‘lsada, bir gektar
maydonga sarflanadigan suv miqdori so‘nggi 100 yilda deyarli katta o‘zgarmay
kelmoqda [2].
Bugungi kunda qishloq xo‘jaligi ekinlarini sug‘orishda zamonaviy
suvtejamkor
texnologiyalaridan
jadal
foydalanishga
alohida
e’tibor
qaratilmoqda. Qishloq xo‘jaligida mulkchilikning yangi shakllari – klaster va
fermer xo‘jaliklariga o‘tilishi tufayli ekinlar turi, ularni joylashtirish strukturasi
keskin o‘zgardi. Qishloq xo‘jaligida sodir bo‘layotgan bunday o‘zgarishlar
sug‘orish tizimlarida suvdan foydalanish rejimiga tuproqning suv rejimi va
balansiga faol ta’sir ko‘rsata boshladi. Tuproqning suv rejimini o‘zgarishi o‘z
navbatida yetishtirilayotgan ekinlarning sug‘orish rejimini tegishlicha
tabaqalashtirishni taqozo etmoqda. Ko‘rinib turibdiki, qishloq xo‘jaligi ishlab
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
136
chiqarishiga suv tejovchi texnologiyalarni keng joriy etish dolzarb masalalardan
biri hisoblanadi [1].
Tadqiqot uslublari.
Kuzgi bug‘doydan yuqori hosil olishda o‘simlikni
o‘sishi, rivojlanishi davomida uni optimal miqdorda suv bilan ta'minlash zarur.
Buning uchun nam to‘playdigan sug‘orishlar va o‘suv davridagi sug‘orishlar
bilan tuproqdagi namlik cheklangan dala nam sig‘imining 60 % dan yengil, 70 %
dan o‘rtacha va 80 % dan og‘ir tuproqlarda kam bo‘lmagan holda ushlash kerak.
Tuproq namligi ko‘rsatilgan miqdordan kamaysa o‘simlikni suv bilan ta'minlash
yomonlashadi. To‘qimalarda suvning kamayishi, fiziologik jarayonlarni o‘tishini
buzilishi oqibatida mahsuldorlik keskin kamayadi. Mexanik tarkibi o‘rtacha
tuproqlarda tuproqdagi namlik cheklangan dala nam sig‘'imining (ChDNS) 60 %
dan kamaysa, o‘simlikni faqat hayoti ta'minlanadi, ammo yuqori mahsuldorlik
shakllanishi uchun qulay shart - sharoit yaratilmaydi.
Tadqiqot tahlili
. Kuzgi bug‘doy navlaridan 1 s don hosilini yetishtirish
uchun sarflangan suv sarfi sug‘orish usuli va tartiblariga, mavsumiy suv
me’yorlariga va umumiy suv iste’moliga hamda yetishtirilgan hosil miqdoriga
bog‘liq xolda turlicha bo‘ldi (1-jadval).
1-jadval
Kuzgi bug‘doy navlarining hosil birligiga nisbatan suv sarfi (2022-
2024 yy)
T
/r
Sug‘ori
sh usuli
Sug‘orish
tartibi
Na
v nomi
Hos
ildorl
i
k,
s/g
a
Mavsu
m
iy
suv
sa
rfi
, m
3
1 s ho
si
l
uc
hun
m
avs
um
iy
s
uv
sarf
i, m
3
U
m
um
iy
suv
sa
rfi
, m
3
1 s ho
si
l
uc
hun
um
um
iy
suv
sa
rfi
, m
3
1
Egatlab
(standart)
ChDNS 50-50-50
(Fon)
Tanya
33,4
1103
33
3974
119
2
Asr
31,8
1103
35
3974
125
3
Yaksart
35,9
1103
31
3974
111
4
ChDNS 65-70-60
Tany
44,3
3111
70
5983
135
5
Asr
47,8
3111
65
5983
125
6
Yaksart
49,1
3111
63
5983
122
7
ChDNS 70-75-65
Tanya
57,8
4081
71
6952
120
8
Asr
62,4
4081
65
6952
111
9
Yaksart
63,6
4081
64
6952
109
10
ChDNS 75-80-70
Tanya
57,5
4729
82
7601
132
11
Asr
61,1
4729
77
7601
124
12
Yaksart
62,4
4729
76
7601
122
13
Tomchilatib
sug‘orish
ChDNS 50-50-50
(Fon)
Tanya
32,5
2082
64
4954
152
14
Asr
2
9,6
2082
70
4954
168
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
137
15
Yaksart
34,7
2082
60
4954
143
16
ChDNS 65-70-60
Tanya
43,1
3462
80
6333
147
17
Asr
46,1
3462
75
6333
137
18
Yaksart
46,6
3462
74
6333
136
1
ChDNS 70-75-65
Tanya
55,8
4246
76
7118
128
20
Asr
59,9
4246
71
7118
119
21
Yaksart
61,0
4246
70
7118
117
22
ChDNS 75-80-70
Tanya
54,5
4834
89
7705
141
23
Asr
58,5
4834
83
7705
132
24
Yaksart
59,4
4834
81
7705
130
25
Yomg‘irlatib
sug‘orish
ChDNS 50-50-50
(Fon)
Tanya
37,3
1797
48
4669
125
26
Asr
35,1
1797
51
4669
133
27
Yaksart
39,7
1797
45
4669
118
28
ChDNS 65-70-60
Tanya
52,3
2986
57
5857
112
29
Asr
55,9
2986
53
5857
105
30
Yaksart
57,6
2986
52
5857
102
31
ChDNS 70-75-65
Tanya
66,8
3422
51
6293
94
32
Asr
72,1
3422
47
6293
87
33
Yaksart
74,0
3422
46
6293
85
34
ChDNS 75-80-70
Tanya
64,5
4184
65
7055
109
35
Asr
68,2
4184
61
7055
103
36
Yaksart
70,3
4184
59
7055
100
Kuzgi bug‘doy navlarini andoza egatlab sug‘orish usulida sug‘orishlardan
oldingi tuproq namligi 50-50-50% bo‘lgan tartibda sug‘orilganda 1 s hosil uchun
“Tanya” navida mavsumiy suv sarfi 33 m
3
ni, umumiy suv iste’moli 119 m
3
ni,
“Asr” navida mavsumiy suv sarfi 35 m
3
ni, umumiy suv iste’moli 125 m
3
ni,
“Yaksart” navida mavsumiy suv sarfi 31 m
3
ni, umumiy suv iste’moli 111 m
3
ni,
ChDNS 65-70-60 tartibda sug‘orilganda “Tanya” navida mavsumiy suv sarfi 70
m
3
ni, umumiy suv iste’moli 135 m
3
ni, “Asr” navida mavsumiy suv sarfi 65 m
3
ni,
umumiy suv iste’moli 125 m
3
ni, “Yaksart” navida mavsumiy suv sarfi 63 m
3
ni,
umumiy suv iste’moli 122 m
3
ni, ChDNS 70-75-65 tartibda sug‘orilganda “Tanya”
navida mavsumiy suv sarfi 71 m
3
ni, umumiy suv iste’moli 120 m
3
ni, “Asr”
navida mavsumiy suv sarfi 65 m
3
ni, umumiy suv iste’moli 111 m
3
ni, “Yaksart”
navida mavsumiy suv sarfi 64 m
3
ni, umumiy suv iste’moli 109 m
3
ni, ChDNS 75-
80-70 tartibda sug‘orilganda “Tanya” navida mavsumiy suv sarfi 82 m
3
ni,
umumiy suv iste’moli 132 m
3
ni, “Asr” navida mavsumiy suv sarfi 77 m
3
ni,
umumiy suv iste’moli 124 m
3
ni, “Yaksart” navida mavsumiy suv sarfi 76 m
3
ni,
umumiy suv iste’moli 122 m
3
ni tashkil qildi.
Xulosa
o‘rnida ta’kidlash kerakki, Qashqadaryo viloyatining och tusli bo‘z
tuproqlari sharoitida kuzgi bug‘doydan 1 s don hosili olishi uchun sarflangan suv
THEORETICAL ASPECTS IN THE FORMATION OF
PEDAGOGICAL SCIENCES
International scientific-online conference
138
me’yorlarini aniqlashda mavsumiy sug‘orish me’yori va umumiy suv
iste’molining yetishtirilgan hosilga bo‘lgan nisbati bo‘yicha aniqlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Suvanov B.U. Kuzgi bug‘doyni sug‘orishda suv tejovchi sug‘orish
texnologiyasini joriy etish. “Oziq-ovqat havfsizligini ta’minlashda qishloq
xo‘jaligi ekinlarining genetik resurslaridan unumli foydalanish hamda
yetishtirishning zamonaviy ilg‘or texnologiyalarini qo‘llash istiqbollari” Xalqaro
ilmiy-texnik anjuman to‘plami. 2024. 292-bet.
2. Xamidov M., Suvanov B., Isabayev K. Sug‘orish melioratsiyasi. O‘quv qo‘llanma.
Toshkent. 2019. 5-bet.
3. Yusupov G‘.U., Quvvatov D.A. Meliorativ gidrogeologiya. O‘quv qo‘llanma.
Toshkent. 2015. 4-bet.
4. Aramova G.B., Fazilov Sh.M. Bug‘doy o‘simligini yomg‘irlatib sug‘orish
samaradorligi. “Экономика и социум” №10(125)-2 2024 56-57 betlar.
