https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
455
FRILANSER JURNALIST KIM?
Tursunova Dilsoʻz Abrorovna
Annotatsiya:
Ushbu maqolada zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari jadal rivojlanayotgan bir davrda faoliyat yuritayotgan frilanser
jurnalistlar fenomeni keng yoritilgan. Frilanser jurnalistika
–
bu ish joyiga,
redaksiyaga yoki biror muayyan ommaviy axborot vositasiga bog‘liq bo‘lmagan,
erkin ishlaydigan, asosan internet orqali buyurtma asosida material tayyorlovchi
jurnalistlarning faoliyatini ifodalaydi. Maqolada frilanser jurnalistning huquqiy
maqomi, kasbiy erkinligi, axloqiy va ijtimoiy mas’uliyatlari, shuningdek,
zamonaviy axborot bozoridagi o‘rni va ahamiyati tahlil qilinadi. Shuningdek,
frilanser jurnalistikaning ijobiy va salbiy jihatlari, an’anaviy jurnalistikadan
farqlari,
bugungi raqamli davrda uning tutgan o‘rni, yosh jurnalistlar uchun
imkoniyat va xavflar borasidagi masalalar ham ko‘rib chiqilgan. Mazkur maqola
mustaqil ijod qiluvchi jurnalistlarning o‘ziga xos faoliyat yo‘nalishlarini anglash,
jurnalistikada erkinlik va
mas’uliyat o‘rtasidagi muvozanatni tushunishga yordam
beradi.
Kalit so‘zlar:
Frilanser jurnalist, erkin jurnalistika, raqamli media, axborot
bozori, jurnalist erkinligi, mustaqil jurnalistlar, ommaviy axborot vositalari, ijodiy
faoliyat.
Globallashuv,
internet
tarmog‘ining
kengayishi
va
raqamli
texnologiyalarning ommalashuvi zamonaviy jurnalistikaga tubdan yangiliklar olib
kirdi. Axborotga bo‘lgan talabning ortishi, ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri,
shuningdek, an’anaviy OAVga bo‘lgan ishonc
hning pasayishi jurnalistikaning
yangi shakllarini shakllantirdi. Shu o‘zgarishlar natijasida frilanser jurnalistlar
degan tushuncha paydo bo‘lib, bugungi kunda ko‘plab davlatlarda, jumladan,
O‘zbekistonda ham keng tarqalmoqda. Frilanser jurnalist –
bu ma
’lum bir
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
456
redaksiyaga yoki tashkilotga bog‘lanmagan, mustaqil tarzda faoliyat yurituvchi,
asosan o‘z tashabbusi yoki buyurtma asosida maqola, reportaj, intervyu,
fotomateriallar tayyorlovchi shaxsdir. Ular ko‘pincha internet platformalari,
bloglar, mustaqil OAVlar o
rqali o‘z ishlarini e’lon qilishadi. Bunday jurnalistlar
erkinlik, ijodiy mustaqillik va moslashuvchanlikka ega bo‘lishsa
-da, ular uchun
doimiy daromadning yo‘qligi, mehnat sharoitining noaniqligi va qonunchilikdagi
bo‘shliqlar muammo tug‘dirishi mumkin. A
yniqsa, ularning jurnalistik etika va
axloqiy normalarga amal qilishi, axborotni tekshirish mas’uliyati ham alohida
ahamiyat kasb etadi. Ushbu maqolada frilanser jurnalistikaning kelib chiqishi,
zamonaviy ijtimoiy axborot muhitidagi roli va ahamiyati, uning afzallik va
kamchiliklari, shuningdek, O‘zbekiston sharoitidagi holati tahlil qilinadi. Shu
orqali biz frilanser jurnalistikaning ijtimoiy hayotdagi o‘rnini chuqurroq anglashga
harakat qilamiz.
Zamonaviy jurnalistikada frilanserlik tushunchasi yangi emas, ammo oxirgi
yillarda bu faoliyat turi yanada ommalashdi. Axborot texnologiyalari, internet va
mobil qurilmalar imkoniyatlari kengaygani sari, jurnalistlik ham muayyan
redaksiyalarga qaram bo‘lmagan, erkin, individual faoliyat yuritish yo‘nalishiga
burildi. Frilanser jurnalistlar
—
bu mustaqil ishlovchi, biror tashkilotga doimiy
shtat asosida bog‘lanmagan, erkin ijod qiluvchi jurnalistlardir. Ular bir vaqtning
o‘zida bir necha axborot vositalari bilan hamkorlik qilishi, o‘zining blogi yoki
ijtimoiy tarmoq sahifasi orqali axborot tarqatishi mumkin.
Frilanser jurnalistlar asosan maqola, reportaj, intervyu, fotoreportaj, video
lavhalar tayyorlab, ularni turli internet nashrlariga, bloglar, ijtimoiy tarmoqlarga
yoki OAVlarga taklif etadi. Ular o‘z ishini mustaqil ravishda tashkil qiladi:
mavzuni tanlash, tadqiqot olib borish, suhbatdoshlar topish, materialni yozish,
tahrirlash va nashr etish
—
bularning barchasi frilanser zimmasida bo‘ladi. Bu
jarayon katta mas’uliyat, yuqori saviyadagi bilim va ko‘nikmalarni talab etadi.
Ayniqsa, ma’lumotning haqqoniyligi va tekshirilganligiga bo‘lgan talab
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
457
frilanserlar uchun ham jurnalistikaning umumiy etik me’yorlaridan chetga
chiqmaydi.
Frilanser jurnalistikasi an’anaviy jurnalistikaga qaraganda ancha erkin. U ish
vaqti, mavzu tanlovi, uslub va vositalar jihatidan mustaqillikka ega. Shu bilan
birga, bu erkinlikning narxi ham bor: frilanserlar barqaror ish haqi, ijtimoiy
himoya, qonuniy kafolatlardan deyarli mahrumdir. Ular asosan buyurtmachi
tomonidan to‘lov asosida yollanadi, ammo ko‘plab hollarda mehnat shartnomalari
tuzilmasligi sababli, ularning mehnati to‘liq himoyalanmagan hisoblanadi. Bu esa
ularga nisbatan turli ekspluatatsion hola
tlarning yuzaga kelishiga sabab bo‘lishi
mumkin.
Shu o‘rinda, frilanser jurnalistikaning afzalliklari bilan birga muammoli jihatlarini
tahlil qilish muhim. Bir tomondan, frilanserlik erkinlik, ijodiy yondashuv,
innovatsion fikrlashga keng imkoniyat yaratadi. Yangi mavzular, dolzarb ijtimoiy
muammolarni y
oritishda bu model juda samarali bo‘lishi mumkin. Ayniqsa,
senzura kuchli bo‘lgan mamlakatlarda yoki rasmiy OAV muayyan masalalarni
yoritishga jur’at etolmaganda, frilanser jurnalistlar orqali muhim axborotlar
ommaga yetib boradi.
Boshqa tomondan, frilanser jurnalistlar o‘z faoliyatida jurnalistik etika,
haqqoniylik va betaraflik mezonlarini doim ham to‘liq saqlay olmaydi. Ba’zan
tezroq pul topish yoki e’tibor qozonish uchun noto‘g‘ri ma’lumotlar tarqatish,
sarlavhalarni bo‘rttirish
, shov-shuvli lekin tekshirilmagan faktlar bilan ishlash
holatlari ham kuzatiladi. Ayniqsa, ijtimoiy tarmoqlar orqali jurnalistlik qilishda
bunday xavflar yanada ortadi. Shuning uchun ham frilanser jurnalistlar faoliyatini
tartibga soluvchi aniq huquqiy as
oslar, jurnalistik kasb etikasi va ma’suliyati
to‘g‘risida keng tushunchalar berilishi zarur.
O‘zbekistonda ham frilanser jurnalistikasi asta
-sekin shakllanib, ijtimoiy
axborot maydonida o‘z o‘rnini egallamoqda. Ko‘plab yoshlar ijtimoiy tarmoqlar,
bloglar, YouTube kabi platformalarda mustaqil jurnalistik faoliyat yuritmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
458
Ular turli dolzarb mavzularda chiqishlar qilmoqda, jamiyatdagi muammolarni
yoritmoqda va muhokama maydonini kengaytirmoqda. Ammo bu sohaning
rivojlanishi uchun frilanser jurnalistlarni qo‘llab
-quvvatlash, ularga qonuniy
maqom berish, ijtimoiy himoya va o‘q
uv-
uslubiy yordam ko‘rsatish muhim
masalalardan biridir.
Shu bilan birga, oliy ta’lim muassasalari jurnalistika fakultetlarida
frilanserlik bo‘yicha alohida modullarni kiritish, yosh jurnalistlarga bu sohaning
o‘ziga xosliklarini o‘rgatish ham muhimdir. Frilanser jurnalistika nafaqat yangi
imkoniyatlar eshigini
ochadi, balki jurnalistikada shaxsiy brend, obro‘ va erkin fikr
yuritishni rivojlantirishga xizmat qiladi.
Frilanser jurnalistika
–
bu faqat kasb emas, bu bir turmush tarzi, fikrlash
uslubi va axborotga bo‘lgan yondashuvdir. Bu soha rivojlanishida ijtimoiy,
huquqiy va axloqiy mezonlarning uyg‘unligi muhim o‘rin tutadi. Zamonaviy
axborot jamiyatida frilanser jurn
alistlar o‘zbek jurnalistikasining ham faol, ijodiy
va mustaqil qatlamini shakllantirishda muhim rol o‘ynaydi.
Zamonaviy raqamli davrda jurnalistika sohasi tubdan o‘zgarishga
uchramoqda va bu jarayonda frilanser jurnalistlar alohida o‘rin egallamoqda.
Frilanserlik
–
bu faqat erkin ish yuritish shakli emas, balki jurnalistning o‘z
kasbiga, axborotga va jamiyatga bo‘
lgan yondashuvini belgilovchi yangi
madaniyatdir. Ular rasmiy redaksiyalarga bog‘liq bo‘lmagan holda mustaqil
ishlaydi, o‘z mavzularini o‘zi tanlaydi, axborotni uzatishda erkinlikka ega bo‘ladi.
Aynan shu mustaqillik frilanser jurnalistikani nafaqat kasbiy faoliyat, balki
fuqarolik pozitsiyasini ifodalovchi vositaga aylantirmoqda.
Frilanser jurnalistlar jamiyatdagi muhim ijtimoiy masalalarni erkin
yoritishlari, senzura va bosimlardan holi ravishda faoliyat yuritishlari bilan
e’tiborni tortadi. Ularning faoliyati raqamli platformalar, bloglar, ijtimoiy
tarmoqlar orqali amalga oshadi,
bu esa axborot iste’molchisi bilan bevosita, tezkor
va ochiq muloqot qilish imkonini beradi. Biroq bu imkoniyatlar bilan birga,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
459
muayyan xavf va mas’uliyatlar ham mavjud: yolg‘on ma’lumot tarqatish,
tekshirilmagan faktlarga tayangan holda axborot berish, axloqiy me’yorlarni buzish
holatlari ham kuzatilmoqda.
O‘zbekiston sharoitida frilanser jurnalistikaning rivojlanishi hanuzgacha
tizimli tarzda yo‘lga qo‘yilmagan bo‘lsa
-
da, bu yo‘nalish asta
-
sekin o‘z o‘rnini
egallab bormoqda. Yoshlar orasida bu sohaga qiziqish ortmoqda, ammo ularning
huquqiy himoyasi, kasbiy
yo‘naltiruvi va axloqiy tayyorgarligi borasida hali
ko‘plab muammolar mavjud. Shuning uchun ham frilanser jurnalistlarga oid aniq
qonuniy-
me’yoriy hujjatlar ishlab chiqish, ularning faoliyatini tan olish, qo‘llab
-
quvvatlash va malakasini oshirish zarur.
Kelajakda frilanser jurnalistlar an’anaviy OAV bilan bir qatorda muhim
ijtimoiy institutga aylanishi mumkin. Buning uchun ularning faoliyati jamiyat
manfaatlariga xizmat qilishi, axborot tarqatishda aniqlik, haqqoniylik va xolislik
kabi tamoyillarga tayangan holda olib borilishi kerak. Frilanser jurnalistika
jurnalistikaning yangi bosqichi sifatida qaralib, bu sohada ishlovchi mutaxassislar
uchun mustahkam axloqiy, huquqiy va kasbiy asoslar yaratilishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
:
1. Karimov, I.A. Yuksak ma’naviyat –
yengilmas kuch.
–
T.: Ma’naviyat, 2008.
2. Ahmedova, M. Zamonaviy jurnalistika asoslari.
–
Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Universiteti nashriyoti, 2019.
3. Saidov, A.X. O‘zbekiston Respublikasida axborot erkinligi va OAV
faoliyatining huquqiy asoslari.
–
T.: Adolat, 2020
4. Xamidov, D. Jurnalistik faoliyatda erkinlik va mas’uliyat. –
T.: Akademnashr,
2021.
5. Qodirov, S. Blogerlik va jurnalistika: yangi tendensiyalar.
–
Ilmiy maqola,
“Yosh jurnalistlar forumi”, 2022.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-2_
июнь
-2025
460
6. Tolipova, M. Raqamli jurnalistika: muammo va yechimlar.
–
“OAV va jamiyat”
ilmiy to‘plami, 2023.
7. https://www.ifj.org
–
International Federation of Journalists rasmiy sayti.
8. https://www.freelancejournalism.com
–
Frilanser jurnalistlar uchun xalqaro
platforma.
9. To‘raqulov, B. Axborot va kommunikatsiya texnologiyalarining jurnalistikaga
ta’siri. –
T.: Iqtisodiyot, 2018.
10. O‘zbekiston Respublikasi “Ommaviy axborot vositalari to‘g‘risida”gi Qonuni.
–
1997 y., yangilangan tahrir, 2021 y.
