https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
337
MAQSUD SHAYXZODANING UNUTILMAS ILMIY MEROSI
ESHPO‘LATOV BEHZOD NODIR O‘G‘LI
Toshkent Davlat Transport Unversiteti, Transport Tizimlari Boshqararuvi
Fakulteti, Yo‘l Harakatlarini Tashkil Etish Guruhi, Mirobod Tumani, Chambil
Ko‘chasi.1 / Tashkent, Uzbekistan
behzodeshpolatov47@gmail.com
Annotatsiya: O‘zbek adabiyotining atoqli namoyondalaridan biri, zabardast
dramaturg, adabiy faylasuf Maqsud Ma’sum o‘g‘li Shayxzoda o‘zi e’tirof
etganidek, she’riyatda zamonaviy voqelikni, dramaturgiyada esa tarixiy o‘tmishni
tasvirlashga, hamda xalq va mamlakatning dardli masalalarini o‘tmishga
bag‘ishlangan asarlarida ifodalashga intildi. Shayxzodaning she’r va dostonlari
shunday rang-barang mavzularga bag‘ishlangani bilangina emas, turli vazn va
janrlarda yozilgani bilan ham o‘zbek she’riyatini boyitgani shubhasizdir.
Shayxzoda ko‘pqirrali iste’dod sohibidir. U she’rlar va dostonlar bilan birga, juda
yuksak badiiy quvvatga ega bo‘lgan dramalar ham yaratdi. Shayxzoda umrining
so‘ngida yozishga kirishgan, lekin tugatib ulgurmagan “Beruniy” dramasini
hisobga olmaganda ham, uning “Jaloliddin Manguberdi” va “Mirzo Ulug‘bek”
dramalari allaqachon xalqimizning badiiy mulkiga aylanib, qalblarimizdan joy
olgan asarlar sarasiga kiradi.
Kalit so‘zlar: Dramaturg, shoir, tarjimon, she’r, Jaloliddin Manguberdi
asari.
Abstract: One of the outstanding figures of Uzbek literature, the zabardast
playwright, the son of the literary philosopher Maksud Ma'sum Shaykhzadeh,
sought to describe the modern reality in poetry and the historical past in
dramaturgy, as he recognized himself, as well as to express the troubled issues of
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
338
the people and the country in his works dedicated to the past. It is no wonder that
sheikhzoda enriched Uzbek poetry not only with poems and epics devoted to such
colorful themes, but also written in different weights and genres. Sheikhzade is a
multi-talented person. He, along with poems and epics, also created dramas with
a very high artistic capacity. Even without taking into account the drama “Beruni”,
which began to write at the end of his life, but did not finish and grew up, his drama
“Jalaliddin Manguberdi” and “Mirzo Ulugbek” have already become the artistic
property of our people and enter the palace of works that take place in our hearts.
Key words: Playwright, poet, translator, poem, work of Jalaliddin
Manguberdi.
Maxsud Shayxzoda – o‘zbek adabiyotining yorqin namoyandalaridan biri
bo‘lib, uning ilmiy va badiiy merosi adabiyotshunoslikda beqiyos o‘ringa ega. 20-
asrning o‘rtalarida faoliyat yuritgan Shayxzoda, nafaqat she’r va drama sohasida
o‘zini ko‘rsatgan, balki ilmiy izlanishlar, tarjima va adabiy tahlil sohasida ham
katta hissa qo‘shgan. Uning asarlari o‘zbek adabiyoti rivojida yangi uslub va
yondashuvlarni kiritib, bir vaqtning o‘zida chuqur ijtimoiy mazmun va insoniyat
qadriyatlarini yoritgan. Shayxzodaning ilmiy merosi, uning adabiyotga bo‘lgan
yondoshuvi, zamonaviylik bilan klassikani uyg‘unlashtirishi bugungi kunda ham
o‘rganish va tadqiq etish uchun katta ahamiyatga ega. Ushbu maqolada, Maxsud
Shayxzodaning ilmiy merosiga e’tibor qaratilib, uning adabiyotshunoslikdagi
o‘rni, ilmiy yondoshuvlari va tarjima faoliyati tahlil qilinadi. Shayxzodaning ilmiy
ishlari o‘zbek adabiyotining rivojlanishiga katta ta’sir ko‘rsatgan va uning boy
ilmiy merosi nafaqat uning davrida, balki bugungi kun adabiyotshunosligi uchun
ham muhim o‘rganish manbaidir.
Maxsud Shayxzoda ilmiy merosi faqat adabiyot sohasida emas, balki
madaniyat va falsafani o‘z ichiga olgan. Uning ilmiy ishlari va tadqiqotlari,
shuningdek, o‘zbek teatriga qo‘shgan hissasi, mamlakatimiz adabiyotini yangi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
339
bosqichga olib chiqishda katta rol o‘ynadi. Ushbu maqola Shayxzodaning ilmiy
merosiga bag‘ishlanib, uning ilmiy ishlari va adabiyotshunoslikdagi
yondashuvlarini tahlil qiladi. Maqolada shuningdek, Shayxzodaning adabiy
asarlaridagi g‘oyalar va ularning ijtimoiy hayot bilan bog‘liqligi, shuningdek,
uning ilmiy ishlari va tarjimalarining ahamiyati ham ko‘rib chiqiladi.
Shayxzodaning ilmiy va badiiy merosi, uning o‘ziga xos metodologiyasi va
adabiyotga qo‘shgan hissasi, bugungi kunda ham adabiyotshunoslar va yosh avlod
uchun ilmiy tadqiqotlar uchun muhim manba bo‘lib xizmat qiladi. Bu maqolada,
Shayxzodaning asarlarini ilmiy tahlil qilish orqali uning adabiy merosini kengroq
tushunish va o‘rganish maqsad qilingan.
Shunday ijodkorlar bo‘ladiki, ular
vafotlaridan keyin ham nafaqat milliy adabiyot xazinasidan joy olgan asarlari, balki
ajoyib insoniy fazilatlari va porloq obrazlari bilan ham xalq xotirasida abadiy
yashaydilar. Shunday ijodkorlardan biri Maqsud Shayxzodadir. Nizomiy vatanida
tug‘ilgan Shayxzoda falakning gardishi bilan o‘zbek tuprog‘iga kelib qolib,
hayotining baxtli va fojiali kunlarini shu yerda kechirdi. Shu yerda shoir,
dramaturg, adabiyotshunos olim, tarjimon va pedagog sifatida shakllanib, o‘zbek
adabiyoti, adabiyotshunosligi va tarjima maktabi taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shdi.
Xorazm shohi Allouddin Muhammadning o‘g‘li “Jaloliddin Manguberdi”
dramasida Shayxzoda Vatan erki, Mustaqilligi uchun fidoyilarcha kurash olib
brogan mana shu jasur sarkarda qiyofasini ba’diy gavdalantirdi. Jaloliddin
Manguberdi Amir Temurga ham ibrat bo‘lgan buyuk siymodir. Ma’lumki, sho‘ro
davrida o‘tmish tariximiz qoralab kelingan, chunki sho‘rolarga ana shunday
vatanparvarlik qudrati ma’qul kelmas, bunday buyuk xislatlarini yangi avlodlarga
o‘tishini istamas edilar, Vatanparvarlik hissiyoti jo‘sh urib yozilgan Maqsud
Shayxzodaning “Jaloliddin Manguberdi” dramasi 1945 yilda Hamza nomidagi
O‘zbek davlat drama teatri tomonidan muvaffaqiyat bilan sahnalashtirilganligiga
qaramay, ko‘p o‘tmay sahnadan olib tashlandi. Muallifga esa o‘tmishni, honlarni,
beklarni, feodalizmni oqlash va yoqlash tamg‘asi yopishtirildi. Bu aybnoma nohaq
qamalishiga ta’sir ko‘rsatdi. Drama
to‘laligicha ilk bor o‘zbek tilida
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
340
dramaturg vafotidan 21 yil o‘tgach 1988 yil bosmadan chiqdi. Mustaqillik yillarida
O‘zbekiston hukumati “Jaloliddin Manguberdi” nomini abadiylashtirish
maqsadida “Jaloliddin Manguberdining 106 tavalludining 800 yilligi”ni nishonlash
haqida 1998 yil maxsus qaror qabul qildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining
farmoni bilan 2000 yil “Jaloliddin Manguberdi” ordeni ta’sis etildi. Bugungi kunda
mustaqil O‘zbekistonimizda Jaloliddin Manguberdi hotirasiga bag‘ishlab
“O‘zbekkino” milliy agentligi tomonidan ko‘p qismli “Mendirman Jaloliddin”
nomli serial ham ommaga taqdim etilishi kuzatilgan. O‘zbekiston va turkiya kino
ijodkorlari tomonidan ishlanayotgan ushbu serial tariximizni yanada chuqur bilgan
holda bilimimizni boyitishga hamda yosh avlodni vatanparvarlik ruhida
tarbiyalashga xizmat qiladi. Dramaturg shoir Maqsud Shayxzodaning qilgan
xizmatlari besamar ketmadi. 2001 yili Shayxzoda “Buyuk xizmatlari uchun” ordeni
bilan taqdirlandi.
Shayxzodaning dramaturgik faoliyati ham ilmiy tahlilga arziydi.
U teatrning ijtimoiy ahamiyatini, uning jamiyatdagi o‘rni va ta’sirini yaxshi
tushunib, o‘z asarlarini yozishda muhim ijtimoiy masalalarni ko‘tarib chiqqan.
Uning dramalari nafaqat estetik, balki ijtimoiy va ma’naviy jihatdan ham boy. U
teatr orqali insoniyatning asosiy masalalarini yoritgan va shu bilan birga teatrni
jamiyatdagi kuchli vosita sifatida ishlatgan.
Xulosa
Maxsud Shayxzoda o‘zbek adabiyotining rivojiga ulkan hissa qo‘shgan
buyuk shaxsdir. Uning ilmiy merosi bugungi kunda ham dolzarb va o‘rganishga
loyiqdir. Shayxzodaning adabiyotshunoslikdagi yondoshuvlari, tarjimalari va
badiiy asarlari o‘zbek adabiyotining rivojida o‘z izini qoldirgan. Uning ilmiy va
badiiy merosi o‘zbek madaniyati, adabiyoti va san’ati tarixida ajralmas o‘rin tutadi
va bu merosni o‘rganish nafaqat adabiyotshunoslar, balki barcha ilmiy
tadqiqotchilar uchun ham muhim ahamiyatga ega.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
341
Adabiyotlar:
1.
Shayxzoda, M. (1978). “O‘zbek drama san’ati.”
2.
Abduqodirov,
T.
(1992).
“ Maxsud Shayxzodaning
adabiyotshunoslik merosi.”
3.
Shayxzoda//https://uz.wikipedia.org/wiki/Shayxzoda
4.
Maqsud Shayxzoda http://tarix.uz/de/buyuk-shaxslar/ozbek-
ziyolilari /maqsud-shayxzoda/
