https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
444
JAHOLATGA QARASHI MA’RIFAT BILAN KURASHMOQ LOZIM
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya:
Mazkur maqolada jaholatning zamirida yotgan omillar, uning
jamiyatga salbiy ta’siri va unga qarshi kurashishda ma’rifatning o‘rni tahlil
qilinadi.
Ma’lumotlar va tarixiy tajribalar asosida ma’rifat vositasida ongni
uyg‘otish, yosh avlodni tarbiyalash, ilmga muhabbat uyg‘otish orqali jaholatning
ildizini quritish mumkinligi asoslab beriladi. Shu bilan birga, zamonaviy jamiyatda
ma’rifiy yondashuvlar, ta’lim
-tarbiya tizimining roli, OAV va diniy-
ma’rifiy
tashkilotlarning bu boradagi vazifalari yoritiladi.
Kalit so‘zlar:
J
aholat, ma’rifat, kurash, ta’lim, ong, tarbiya, mafkura,
yoshlar, ijtimoiy ong, ma’rifiy yondashuv
.
Insoniyat tarixida taraqqiyot va tanazzul, zulmat va nur, jaholat va ma’rifat
bir-biriga qarama-qarshi holatda doimo yonma-yon yashab kelgan. Har qanday
taraqqiyotning ildizida ilm, tafakkur, ma’rifat va aql yotgan bo‘lsa, tanazzulga
sabab bo‘lgan holatlar
ning tub mohiyatida jaholat, befarqlik, savodsizlik va xurofot
turadi. Bugungi globallashuv davrida insoniyat aql va tafakkur orqali
yuksalayotgan bo‘lsa
-da, afsuski, hali-hanuz jaholat kabi illatlar jamiyatlar
barqarorligiga jiddiy tahdid solmoqda. Ayniq
sa, ijtimoiy tarmoqlar orqali noto‘g‘ri
axborotlar, buzg‘unchi g‘oyalar, ekstremistik mafkuralar keng tarqalayotgan bir
paytda, ularga qarshi kurashish masalasi har qachongidan ham muhimroq bo‘lib
bormoqda.
Jaholat
—
bu insonning fikrlash, tahlil qilish, bilim olish imkoniyatlaridan
voz kechishi, haqiqatdan ko‘z yumib, yolg‘on va xurofotga ishonishi bilan bog‘liq
holatdir. Bunday holat shaxsiy hayotdan tortib, jamiyat taraqqiyotigacha bo‘lgan
ko‘plab sohalarga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Jaholatli shaxslar ijtimoiy hayotda passiv
bo‘lishadi, ko‘pincha radikal va buzg‘unchi g‘oyalarga berilib ketishadi, tanqidiy
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
445
fikrlashdan yiroq bo‘lishadi. Bu esa milliy xavfsizlik va ma’naviy barqarorlik
uchun tahdid tug‘diradi.
Shu sababli, bunday holatlarga qarshi kurashishda zo‘ravonlik yoki kuch
ishlatish emas, balki ma’rifat, ya’ni ong va tafakkurni uyg‘otish, bilim berish,
tanqidiy fikrlashga o‘rgatish eng samarali vosita hisoblanadi. Ma’rifat insonni
zulmatdan yorug‘likka,
jaholatdan haqiqatga yetaklaydi. Tarix guvohlik beradiki,
har qanday buyuk uyg‘onishlar, ilmiy yutuqlar va madaniy taraqqiyot aynan
ma’rifat asosida yuzaga kelgan. Ayniqsa, o‘zbek ma’naviy merosida —
jadidlar
harakati, Alisher Navoiy, Ahmad Donish, Abdurau
f Fitrat, Mahmudxo‘ja
Behbudiy kabi allomalar asarlarida ham jaholatga qarshi faqat ilm va ma’rifat bilan
kurashish g‘oyasi ilgari surilgan.
Zamonaviy jamiyatda bu kurash faqat ta’lim tizimi doirasida emas, balki
keng ijtimoiy muhitda olib borilishi lozim. Bunda maktab, oliy o‘quv yurtlari,
ommaviy axborot vositalari, diniy tashkilotlar, jamoat birlashmalari, hatto oilaning
ham muhim o‘rni bor.
Har bir fuqaro ongli, bilimli, vatanparvar va mas’uliyatli
bo‘lishi uchun unga zamonaviy bilimlar, axloqiy tarbiya va tanqidiy fikrlashni
shakllantirish imkoniyatlari berilishi kerak. Shundagina biz jamiyatimizni
jaholatdan asray olamiz.
Jaholat tarix davomida jamiyat taraqqiyotiga to‘siq bo‘lgan eng xavfli
ijtimoiy illatlardan biri sifatida e’tirof etiladi. U inson tafakkurining torayishi,
aqlning zaiflashuvi, bilimga bo‘lgan ehtiyojning yo‘qolishi va hayotga yuzaki
qarash natijasidir. Ja
holatli odamlar ko‘pincha haqiqatni tan olmaydi, ilm
-fan
yutuqlarini inkor etadi, ularni yolg‘on va xurofot bilan almashtirishga moyil
bo‘ladi. Bu esa nafaqat o‘ziga, balki jamiyatga ham zarar yetkazadi.
Jaholatning ildizi, odatda, savodsizlik, ma’naviy qashshoqlik, tanqidiy
tafakkurning sustligi, noto‘g‘ri mafkura va ekstremistik g‘oyalar bilan bog‘liq
bo‘ladi. Bunday holat, ayniqsa, yosh avlod orasida keng tarqaladigan bo‘lsa, bu
millat kelajagi uchun ka
tta xavf tug‘diradi. Shu boisdan, jaholatga qarshi kurashish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
446
dolzarb masala bo‘lib qolmoqda. Bu kurashda zo‘ravonlik yoki bosim emas, balki
aynan ma’rifat eng kuchli va samarali qurol bo‘lib xizmat qiladi.
Ma’rifat —
bu ongni uyg‘otish, tafakkurni yoritish, haqiqatga yetaklovchi
nurdir. Inson bilimli bo‘lsa, u aldov va yolg‘onlarga uchmaydi, ekstremistik yoki
zararli oqimlarga ergashmaydi, tanqidiy fikrlay oladi va to‘g‘ri qaror qabul qilishga
intiladi. Shu
sababli, ta’lim
-tarbiya tizimini takomillashtirish, yoshlarni ilm-fanga
yo‘naltirish, o‘qituvchilarning salohiyatini oshirish, ta’lim muassasalarini
zamonaviy vositalar bilan ta’minlash bugungi kunning eng dolzarb
vazifalaridandir.
Bugungi globallashuv davrida, axborot oqimi haddan tashqari ko‘p. Har
qanday odam ijtimoiy tarmoqlar orqali har xil ma’lumotlarga duch kelmoqda. Agar
insonning bilim saviyasi yetarli bo‘lmasa, u yolg‘on axborotga ishonib qolishi,
ekstremistik g‘oyalarga be
rilib ketishi mumkin. Shuning uchun zamonaviy
ma’rifat faqat darslik va ma’ruzalar bilan cheklanmasligi lozim —
u OAV, internet,
ijtimoiy tarmoqlar, kinofilmlar, multimedia vositalari, jamoat tashkilotlari orqali
keng targ‘ib etilishi kerak.
Yana bir muhim omil
—
oilada ma’rifatga asoslangan tarbiyani yo‘lga
qo‘yish. Bola kichikligidan ota
-onasi orqali dunyoni anglaydi. Agar ota-ona
savodli, iymonli, ma’naviyati boy bo‘lsa, bu bola tarbiyasiga ijobiy ta’sir
ko‘rsatadi. Aksincha, e’tiborsizlik,
bilimsizlik, befarqlik farzandda jaholat
urug‘larini paydo qilishi mumkin. Shu sababli, ota
-onalar orasida ham doimiy
ma’rifiy targ‘ibot ishlari olib borilishi zarur.
Shuningdek, jaholatga qarshi kurashishda diniy-
ma’rifiy tashkilotlarning
ham roli beqiyos. Islom dini ilm olishni, tafakkur qilishni, haqiqatni izlashni targ‘ib
etadi. Bu borada Shayx Muhammad Sodiq Muhammad Yusuf, Abu Hamid
G‘azzoliy kabi olimlar asarlarida ilmning ulug‘ligi, jaholatning xavfi haqida
chuqur mulohazalar yuritilgan. Bugungi kunda diniy sohaga mas’ul bo‘lgan
mutasaddilar jamiyatda to‘g‘ri diniy tushunchalarni shakllantirish, xurofot va
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
447
ekstremizmga qarshi ma’rifiy kurashni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratishi
lozim.
O‘zbekistonda bu borada bir qator ijobiy ishlar amalga oshirilmoqda.
Jumladan, “Ma’naviyat karvoni”, “Ma’rifat soati”, “Kitobxonlik haftaligi”,
“Yoshlar –
kelajagimiz” kabi tashabbuslar orqali aholi, ayniqsa yoshlar orasida
ma’rifatni targ‘ib etish kuchayt
irilmoqda. Bu kabi harakatlar natijasida aholining
ijtimoiy faolligi ortmoqda, jaholat va befarqlikka qarshi kurashish kuchaymoqda.
Jaholat
—
bu inson va jamiyat hayotida eng xavfli illatlardan biri bo‘lib, u
nafaqat taraqqiyotga to‘sqinlik qiladi, balki mavjud yutuqlarning yemirilishiga
ham olib keladi. Tarixiy va bugungi real hayotiy misollar shuni ko‘rsatadiki, jaholat
bilan kurashi
sh kuch bilan emas, balki ma’rifat, ya’ni ilm, tafakkur, tarbiya, axloq
va ong bilan amalga oshiriladi. Ma’rifat insonni fikr yuritishga, haqiqatni
anglashga, to‘g‘ri va adolatli qarorlar qabul qilishga yo‘naltiradi. Shuning uchun
ham jaholatga qarshi kur
ashish har doim ma’rifat targ‘iboti bilan birga olib
borilishi zarur.
Bugungi kunda jaholatning ko‘rinishlari nafaqat an’anaviy shakllarda, balki
zamonaviy texnologiyalar, axborot xurujlari, ijtimoiy tarmoqlar orqali ham
tarqalmoqda. Bu holatga qarshi kurashishda ta’lim
-tarbiya tizimi, OAV, diniy va
ijtimoiy tashkilotlar, ota-onalar va keng jamoatchilikning hamkorligi muhim
ahamiyatga ega. Ayniqsa, yosh avlodning ma’naviy immunitetini mustahkamlash,
ularda tanqidiy fikrlash ko‘nikmasini rivojlantirish, zamonaviy bilimlar bilan
qurollantirish orqaligina biz jaholatga qarshi muvaffaqiyatli kurasha olamiz.
Shuningdek, Islom dinining asl mohiyatida ham ma’rifat ustuvor o‘rin tutishini
unutmaslik lozim. Ilm olish, tafakkur qilish, adolatli bo‘lish, haqiqatni izlash —
bu
dinga asoslangan asosiy qadriyatlar sirasiga kiradi. Shu bois, diniy-
ma’rifiy
tashkilotlar, ulamolar va imom-xatiblar tomonidan ham doimiy ravishda haqiqatni
yoritish, noto‘g‘ri aqidalar va xurofotlarga qarshi ma’rifat asosida kurash olib
borilishi kerak.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
448
Xulosa qilib aytganda, jaholat
—
zulmat, ma’rifat —
nurdir. Biz faqat ilmli,
ma’rifatli, ongli jamiyatni barpo eta olganimizdagina milliy mustaqillikni
mustahkamlashimiz, taraqqiyot sari dadil odimlashimiz va insoniyat
sivilizatsiyasida munosib o‘rin egall
ashimiz mumkin. Bu esa har birimizdan
uzluksiz o‘qish, o‘z ustimizda ishlash, ilm va tafakkurga tayanib yashashni talab
etadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
ro‘yxati:
1.
Karimov I. A. Yuksak ma’naviyat —
yengilmas kuch.
—
T.: Ma’naviyat,
2008.
2.
Muhammad Sodiq
Muhammad Yusuf. Ma’rifat nuri —
Toshkent: Sharq,
2012.
3.
Behbudiy M. X. Tarbiyai atfol
—
T.: Fan, 1993.
4.
G‘azzoliy A. H. Kimyoi saodat —
T.: Movarounnahr, 2000.
5.
Qodirov M. Jaholat va uning oqibatlari
—
“Ma’rifat” gazetasi, 2021
-
yil, №9.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 7-yanvardagi PQ-81-son
qarori
—
“Yoshlar ma’naviyatini yuksaltirish va ularning bo‘sh vaqtini mazmunli
tashkil etish tizimini takomillashtirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”.
7.
Tohir Malik. Shaytanat (asardagi mafkura va jaholatga qarshi kurash
g‘oyalari).
8.
Xudoyberganov A. Ma’naviyat asoslari. —
T.: “O‘zbekiston”, 2010.
9.
Mahmudxo‘ja Behbudiy va jadidlar harakati haqidagi ilmiy maqolalar
to‘plami. —
T.: “Fan”, 2015.
10.
UNESCO: Education for Sustainable Development Goals: Learning
Objectives.
—
2017.
