https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
475
YER SOLIG‘INI UNDIRISHDAGI MUAMMOLAR VA ULARNI
BARTARAF ETISH MASALALARI
Bobakulov Sherdil Abdusattorovich
O`zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya. Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasida yer solig‘ini
undirish jarayonida yuzaga kelayotgan asosiy muammolar tahlil qilinadi. Xususan,
kadastr ma’lumotlarining to‘liq emasligi, soliq to‘lovchilarning xabardorlik
darajasining pastligi, soliq imtiyozlarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi va soliq
ma’muriyatchiligining samaradorligi kabi muammolar ko‘rib chiqiladi.
Shuningdek, ushbu muammolarni bartaraf etish uchun kadastr tizimini
takomillashtirish, aholining soliq qonunchiligi bo‘yicha xabardorligini oshirish,
soliq imtiyozlarini adolatli belgilash va soliq ma’muriyatchiligini modernizatsiya
qilish kabi takliflar beriladi.
Kalit so‘zlar: Yer solig‘i, soliq ma’muriyatchiligi, kadastr tizimi, soliq
imtiyozlari, soliq to‘lovchilar, soliq siyosati, mahalliy byudjet, soliq yuki.
Abstract. This article analyzes the main problems encountered in the
process of collecting land tax in the Republic of Uzbekistan. Specifically, issues
such as incomplete cadastral data, low awareness among taxpayers, improper
application of tax benefits, and inefficiencies in tax administration are examined.
The article also proposes solutions to these problems, including improving the
cadastral system, enhancing taxpayer awareness of tax legislation, ensuring fair
allocation of tax benefits, and modernizing tax administration.
Keywords: Land tax, tax administration, cadastral system, tax benefits,
taxpayers, tax policy, local budget, tax burden.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
476
Kirish
Yer
solig‘i
O‘zbekiston
Respublikasining
mahalliy
byudjet
daromadlarining muhim manbalaridan biri hisoblanadi. Ushbu soliq turining
samarali undirilishi hududiy infratuzilmani rivojlantirish, yer resurslaridan oqilona
foydalanish va ekologik muvozanatni saqlashda muhim rol o‘ynaydi. Biroq,
amaliyotda yer solig‘ini undirishda bir qator muammolar mavjud bo‘lib, ularni
bartaraf etish dolzarb masalalardan biridir.
Yer resurslari har bir davlatning iqtisodiy barqarorligi va ijtimoiy
rivojlanishida muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston kabi agrar mamlakatda yer solig‘i
nafaqat byudjetni shakllantirish manbai, balki yer resurslaridan samarali
foydalanishni ta’minlovchi iqtisodiy vositadir. Biroq, yer solig‘ini undirish
jarayonida qator muammolar mavjud bo‘lib, ularning bartaraf etilishi normativ-
huquqiy asoslar va zamonaviy yondashuvlar bilan chambarchas bog‘liq.
O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgach, iqtisodiyotni liberallashtirish
va bozor munosabatlarini rivojlantirish yo‘lida keng ko‘lamli islohotlarni amalga
oshirdi. Bu jarayonda soliq tizimi ham tubdan isloh qilindi. Xususan, yer solig‘i
tizimi qayta ko‘rib chiqilib, uning undirilishi va boshqaruv mexanizmlari
takomillashtirildi. Shunga qaramay, hozirgi kunda yer solig‘ini undirishda bir qator
muammolar saqlanib qolmoqda.
Birinchidan, yer uchastkalarining kadastr hujjatlarida to‘liq va aniq qayd
etilmaganligi soliq bazasining to‘liq shakllanmasligiga olib kelmoqda. Bu esa soliq
tushumlarining kamayishiga sabab bo‘lmoqda. Ikkinchidan, aholining yer solig‘i
to‘g‘risidagi qonunchilik va to‘lov tartiblari haqida yetarli ma’lumotga ega
emasligi soliqni o‘z vaqtida va to‘liq to‘lamaslikka olib kelmoqda. Uchinchidan,
ba’zi hollarda soliq imtiyozlari noto‘g‘ri yoki asossiz ravishda qo‘llanilmoqda, bu
esa adolatsizlikka va soliq tushumlarining kamayishiga olib kelmoqda.
To‘rtinchidan, soliq organlarining texnik jihozlanishi va kadrlar malakasi yetarli
darajada emasligi soliqni undirish jarayonining samaradorligini pasaytirmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
477
Ushbu muammolarni bartaraf etish uchun kompleks yondashuv zarur.
Kadastr tizimini takomillashtirish, aholining xabardorlik darajasini oshirish, soliq
imtiyozlarini adolatli belgilash va soliq ma’muriyatchiligini modernizatsiya qilish
orqali yer solig‘i tushumlarini oshirish va soliq tizimini yanada samarali qilish
mumkin. Bu esa o‘z navbatida hududiy infratuzilmani rivojlantirish va yer
resurslaridan oqilona foydalanishga xizmat qiladi.
Yer solig‘ini undirishdagi mavjud muammolar
4.
Kadastr ma’lumotlarining to‘liq emasligi
O‘zbekiston Respublikasida yer uchastkalarining kadastr ma’lumotlari
ba’zan to‘liq va aniq qayd etilmagan bo‘lib, bu holat soliq bazasining to‘liq
shakllanmasligiga olib keladi. Ko‘plab yer egalari o‘z yer uchastkalarini
rasmiylashtirmagan yoki mavjud hujjatlar eskirgan va yangilanmagan. Natijada,
soliq organlari ushbu yer uchastkalarini soliq bazasiga kiritolmaydi, bu esa
byudjetga tushumlarning kamayishiga sabab bo‘ladi.
2. Soliq to‘lovchilarning xabardorlik darajasining pastligi
Aholining yer solig‘i to‘g‘risidagi qonunchilik va to‘lov tartiblari haqida
yetarli ma’lumotga ega emasligi soliqni o‘z vaqtida va to‘liq to‘lamaslikka olib
kelmoqda. Ko‘plab soliq to‘lovchilar soliq stavkalari, to‘lov muddatlari va
imtiyozlar haqida yetarli ma’lumotga ega emaslar. Bu esa soliq qarzlarining
ortishiga va soliq intizomining buzilishiga olib keladi.
3. Soliq imtiyozlarining noto‘g‘ri qo‘llanilishi
Ba’zi hollarda soliq imtiyozlari noto‘g‘ri yoki asossiz ravishda qo‘llaniladi,
bu esa adolatsizlikka va soliq tushumlarining kamayishiga olib keladi. Imtiyozlar
faqat qonunchilikda belgilangan asoslar bo‘yicha berilishi lozim. Ammo
amaliyotda imtiyozlar berishda suiiste’molliklar kuzatilmoqda, bu esa soliq
tizimiga bo‘lgan ishonchni pasaytiradi.
4. Soliq ma’muriyatchiligining samaradorligi pastligi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
478
Soliq organlarining texnik jihozlanishi va kadrlar malakasi yetarli darajada
emasligi soliqni undirish jarayonining samaradorligini pasaytiradi. Ko‘plab
hududiy soliq organlarida zamonaviy axborot texnologiyalari yetarli darajada joriy
etilmagan, bu esa soliq to‘lovchilar bilan samarali ishlashga to‘sqinlik qiladi.
Shuningdek, soliq xodimlarining malaka oshirish tizimi ham takomillashtirishni
talab etadi.
Rasm 1. Yer solig'ini undirishdagi asosiy muammolar
Yuqoridagi diagrammada O'zbekistonda yer solig'ini undirishdagi asosiy
muammolar foiz ko'rsatkichlari bilan tasvirlangan:
1.
Sho'rlangan yerlar (38%) – Qishloq xo'jaligida hosildorlikka salbiy ta'sir
qiladi va soliq to'lash qobiliyatini kamaytiradi.
2.
Meliorativ tizimlar eskirgan (45%) – Yerni sug'orish va drenaj tizimlari
yomon holatda.
3.
Soliq to'lovchilarning qarzdorligi (27%) – Ko'p hollarda soliq vaqtida
to'lanmaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
479
4.
Normativ hujjatlardagi nomukammallik (20%) – Qonunchilikda aniqlik
yetishmasligi soliq yig'imiga to'sqinlik qiladi.
5.
Monitoring texnologiyalari yetishmasligi (33%) – Yer holatini real vaqt
rejimida nazorat qilish imkoniyati cheklangan.
Yer — insoniyat taraqqiyotining asosiy tabiiy resursi hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi qishloq xo‘jaligiga ixtisoslashgan davlat sifatida yer
resurslaridan samarali foydalanish orqali oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va
iqtisodiy barqarorlikka erishishni ko‘zlamoqda. Yer soliği — davlat byudjetining
muhim daromad manbai bo‘lib, u orqali davlat hududidagi yer maydonlaridan
foydalanishni nazorat qiladi va foydalanuvchilarning mas’uliyatini oshiradi. Biroq,
yer soliğini undirish jarayonida bir qancha tizimli muammolar mavjud bo‘lib,
ularni bartaraf etish qishloq xo‘jaligi barqarorligini ta’minlashda muhim
ahamiyatga ega.
Asosiy muammolar
1. Sho‘rlanish va yerlarning meliorativ yomonlashuvi
So‘nggi
yillarda
respublikaning
ko‘plab
hududlarida,
ayniqsa
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Buxoro, Xorazm va Navoiy viloyatlarida
yerlarning sho‘rlanishi yuqori ko‘rsatkichlarni tashkil qilmoqda. Sho‘rlangan
yerlar unumdorligi past bo‘lib, ularda ekin yetishtirish deyarli mumkin emas. Bu
esa yer foydalanuvchilarining daromadiga salbiy ta’sir etib, yer soliğini o‘z vaqtida
va to‘liq to‘lash imkoniyatini pasaytiradi.
2. Melioratsiya tizimlarining eskirganligi
Ko‘plab irrigatsiyalangan maydonlarda suv chiqaruvchi drenaj tarmoqlari,
nasos stansiyalari va sug‘orish inshootlari zamonaviy talablarga javob bermaydi.
Bu esa sug‘oriladigan yerlarning ikkilamchi sho‘rlanishiga, unumdorligining
pasayishiga va buning natijasida soliqqa tortish bazasining qisqarishiga olib keladi.
3. Normativ-huquqiy nomukammalliklar
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
480
O‘zbekiston Respublikasi Yer kodeksi va unga oid qonun hujjatlarida yer
soliğini undirish mexanizmlari ba’zan noaniq yoki yetarlicha aniq tartibga
solinmagan.
Bu
holat
soliq
idoralari
ishini
murakkablashtirib,
yer
foydalanuvchilari tomonidan turli huquqiy bo‘shliqlardan foydalanishga imkon
yaratmoqda.
4. Monitoring va nazoratning yetarli emasligi
Hozirgi kunda ko‘plab hududlarda yer holatini aniqlovchi raqamli
monitoring tizimlari joriy etilmagan. Dronlar, sun’iy yo‘ldosh tasvirlari (remote
sensing) va GIS texnologiyalari yetarli darajada qo‘llanilmayapti. Bu esa real soliq
bazasini aniqlashda muammolar keltirib chiqarmoqda.
5. Soliq to‘lovchilarning qarzdorligi
Qishloq xo‘jaligi yerlarini ijaraga olgan ko‘plab fermer va dehqonlar
hosildorlik pastligi, xarajatlarning yuqoriligi va aylanma mablag‘larning
yetishmasligi sababli yer soliğini o‘z vaqtida to‘lay olmayapti. Bu holat soliq
tizimining samaradorligini pasaytirmoqda.
Yer soliğini undirish tizimi murakkab va ko‘p omilli bo‘lib, mavjud
muammolarni bartaraf etish uchun kompleks yondashuv talab qilinadi. Davlat
organlari, mahalliy hokimliklar, fermer xo‘jaliklari va soliq idoralari o‘rtasida
uzviy hamkorlik orqali bu tizimning shaffofligini va samaradorligini oshirish
mumkin.
Xulosa
O‘zbekistonda yer soliğini undirish tizimi hali to‘liq samaradorlikka
erishmagan bo‘lib, bu yo‘nalishda bir qancha tizimli muammolar mavjud.
Yerlarning sho‘rlanishi, meliorativ tizimlarning eskirganligi, normativ-huquqiy
bazaning kamchiliklari, soliq to‘lovchilarning qarzdorligi va zamonaviy
monitoring texnologiyalarining yetarli emasligi yer soliğini o‘z vaqtida va to‘liq
undirishga to‘sqinlik qilmoqda. Bu muammolar yechimi davlat siyosatini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
481
takomillashtirish, huquqiy bazani mustahkamlash va raqamli texnologiyalarni joriy
etish bilan chambarchas bog‘liq.
Takliflar:
1.
Yer sho‘rlanish darajasi inobatga olingan differensial soliq
stavkalarini joriy etish
Kam hosilli yoki sho‘r yerlar uchun soliq yengilliklari yaratish yer
egalarining moliyaviy imkoniyatlarini inobatga olgan holda adolatli tizim
shakllantiradi.
2.
Yer kodeksi va unga oid qonunlarni takomillashtirish
Yerni noto‘g‘ri ishlatganlik va undan foydalanmaslik holatlari uchun aniq
javobgarlik choralarini belgilovchi me’yorlarni kuchaytirish kerak.
3.
Soliq monitoringini raqamlashtirish
GIS, dron va sun’iy yo‘ldosh texnologiyalari orqali yerlarning holati
avtomatlashtirilgan tarzda baholanishi va soliq bazasi real vaqt rejimida
yangilanib borilishi kerak.
4.
Yillik melioratsiya rejalari asosida soliq imtiyozlari berish
Agar yer egalari yerning holatini yaxshilash bo‘yicha belgilangan ishlarni
bajarsa, vaqtincha soliq imtiyozlari berilishi mumkin.
5.
OAV va mahalliy hokimliklar orqali soliq madaniyatini oshirish
Aholi o‘rtasida soliq to‘lashning ahamiyati, yer resurslarini asrab-avaylash
haqida tushuntirish ishlari olib borilishi zarur.
Manbalar ro‘yxati
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (amaldagi tahrir). – Toshkent:
Adolat nashriyoti, 2023.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining PF–6098-son Farmoni, 2020-yil
29-iyun — “Soliq sohasidagi islohotlarni chuqurlashtirish strategiyasi
to‘g‘risida”.
3.
Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy sayti – https://soliq.uz
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
482
4.
O‘zbekiston Respublikasi Yer resurslari, geodeziya, kartografiya va davlat
kadastri agentligi (2024). “Yer uchastkalarining raqamli hisobini yuritish
holati”. Statistika byulleteni.
5.
Kurbonov, E. R. (2020).
Legal Regulation Of Agricultural Land
Reclamation In The Land Code Of The Republic Of Uzbekistan
.
6.
Dustnazarova, S., Khasanov, A., Khafizova, Z., & Davronov, K. (2021).
The
threat of saline lands, for example, in the Republic of Uzbekistan
.
7.
Yusupjonovich, D. T. (2020).
Assess The Impact Of Land Reclamation On
Increasing Agricultural Productivity
.
8.
Mukhtorov, U., Gapparov, S., Djumaev, Z., Utaev, A., Olloniyozov, S., &
Karimov, E. (2023).
Assessment of land reclamation status using remote
sensing and GIS in territory of Pakhtakor district of Uzbekistan
.
