https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
332
“ADIBNING BOLALIGI YOXUD SHAYXZODA HAYOTIGA
NAZAR”
Toshkent davlat transport universiteti Transport tizimlari boshqaruvi
fakulteti Talabasi
Eshpo‘latov Behzod Nodir o‘g‘li
Annotation: This article notes the childhood of Maqsud Shaykhzoda, an
Azerbaijani artist, who has a special place in Uzbek literature, not only as a poet,
but also as a strong playwright, literary scholar and educator. It is about the
artist’s love of literature, his first poem and his student years. His pedagogical
activity, modern works, the artist's attitude to the time are reflected.
Аnnotatsiya: Ushbu maqolada ozarboyjonlik ijodkor, oʼzbek adabiyotida
oʼziga xos oʼringa ega, nafaqat shoir, balki kuchli dramaturg, adabiyotshunos
olim, pedagog Maqsud Shayxzodaning bolaligi haqida qaydlar keltiriladi.
Ijodkorning adabiyotga muhabbati, ilk sheʼri va talabalik yillari toʼgʼrisida soʼz
boradi. Pedagogik faoliyati, zamona zayli bois yaratilgan asarlari, ijodkorning
davrga munosabati aks ettiriladi.
Keywords: Sheikhzada, Uzbek literature, childhood, creative heritage,
translation, dramaturgy, years of repression, Fergana, Alisher Navoi, poetry,
historical works, philosophical thought, cultural heritage.
Kalit so‘zlar: Shayxzoda, o‘zbek adabiyoti, bolalik, ijodiy meros, tarjima,
dramaturgiya, qatag‘on yillari, Farg‘ona, Alisher Navoiy, she’riyat, tarixiy
asarlar, falsafiy fikr, madaniy meros.
O‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri Shayxzoda o‘zining
noyob ijodi va murakkab hayot yo‘li bilan ajralib turadi. U adabiyot maydoniga
o‘ziga xos uslub, teran falsafiy fikr va jozibali she’riyati bilan kirib kelgan. Uning
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
333
bolaligi va hayot yo‘liga nazar tashlash orqali, biz faqatgina shoir emas, balki
zamonasining og‘ir sinovlariga dosh bergan inson siymosini ham ko‘rishimiz
mumkin.
Shoir bolaligiga nazar soladigan boʼlsak, taqdir taqozosi bilan oʼzbek
diyoriga kelib qolgan ozarboyjonlik yosh yigit oʼzbek tilini mukammal
oʼzlashtirdi. Garchi Oʼzbekistonda ijodni boshlagan boʼlsada, Ganja oʼlkasiga
boʼlgan muhabbati uning sogʼinchi satrlarida aks etib turadi. Uning
“Toshkentnoma” dostonida ozar yurtiga boʼlgan cheksiz mehri yaqqol aks etadi.
Shayxzodaning bolaligi haqida turlicha talqinlar mavjud boʼlsa-da, shoirning rus
tilidagi “Mening tarjimai holim” bitigida keltirilishicha, ijodkor 1908 yili Tbilisi
shahrida tugʼilgani, otasi Maʼsumbek felьdsherlik maktabini tugatib, malakali
shifokor boʼlgani, bezgak xastaligini davolashda aholiga anchayin foydasi tekkani,
Ellikka yaqinlashgan kezlarda Moskvadagi universitetning tibbiyot fakultetini
tamomlab, Ogdoshdagi shahar ambulatoriyasida bosh shifokor boʼlib
faoliyatyuritganini aytib o‘tadi. Onasi Fotimaxonim esa uezd komitetida xotin-
qizlar boʼlimi mudiri boʼlib ishlashini keltiradi.
Shoir ilk savodni turk tilidagi shahar maktabida oladi. Oʼsha paytlarda
ozarboyjon tili turk tili deb atalgan. Gruziya poytaxtida tavallud topgan ijodkorning
bolaligi Ozarboyjonning Ogdosh shahrida kechgan. Shoir ayrim sabablarga ko‘ra,
Ogdoshni tug‘ilgan vatani deb hisoblaydi. Shayxzodaning adabiyotga boʼlgan
mehri xususida to‘xtaladigan boʼlsak, adabiyotshunos To‘xtasin Jalolov
Shayxzoda bilan qilgan suhbatlari asosida yozgan “Yashasin tabassum” sarlavhali
maqolasida shoirning otasiMaʼsumbek o‘zzamonasining taraqqiyparvar ziyolisi
bo‘lib, tibbiyot ilmidan tashqari, sanʼat, adabiyot, tarix va falsafa ilmlari bilan
qiziqishi, Maʼsumbekning xonadoni oʼsha zamonda Ogdosh shahrining madaniy,
adabiy markazi boʼlib, shaharning eng ilg‘or ziyolilari uning uyiga yigʼilib, sanʼat,
adabiyot, siyosat va falsafadan munozaralar olib borishlarini keltiradi. Pushkin va
Lermontov, Shekspir va Balizak, Firdavsiy va Xayyom, Nizomiy va Navoiy
asarlari adabiy muhitning asosiy mavzularidan biri bo‘lishi, shubhasizdir. Bo‘lajak
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
334
shoir shoh asarlarning jozibali ohangi va sehridan bahra olib yashaganini qayd
etadi.
“Rushdiya” maktabining aʼlochi o‘quvchilaridan biri bo‘lgan Shayxzoda
sekin - asta sheʼrlar ham yoza boshlaydi. 1920 yilda ijodkor o‘qigan maktabga
Narimon Narimonov ismli bir inqilobchi keladi. Ozarbayjonda sovet
hokimiyatining o‘rnatilishi munosabati bilan Ogdoshga taniqli inqilobchi Narimon
Narimonovning tashrifini ogdoshliklar katta shodiyona bilan qarshi oldilar. Аynan
o‘sha kuni Shayxzoda
muallimlarining “buyurtma”si bilan yozilgan “Girmizi askar nagʼmasi”
(“Qizil askar qo‘shigʼi”) degan sheʼrini bolalarga xos ko‘tarinki ruh bilan o‘qiydi.
13 yoshli bolakayning sheʼridan taʼsirlangan inqilobchi uni quchoqlab o‘padi va
uning sheʼrini Bokuda nashr etilgan “Kommunist” gazetasining 1921 yil 12 dekabr
sonida chop ettiradi. Ilk matbuotda sheʼri chiqqan ijodkor yanada ruhlanib ijodni
davom ettiradi.
Naim Karimov keltirishicha, 1925 yili Bokudagi yagona pedagogika bilim
yurti – dorilmualliminni aʼlo baholar bilan tugatgan Maqsud Ozarbayjon Maorif
xalq komissarligining yoʼllanmasi bilan Darband shahriga yo‘l oladi. Dogʼiston
Kaspiy dengizi sohiliga joylashgan, Ozarbayjonga shimol tomondan chegaradosh
oʼlka bo‘lib, uning Kaspiy dengiziga tutash yerlarini 1722 yilda Pyotr 1 qo‘shinlari
bosib olgan edi. Garchand bu joylar Ganja shartnomasiga binoan 1735 yilda Eron
ixtiyoriga berilgan bo‘lsa-da, 1813 yilda imzolangan Guliston shartnomasiga ko‘ra,
Dog‘iston Rossiya tasarrufiga o‘tgan. Biroq emin -erkin yashash tarziga ko‘nikkan
va ozodlikni hamma narsadan afzal biluvchi tog‘li aholi uzoq yillar mobaynida
G‘ozi Muhammad, Hamzatbek va Shomil singari imomlar rahbarligida mustaqillik
uchun kurash olib borgan. 1920 yil martida qizil armiyaning jangovar harakati
bilan Dog‘iston uzil-kesil bolisheviklar qo‘liga o‘tdi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
335
1921 yil 20 yanvarda esa Butunrossiya Markaziy Ijroiya Komitetining qarori
bilan Dog‘iston Rossiya federatsiyasi tarkibidagi avtonom respublika, deb eʼlon
qilindi. Dorilmualliminni aʼlo baholar bilan tugatgan Shayxzodaning ana shu
avtonom respublikaga ishga yuborilishi tasodifiy emas. Miloddan avvalgi birinchi
ming yillikning oxirlarida Dog‘iston aholisi Ozarbayjon hududida vujudga kelgan
yirik davlat – Kavkaz Аlbaniyasi fuqaroligiga o‘tgan.
Shayxzoda ijodga juda yoshligidan kirishgan. U dastlab tarjimalar bilan
shug‘ullangan, keyinchalik esa o‘zining mustaqil she’riy asarlarini yaratishga
kirishgan. Uning ilk asarlari lirik ruhda bo‘lib, ularda inson qalbi, muhabbat, ona-
Vatanga sadoqat kabi mavzular aks etgan. Keyinchalik esa u ijtimoiy hayot,
xalqning orzu-umidlari, davrning og‘riqli masalalarini ham qalamga ola boshladi.
Shayxzoda faqatgina ijodkor emas, balki o‘z e’tiqodiga sodiq shaxs sifatida ham
tanilgan. 1937-yilgi qatag‘on yillarida u ham ko‘plab ziyolilar qatori aybsiz
qamalgan va surgun qilingan. Ushbu og‘ir davr uning hayoti va ijodiga jiddiy ta’sir
ko‘rsatdi. Biroq u bu sinovlardan so‘ng ham ijod qilishdan to‘xtamadi. Uning
asarlarida inson qadr-qimmati, erkinlik va adolat uchun kurash motivlari yanada
kuchaygan. Shayxzoda o‘zbek adabiyotiga she’riyat, dramaturgiya va tarjima
sohasida katta hissa qo‘shgan. U ko‘plab mashhur asarlarni o‘zbek tiliga tarjima
qilgan, ayni paytda o‘zining ham tarixiy va falsafiy asarlari bilan adabiyotimizni
boyitgan. Uning nomi nafaqat she’riyat, balki dramaturgiya janrida ham ulkan
yutuqlarga erishgan adib sifatida tilga olinadi. Shayxzodaning hayoti va ijodi
bugungi kunda ham adabiyotshunoslar tomonidan o‘rganilmoqda. Uning
she’riyati, dramatik asarlari va tarjimalari milliy madaniyatimiz xazinasining
ajralmas qismidir. Uning ijodi yosh avlodni adabiyotga, insoniy fazilatlar va
ma’naviy yuksaklikka undovchi manba bo‘lib xizmat qiladi.
Xulosa:
Shayxzoda o‘zbek adabiyotining yorqin yulduzlaridan biri bo‘lib,
uning hayoti va ijodi xalqimiz uchun ibratlidir. U o‘z ijodi orqali inson qalbining
eng chuqur tuyg‘ularini ifoda etgan, adolat va haqiqat yo‘lida sobit qolgan shaxsdir.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-38_ Том-2_ Февраль-2025
336
Uning boy merosi bugungi va kelajak avlodlar uchun bebaho xazina bo‘lib qoladi.
Shayxzoda o‘zbek adabiyotining yirik namoyandalaridan biri bo‘lib, uning hayoti
va ijodi xalqimiz madaniyatining ajralmas qismidir. U o‘zining she’riyati,
dramaturgiyasi va tarjimalari orqali o‘zbek adabiyotini boyitib, chuqur falsafiy
fikrlari bilan adabiyot ixlosmandlarini ilhomlantirdi. Murakkab hayot sinovlariga
qaramay, ijoddan to‘xtamagan bu ulug‘ siymo o‘z xalqiga sadoqat bilan xizmat
qilgan. Uning merosi bugungi kunda ham yosh ijodkorlar va adabiyotshunoslar
uchun bebaho o‘rganish manbai bo‘lib qolmoqda. Shayxzodaning ijodi adolat,
inson qadr-qimmati va haqiqat uchun kurash g‘oyalari bilan yo‘g‘rilgan bo‘lib, bu
jihatlari uni doimo xalq yuragida saqlab qolishiga xizmat qiladi.
Umr beshafqat. Yillar suronida toblangan ijodkor insonlarni bir-biriga
oqibatli bo‘lishga chaqiradi. Samimiyatni qadrlaydi. Uning asarlaridagi
samimiyatga yo‘g‘rilgan qarashlar kitobxonlarni uzoq yillardan beri adib bitiklari
bilan hamnafas bo‘lishga undaydi...
Аdabiyotlar:
1. Shayxzoda M. Toshkentnoma. 1958 y.
2. Shayxzoda M. Chorak asr devoni: Tanlangan asarlar. M. Shayxzoda. -
Toshkent: O‘zbekiston davlat badiiy adabiyot nashriyoti, 1958 y.
3. XX asr oʻzbek adabiyoti tarixi. Ushbu asarda Shayxzodaning ijodi XX asr
oʻzbek adabiyoti kontekstida koʻrib chiqilgan. Toshkent, 1999 yil
