https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
451
YER SOLIG‘INI UNDIRISHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI
BARTARAF ETISH MASALALARI
Bobakulov Sherdil Abdusattorovich
O`zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya. Ushbu maqolada yer solig‘ini undirish jarayonida yuzaga
keladigan asosiy muammolar, ularning sabab va oqibatlari tahlil qilingan.
Shuningdek, mavjud tizimdagi kamchiliklar, yer solig‘ining samaradorligini
oshirish yo‘llari hamda uni to‘g‘ri va o‘z vaqtida undirish mexanizmlari yuzasidan
taklif va tavsiyalar berilgan. Soliq ma’murchiligini modernizatsiya qilish,
raqamlashtirish darajasini oshirish hamda soliq to‘lovchilar ongini yuksaltirish
orqali mavjud muammolarni bartaraf etish yo‘llari ko‘rib chiqilgan.
Kalit so‘zlar: yer solig‘i, soliq tizimi, undirish mexanizmi, soliq muammolari,
fiskal siyosat, raqamlashtirish, soliq ma’murchiligi.
Abstract. This article analyzes the main problems encountered in the process
of collecting land tax, including their causes and consequences. It explores
shortcomings in the current system, proposes solutions to increase the efficiency of
land tax collection, and suggests mechanisms for timely and accurate tax
enforcement. The article emphasizes modernization of tax administration,
digitalization, and raising taxpayers’ awareness as key strategies to overcome
existing challenges.
Keywords: land tax, tax system, collection mechanism, tax problems, fiscal
policy, digitalization, tax administration.
Kirish
Bozor munosabatlariga asoslangan iqtisodiyotni barpo etishda davlat
moliyaviy resurslarining barqarorligi va izchil shakllanishi muhim ahamiyatga ega.
Soliqlar ushbu resurslarning eng muhim manbalaridan biri hisoblanadi. Xususan,
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
452
yer solig‘i davlat va mahalliy byudjet daromadlarini shakllantirishda, yer
resurslaridan oqilona va samarali foydalanishni ta’minlashda bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shuningdek, yer solig‘i fiskal siyosatning ijtimoiy va iqtisodiy
yo‘nalishlariga mos ravishda shakllanishi uchun muhim vosita sanaladi.
O‘zbekistonda bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o‘tish sharoitida
soliqqa tortish tizimini tubdan isloh qilish ishlari olib borilmoqda. So‘nggi yillarda
qabul qilingan yangi soliq kodeksi, davlat soliq xizmati organlarining
raqamlashtirilishi, “Soliq to‘lovchining shaxsiy kabineti” kabi innovatsion
mexanizmlarning joriy qilinishi ushbu yo‘nalishdagi ijobiy o‘zgarishlardan dalolat
beradi. Shunga qaramasdan, yer solig‘ini undirish amaliyotida hal etilmagan tizimli
muammolar mavjudligini inkor etib bo‘lmaydi.
Birinchidan, yer uchastkalarining to‘liq va aniq hisobini yuritish, ularga egalik
qilish huquqi va ulardan foydalanish holatini real vaqt rejimida aks ettiruvchi
yagona ma’lumotlar bazasining yo‘qligi soliq bazasini shakllantirishda
muammolarni yuzaga keltirmoqda. Ikkinchidan, ayrim hududlarda soliq
to‘lovchilarning yer maydonlariga nisbatan huquqiy maqomining aniqlanmagani,
soliq ma’lumotlarining yangilanmasligi va yer kadastri tizimidagi kamchiliklar
byudjetga tushumlarning kamayishiga olib kelmoqda.
Uchinchidan, yer solig‘i bo‘yicha soliq qarzdorliklari darajasi yuqoriligi,
undirish mexanizmlarining yetarli darajada samarali emasligi kuzatilmoqda. Bu esa
moliyaviy intizomning pastligi, ma’muriy nazoratning zaifligi va qonuniy
choralarni qo‘llashdagi sustkashlik bilan bog‘liq. To‘rtinchidan, aholi va
tadbirkorlar o‘rtasida soliq madaniyatining yetarlicha shakllanmagani, soliq
majburiyatlari yuzasidan axborot tanqisligi mavjudligi amaliyotda soliq
to‘lovlarining kechiktirilishiga sabab bo‘lmoqda.
Shu munosabat bilan ushbu maqolada O‘zbekistonda yer solig‘ini undirishda
uchrayotgan asosiy muammolar tizimli yondashuv asosida tahlil qilinadi. Mavjud
kamchiliklarni bartaraf etish, soliq ma’murchiligini modernizatsiya qilish, axborot-
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
453
kommunikatsiya texnologiyalaridan keng foydalanish hamda aholining soliq
savodxonligini oshirishga qaratilgan taklif va tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Yer solig‘i O‘zbekiston Respublikasining Soliq kodeksida belgilangan
tartibda undiriladi va u yuridik hamda jismoniy shaxslar tomonidan egalik
qilinayotgan yoki foydalanilayotgan yer uchastkalari uchun to‘lanadi. Ushbu soliq
turi fiskal ahamiyatga ega bo‘lishi bilan birga, yer resurslaridan oqilona
foydalanishga, ularning me’yordagi ekspluatatsiyasiga va bo‘sh yer
maydonlarining iqtisodiyotga jalb qilinishiga xizmat qiladi.
Yer solig‘i daromadlarining asosiy qismi mahalliy byudjetlarga
yo‘naltirilgani sababli, uning o‘z vaqtida va to‘liq undirilishi hududiy ijtimoiy-
iqtisodiy rivojlanish uchun muhimdir. Bu esa mazkur soliq turini faqat moliyaviy
manba sifatida emas, balki hududiy boshqaruvning barqarorligini ta’minlovchi
vosita sifatida ham ko‘rib chiqishni talab qiladi.
2. Yer solig‘ini undirishdagi amaliy muammolar
•
Bugungi kunda yer solig‘i bo‘yicha quyidagi asosiy muammolar
kuzatilmoqda:
•
Ma’lumotlar bazasining yetarlicha to‘liq emasligi. Yerga egalik qiluvchi va
undan foydalanuvchi subyektlarning to‘liq ro‘yxati mavjud emas. Bu holat ayniqsa
qishloq joylarda yaqqol ko‘zga tashlanadi, chunki ko‘plab fuqarolar yer
maydonlariga nisbatan huquqiy hujjatlarga ega emaslar.
•
Yer uchastkalarining inventarizatsiyasi sust olib borilishi. Ko‘plab yer
maydonlari amalda mavjud bo‘lsa-da, ular soliq organlarida ro‘yxatga olinmagan.
Buning natijasida salmoqli miqdordagi yerlar soliqqa tortilmaydi.
•
Raqamlashtirish darajasining pastligi. Soliq to‘lovchilarning yerga oid
ma’lumotlari hali-hanuz ko‘plab hollarda qog‘oz shaklida yuritilmoqda yoki eski
tizimlarda saqlanmoqda, bu esa ma’muriy jarayonlarning kechikishiga olib keladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
454
•
Soliq qarzdorliklarining ortib borishi. Joylarda soliq to‘lovchilarning vaqtida
to‘lovni amalga oshirmasligi va soliq inspeksiyalari tomonidan yetarli choralar
ko‘rilmasligi natijasida qarzdorlik miqdori yildan-yilga oshib bormoqda.
•
Soliq madaniyatining pastligi. Aholining va ayrim tadbirkorlik
subyektlarining soliq to‘lash majburiyati to‘g‘risidagi tushunchalari hali yetarli
emas. Bu holat soliq intizomining pastligiga olib kelmoqda.
3. Muammolarni bartaraf etish bo‘yicha taklif va tavsiyalar
•
Yuqorida ko‘rsatilgan muammolarni samarali hal etish uchun quyidagi
choralarni ko‘rish maqsadga muvofiq:
•
Yagona raqamli soliq platformasini yaratish. Yerga oid barcha ma’lumotlar
(kadastr, egalik huquqlari, soliq to‘lovlari) yagona tizimda markazlashgan holda
yuritilishi kerak. Bu ochiqlik va nazoratni oshiradi.
•
Yer uchastkalarini to‘liq va real vaqtda inventarizatsiyadan o‘tkazish. Davlat
kadastr xizmati va soliq organlari o‘zaro integratsiyalashgan tarzda ishlashi zarur.
•
Soliq to‘lovchilar uchun ma’lumotlar kampaniyasini olib borish. Aholining
soliq bo‘yicha bilimini oshirish uchun doimiy ravishda targ‘ibot ishlari olib
borilishi kerak, ayniqsa qishloq joylarda.
•
Qarzdorlikka nisbatan qat’iy choralarni belgilash. Soliq qarzdorlariga
nisbatan imtiyozlar o‘rniga moliyaviy intizomni ta’minlovchi sanksiyalar
qo‘llanilishi zarur.
•
Mahalliy hokimiyat va soliq organlari o‘rtasida yaqin hamkorlikni
ta’minlash. Yerga oid ma’lumotlarning yangiligi, to‘g‘riligi va monitoringi uchun
mahalliy darajadagi idoralar o‘zaro axborot almashinuvini mustahkamlashi kerak.
Dunyo amaliyotida yer solig‘i ko‘plab mamlakatlarda mahalliy byudjetning
asosiy daromad manbalaridan biri hisoblanadi. Yer soliqlari nafaqat fiskal
ahamiyatga, balki hududiy resurslardan foydalanishning iqtisodiy samaradorligini
oshirish va er egaligi ustidan adolatli nazoratni ta’minlash kabi funksiyalarga ham
ega. Quyida ayrim davlatlarning ilg‘or tajribalari keltiriladi:
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
455
Amerika Qo‘shma Shtatlarida yer va ko‘chmas mulk soliqlari mahalliy
hokimiyatlar tomonidan belgilab, undiriladi. Bunda yer kadastri axborot tizimlari
(GIS) keng joriy qilingan bo‘lib, har bir yer uchastkasi bo‘yicha soliq summasi real
vaqt rejimida hisoblab chiqiladi. Soliqlar to‘g‘ridan-to‘g‘ri mahalliy byudjetga
tushadi va mahalliy infratuzilma, maktablar, yo‘llar kabi sohalarga yo‘naltiriladi.
Germaniyada yer solig‘i (Grundsteuer) yagona federal me’yorlar asosida
hisoblanadi, ammo undirish vakolati mahalliy boshqaruv organlariga berilgan.
2025 yildan boshlab Germaniyada yer solig‘i islohoti kuchga kiradi — yangi
tizimda yer maydoni bilan bir qatorda bozor qiymati ham inobatga olinadi. Bu esa
yer solig‘ining adolatliroq bo‘lishini ta’minlaydi.
Janubiy Koreyada raqamlashtirish darajasi yuqori bo‘lib, "One-stop tax
system" (yagona soliq tizimi) orqali yerga oid barcha soliq majburiyatlari onlayn
kuzatiladi. Soliq to‘lovchilarga avtomatik eslatmalar yuboriladi, qarzdorlik
holatlari darhol aniqlanadi. Bunday texnologik yondashuv soliq intizomini
oshirishga yordam beradi.
Gruziya soliq ma’murchiligida islohotlar o‘tkazib, yer va mol-mulk soliqlari
to‘g‘risida yagona axborot bazasini shakllantirgan. Ayniqsa, faol raqamlashtirish
va soliq to‘lovchilarga xizmat ko‘rsatish sifati sababli byudjetga tushumlar sezilarli
oshgan. Gruziya tajribasi O‘zbekiston kabi bozor iqtisodiyotiga o‘tayotgan
davlatlar uchun dolzarbdir.
Xalqaro tajriba asosidagi xulosalar:
•
Raqamlashtirish darajasi yuqori bo‘lgan davlatlarda yer solig‘i ancha
samarali va shaffof undirilmoqda.
•
Mahalliy hokimiyatlarga mustaqil soliq siyosati yuritish vakolatining
berilishi fiskal mas'uliyatni kuchaytiradi.
•
Yer kadastri va bozor bahosi bilan bog‘liq ma’lumotlar integratsiyasi soliq
adolatini oshiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
456
•
Soliq to‘lovchilarga qulay onlayn xizmatlar ko‘rsatish soliq madaniyatini
yuksaltirishda muhim rol o‘ynaydi.
Rasm 1. Yer solig‘ini undirishdagi asosiy muammolar va ularning nisbiy
ulushi (%)
Yuqoridagi diagrammada yer solig‘ini undirishdagi asosiy muammolar va
ularning foizdagi ulushi tasvirlangan. Eng katta ulushni ma'lumotlar bazasining
to‘liqsizligi (30%) egallaydi, bu soliq organlari uchun yer uchastkalari va soliq
to‘lovchilar to‘g‘risidagi aniq ma’lumotlarning yetishmasligini bildiradi. Qolgan
muammolar esa inventarizatsiya sustligi (20%), raqamlashtirish pastligi (18%),
soliq qarzdorligi (17%) va soliq madaniyatining pastligi (15%) kabi omillar orqali
ifodalangan. Bu holat yer solig‘i tizimining takomillashtirilishi zarurligini
ko‘rsatadi.
Xulosa
O‘zbekiston sharoitida yer solig‘i — nafaqat davlat byudjetining muhim
daromad manbai, balki yer resurslaridan samarali foydalanish va hududiy
iqtisodiyotni tartibga soluvchi asosiy vosita hisoblanadi. Tahlillar shuni
ko‘rsatdiki, mavjud soliq tizimida axborot infratuzilmasining zaifligi,
raqamlashtirishning yetarli emasligi, yer uchastkalarining inventarizatsiya
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
457
qilinmagani va soliq madaniyatining pastligi yer solig‘ining to‘liq va samarali
undirilishiga to‘sqinlik qilmoqda.
Xalqaro tajriba shuni ko‘rsatadiki, soliq bazasining aniqligi, ma’lumotlar
integratsiyasi, zamonaviy texnologiyalarning keng joriy etilishi va soliq
to‘lovchilarning xabardorligi yuqori bo‘lgan davlatlarda yer solig‘i samarali
boshqariladi.
Takliflar:
•
Yagona raqamli kadastr va soliq bazasini yaratish: Yer uchastkalari, ularning
egalari va ularga nisbatan soliq majburiyatlari bo‘yicha yagona axborot tizimini
ishlab chiqish va joriy etish.
•
Yerlarning to‘liq inventarizatsiyasini amalga oshirish: Barcha hududlarda
yerlar bo‘yicha zamonaviy GPS va GIS texnologiyalari yordamida aniq ro‘yxat
tuzish.
•
Soliq to‘lovchilar uchun interaktiv xizmatlarni kengaytirish: “Soliq
to‘lovchining shaxsiy kabineti” imkoniyatlarini oshirish, onlayn to‘lov tizimlarini
qulaylashtirish.
•
Mahalliy hokimiyatlar bilan soliq organlari o‘rtasida axborot almashinuvini
kuchaytirish: Hududiy boshqaruv idoralari va soliq xizmati o‘rtasida tezkor va
avtomatik ma’lumot uzatish tizimini joriy etish.
•
Soliq madaniyatini oshirish bo‘yicha targ‘ibot ishlarini kuchaytirish: Aholi
va tadbirkorlar uchun yer solig‘i to‘g‘risida tushunarli va sodda axborot
kampaniyalarini olib borish.
•
Soliq qarzdorlariga nisbatan sanksiyalarni qat’iylashtirish: Muddati o‘tgan
qarzdorliklar uchun moliyaviy jazo choralarini tizimli ravishda qo‘llash.
Manbalar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (amaldagi tahrir). – Toshkent:
Adolat nashriyoti, 2023.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
458
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–6098-son Farmoni,
2020-yil 29-iyun — “Soliq sohasidagi islohotlarni chuqurlashtirish strategiyasi
to‘g‘risida”.
3.
Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy sayti –
4.
O‘zbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va
davlat kadastri agentligi (2024). “Yer uchastkalarining raqamli hisobini yuritish
holati”. Statistika byulleteni.
5.
Qodirov, A., & Mamadaliyev, R. (2022). "O‘zbekiston soliq tizimida
yer solig‘ining tutgan o‘rni va undagi muammolar."
Iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar
, №2(58), 45-50.
6.
Ahmedov, B. (2021). "Soliq boshqaruvi va ma’murchiligining
zamonaviy usullari."
Moliyaviy tadqiqotlar jurnali
, №1(25), 36-41.
7.
World Bank (2020).
Property Tax Reform: International Practices
and Applications for Developing Countries
. Washington D.C.
8.
OECD (2022).
Revenue Statistics 2022: Comparative Tax Data
.
https://www.oecd.org/tax/revenue-statistics.htm
