https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
326
YIRIK VA KICHIK BIZNESNING ISHLAB CHIQARISH VA
KOOPERATIV ALOQALARI IQTISODIY O’SISH OMILI SIFATIDA
PhD dotsent Yakubova Samira
Muratova Gulhayo Baxromjon qizi
O`zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Annotatsiya. Ushbu maqolada kichik va yirik biznes subyektlari o‘rtasidagi
ishlab chiqarish va kooperativ aloqalarning iqtisodiy o‘sishdagi o‘rni tahlil
qilinadi. Zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida bu aloqalar nafaqat
samaradorlikni oshirish, balki resurslardan unumli foydalanish, yangi ish o‘rinlari
yaratish va hududiy iqtisodiyotni barqaror rivojlantirishda muhim omil sifatida
qaraladi. Maqolada milliy va xalqaro tajriba, hamkorlik shakllari, raqamli
iqtisodiyotning ta’siri hamda davlat siyosatining roli yoritiladi. Ilmiy tahlil asosida
iqtisodiy o‘sishni jadallashtirishda yirik va kichik biznes o‘rtasidagi
integratsiyaning strategik ahamiyati asoslab beriladi.
Kalit so‘zlar: Yirik biznes, kichik biznes, kooperatsiya, ishlab chiqarish
kooperatsiyasi, iqtisodiy o‘sish, klaster, integratsiya, davlat qo‘llovi, raqamli
iqtisodiyot, innovatsiya.
Abstract. This article analyzes the role of production and cooperative
relations between small and large businesses in driving economic growth. In the
context of a modern market economy, these relations are viewed not only as a
means of increasing efficiency but also as crucial for the effective use of resources,
job creation, and sustainable regional development. The article explores national
and international experiences, forms of cooperation, the impact of the digital
economy, and the role of government policy. Based on scientific analysis, it
substantiates the strategic importance of integration between large and small
businesses for accelerating economic development.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
327
Keywords: Large business, small business, cooperation, production
cooperation, economic growth, cluster, integration, government support, digital
economy, innovation.
KIRISH
Kichik va yirik biznes subyektlari o‘rtasidagi kooperativ aloqalarning rivoji
zamonaviy bozor iqtisodiyoti sharoitida strategik ahamiyat kasb etmoqda. Bugungi
globallashuv va raqamli transformatsiya davrida iqtisodiy o‘sishni ta’minlashda
resurslardan samarali foydalanish, ishlab chiqarish zanjirlarini chuqurlashtirish
hamda biznes subyektlari o‘rtasida tizimli hamkorlikni yo‘lga qo‘yish muhim o‘rin
tutadi. Ayniqsa, O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan davlatlar uchun bu masala
iqtisodiy o‘sish sur’atlarini tezlashtirish, hududiy farqlarni kamaytirish va yangi
innovatsion texnologiyalarni joriy etish nuqtai nazaridan dolzarbdir.
Kichik va yirik biznes subyektlari o‘rtasidagi farqlar, ularning iqtisodiy
tizimdagi roli va vazifalari iqtisodiy nazariyalar doirasida turlicha yondashuvlarga
ega. Kichik biznes — moslashuvchanlik, innovatsion yondashuvlar va hududiy
taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchi sifatida ko‘riladi. Aksincha, yirik biznes
— kapital intensivligi, eksport salohiyati va strategik resurslar bilan ishlash
imkoniyati bilan ajralib turadi. Ular o‘rtasida kooperatsion munosabatlar
o‘rnatilishi, iqtisodiy tizimning muvozanatli va barqaror rivojlanishiga xizmat
qiladi[1].
Kooperatsiya nazariyalari doirasida uch asosiy yondashuv ajratib
ko‘rsatiladi.
Institutsional yondashuv
kooperatsiyani rasmiy me’yorlar,
qonunchilik va mulk munosabatlari bilan bog‘laydi. Bu yondashuv doirasida davlat
siyosatining muhim roli e’tirof etiladi.
Tizimli yondashuv
esa kichik va yirik
biznesni yagona iqtisodiy ekotizimning bir qismi sifatida ko‘radi; bu yerda har bir
subyektning o‘zaro funksional bog‘liqligi tahlil qilinadi.
Tarmoqlararo
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
328
yondashuv
esa ishlab chiqarish zanjirlari, logistik tizimlar va xizmatlar bo‘yicha
vertikal va gorizontal integratsiyani tushuntiradi.
Bundan tashqari
, klasterlashuv konsepsiyasi
— zamonaviy iqtisodiyotda
ayniqsa dolzarb bo‘lib, Michael Porterning raqobatbardoshlik nazariyasida chuqur
o‘rganilgan. Klasterlar orqali biznes subyektlari o‘rtasida innovatsiyalar,
texnologiyalar, mehnat resurslari va bozorlar bo‘yicha almashinuv sodir bo‘ladi.
Metodologik jihatdan bu tadqiqotda tizimli tahlil (systems analysis), SWOT-analiz,
PEST-tahlil, shuningdek statistik modellash, regressiya tahlili va qiyosiy empirika
asosiy usullar sifatida ishlatiladi[2].
Mavzuga oid milliy va xalqaro adabiyotlarni tahlil qilish ushbu tadqiqot
uchun nazariy poydevor yaratadi. O‘zbekistonda ko‘plab olimlar – S. Xodjayev, B.
Xodjayev, M. Bekchanov kabi iqtisodchilar kichik biznesning iqtisodiyotdagi
o‘rnini alohida ta’kidlaganlar. Ularning ishlarida kooperatsiya masalasi cheklangan
doirada, asosan ichki bozor yoki agrar soha kontekstida ko‘rib chiqiladi[1][3].
Xalqaro adabiyotlarda esa bu mavzuga kengroq va chuqurroq yondashuvlar
mavjud. Masalan, Porter (1998) ishlab chiqarish klasterlarining milliy
raqobatbardoshlikdagi o‘rni haqida nazariy asos bergan. Gereffi va Korzeniewicz
(1994) global qiymat zanjirlari nazariyasini ilgari surgan bo‘lsa, Williamson (1985)
tranzaksiya xarajatlari nazariyasi orqali bizneslar o‘rtasidagi kooperatsiyaning
iqtisodiy sabablari va afzalliklarini izohlagan. R. Coase (1937) esa firma
chegaralari va bozor/firma muvozanati haqida nazariy asos bergan bo‘lib, kichik
va yirik biznes o‘rtasidagi chegaralarni tushuntirishda qo‘llaniladi[2][5][6].
Tahlil davomida aniqlanishicha, mavjud nazariyalarda
raqamli iqtisodiyot
sharoitida
kichik va yirik biznes o‘rtasidagi yangi kooperatsion shakllar (masalan,
platformalar asosidagi hamkorlik) yetarli darajada yoritilmagan. Shu boisdan bu
tadqiqot ushbu nazariy bo‘shliqni to‘ldirishga va yangicha metodologik
yondashuvlar asosida integratsiyalashgan model ishlab chiqishga xizmat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
329
Bugungi global iqtisodiy sharoitda kichik va yirik biznes o‘rtasidagi
aloqalar faqatgina oddiy yetkazib beruvchi va iste’molchi munosabatlari bilan
chegaralanmaydi. Ular tobora murakkablashayotgan ishlab chiqarish zanjirlari,
texnologik hamkorlik, innovatsiyalar almashinuvi va raqamli platformalar orqali
chuqurlashmoqda. Eng keng tarqalgan zamonaviy ko‘rinishlardan biri bu
subpudrat tizimi
(subcontracting) bo‘lib, yirik korxonalar o‘z asosiy faoliyatlarini
kichik bizneslarga tashqi topshiriqlar sifatida taqdim etadi. Bu model ishlab
chiqarish tannarxini pasaytirish, moslashuvchanlikni oshirish va mahalliy
kontentni kuchaytirish imkonini beradi[3].
Shuningdek,
innovatsion hamkorlik va texnologik transfer
sohalarida
ham kichik va yirik bizneslar o‘rtasida sinergetik aloqalar shakllanmoqda. Kichik
firmalar tezkor yangiliklar va moslashuvchan ishlanmalar bilan ajralib turadi, yirik
korxonalar esa ularni sanoatlashtirish va bozorlarga olib chiqish imkoniyatiga ega.
Bunday o‘zaro ta’sir natijasida innovatsion klasterlar, texnoparklar va R&D
kooperatsiyalar shakllanadi. Masalan, IT va elektronika sohasida ko‘plab yirik
kompaniyalar startaplarga investitsiya kiritadi yoki ularni qo‘shib oladi.
Raqamli iqtisodiyot bu aloqalarni yanada yangi bosqichga olib chiqmoqda.
Digital platformalar orqali kooperatsiya
– ya’ni B2B (business-to-business),
B2G (business-to-government) va tarmoq integratsiyasi modellarining joriy
qilinishi kichik va yirik korxonalar o‘rtasidagi to‘siqlarni kamaytiradi. Raqamli
bozorlar, elektron savdo, bulutli texnologiyalar va sun’iy intellekt yordamida
bizneslar o‘zaro real vaqt rejimida hamkorlik qilishi mumkin bo‘lmoqda. Bu
jarayon, ayniqsa pandemiya davrida kuchayib, uzluksiz yetkazib berish zanjirlarini
ta’minlashda hal qiluvchi rol o‘ynadi.
O‘zbekiston iqtisodiyotida kichik va yirik biznes o‘rtasidagi hamkorlik
o‘sish bosqichida bo‘lib, so‘nggi yillarda bu borada ijobiy siljishlar kuzatilmoqda.
Davlat statistika qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, kichik biznes yalpi ichki
mahsulotda 2023 yilda 56,5% ulushni tashkil etgan. Ammo ishlab chiqarish
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
330
kooperatsiyasining yirik biznes bilan aloqalari hali ham cheklangan va asosan agrar
soha, qurilish materiallari va xizmatlar sektorida to‘plangan[7].
Tarmoq kesimidagi tahlil
shuni ko‘rsatadiki, agrosanoat kompleksida
kichik fermer xo‘jaliklari va yirik qayta ishlash korxonalari o‘rtasida ayrim
hududlarda muvaffaqiyatli kooperatsiya shakllangan. Misol uchun, Andijon va
Farg‘ona viloyatlarida yirik agroklasterlar tarkibiga kirgan kichik xo‘jaliklar
mahsulot yetkazib berish va xizmat ko‘rsatishda muhim rol o‘ynaydi. Sanoat
sohasida esa avtomobilsozlik (UzAuto), tekstil klasterlari va qurilish materiallari
ishlab chiqarish sohalarida subpudrat tizimining ilk shakllari kuzatilmoqda.
Xizmatlar sektorida, ayniqsa IT va savdo platformalari orqali kooperatsiya
(masalan, elektron billing xizmatlari, logistika) rivojlanmoqda.
Hududiy ixtisoslashuv
nuqtai nazaridan, Toshkent shahri va viloyati,
Namangan, Navoiy va Samarqand iqtisodiy faoliyatning intensiv markazlari
sifatida ajralib turadi. Bu hududlarda yirik sanoat zonalari va kichik biznes uchun
xizmat ko‘rsatish infratuzilmasi mavjud bo‘lib, ular o‘zaro to‘ldiruvchi tarzda
ishlaydi. Biroq boshqa viloyatlarda bu aloqalar zaif shakllangan, bu esa tengsizlikni
kuchaytiradi va hududiy iqtisodiy o‘sishni cheklaydi[7].
Kichik va yirik biznes o‘rtasidagi kooperatsion aloqalar, ayniqsa ishlab
chiqarish sohasida, iqtisodiy o‘sishning muhim drayveri bo‘lib xizmat qiladi.
Birinchidan, bu aloqalar
ishlab chiqarish samaradorligi
ni oshiradi, chunki har bir
biznes o‘ziga xos funksiyani bajargan holda, umumiy tizimda maksimal
ixtisoslashuvga erishiladi. Bu esa qo‘shilgan qiymat yaratishni kuchaytiradi va
resurslardan foydalanish samaradorligini ta’minlaydi.
Ikkinchidan, bunday hamkorlik
yangi ish o‘rinlari yaratish va
daromadlarni oshirish
imkonini beradi. Masalan, yirik korxonalarga xizmat
ko‘rsatuvchi kichik subyektlar orqali ko‘plab kichik bizneslar rivojlanadi, bu esa
urbanizatsiya jarayonlari bilan birgalikda ijtimoiy-iqtisodiy farovonlikni oshiradi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
331
Ayniqsa, bu jarayon ayollar va yoshlar bandligini oshirishda sezilarli ahamiyatga
ega.
Uchinchidan, kooperatsiya orqali yaratilgan klasterlar va innovatsion
tarmoqlar mahsulot sifatini yaxshilab,
raqobatbardoshlikni oshiradi va eksport
salohiyatini kengaytiradi
. Bu O‘zbekiston uchun muhim, chunki iqtisodiy
barqarorlikka erishish uchun eksportga yo‘naltirilgan ishlab chiqarishni
Ko‘rsatkichlar
O‘zbekiston
(2023)
Izoh va tahlil
Kichik biznesning
YAIMdagi ulushi (%)
56.5
Kichik biznes YAIMning yarmidan ortig‘ini
ta’minlamoqda, lekin yirik biznes bilan
integratsiyasi cheklangan.
Yirik biznesga
subpudrat asosida
ishlovchi kichik
firmalar (%)
12–15 (baholoviy)
Subpudrat tizimi endi shakllanmoqda, sanoat
tarmoqlarida ko‘proq kuzatiladi.
Kooperatsiya
rivojlangan tarmoqlar
Agrosanoat,
avtomobilsozlik,
yengil sanoat
Agrosanoat klasterlarida sezilarli
kooperatsiya mavjud, boshqa tarmoqlarda
zaif.
Kichik-yirik biznes
aloqalarining
eksportdagi ulushi (%)
20–25 (klasterlar
orqali)
Eksportda kooperatsion model hali to‘liq
joriy etilmagan, salohiyat yuqori.
Ish o‘rinlarining
kooperatsiya orqali
yaratilgan qismi (%)
30 (ayrim
hududlarda 40%)
Kooperatsiya bandlikni oshirishda muhim
vosita, ayniqsa hududiy rivojlanishda.
Raqamli platformalar
orqali
integratsiyalashgan
firmalar soni
≈ 2,000
Raqamli platformalar asosan logistika va
xizmatlar sohasida rivojlanmoqda.
Hududiy yetakchi
kooperatsion zonalar
Toshkent,
Farg‘ona, Andijon,
Namangan
Bu hududlarda infratuzilma va davlat qo‘llovi
kuchliroq, klasterlashuv mavjud.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
332
ko‘paytirish zarur. Kooperatsion modelda kichik biznes yirik eksportyorlar uchun
ishonchli ta’minotchi sifatida ishlashi mumkin, bu esa tashqi bozorlarga chiqishda
muhim strategik afzallikdir.
Jadval 1
Kooperatsiya Tahlil (O‘zbekiston, 2023)
Manba: mualif tomonidan tuzilgan
Yuqoridagi jadval kichik va yirik biznes o‘rtasidagi kooperatsion
aloqalarning O‘zbekiston iqtisodiyotidagi mavjud holatini tizimli tarzda yoritib
beradi. U empirik ko‘rsatkichlar, sifatli baholovlar va izohli tahlillarni o‘z ichiga
oladi hamda maqolaning amaliy asosini mustahkamlaydi.
Dunyoda kichik va yirik biznes o‘rtasidagi kooperatsiyani qo‘llab-
quvvatlashda bir qator ilg‘or tajribalar shakllangan bo‘lib, ular O‘zbekiston uchun
muhim model va mexanizmlar manbai bo‘lishi mumkin. Masalan,
Germaniya
da
“Mittelstand” deb ataluvchi kichik va o‘rta bizneslar yirik sanoat gigantlari bilan
uzviy bog‘liq ishlab chiqarish klasterlarida faoliyat yuritadi. Ayniqsa,
avtomobilsozlik va mashinasozlik sohasida subpudrat tizimi mukammal ishlab
chiqilgan. Hukumat tomonidan yaratilgan innovatsion markazlar, texnologik
transfer agentliklari va infratuzilmaviy klasterlar kichik firmalarni yirik tizimlarga
integratsiyalashga xizmat qiladi[8].
Xitoy
da esa klasterlashuv va erkin iqtisodiy zonalar siyosati asosida kichik
biznes yirik kompaniyalar uchun xom ashyo, butlovchi qismlar va xizmatlar
ta’minotchisi sifatida strategik rol o‘ynaydi. Bu orqali eksportga yo‘naltirilgan
ishlab chiqarish samarali yo‘lga qo‘yilgan.
Janubiy Koreya
kichik texnologik
kompaniyalarni Samsung, LG, Hyundai kabi gigantlarga innovatsion subpudratlar
asosida bog‘lagan, bu esa texnologik taraqqiyot va raqobatbardoshlikni
ta’minlagan. Davlat maxsus “SME & Large Business Partnership Promotion
Program” orqali ularni qo‘llab-quvvatlaydi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
333
Italiya
tajribasi esa ayniqsa qiziqarli. Bu yerda kichik va yirik firmalar
o‘zaro "industrial tarmoqlar" (districts) asosida kooperatsiya qiladi. Ular dizayn,
moda, mebel va yengil sanoat sohalarida o‘zaro raqobatbardosh hamkorlikni yo‘lga
qo‘ygan. Mahalliy ixtisoslashuv va o‘zaro ishonch asosidagi ishlab chiqarish
zanjiri samarali ishlaydi[9].
Bundan tashqari,
Yevropa Ittifoqi (EU)
va
Janubi-Sharqiy Osiyo
davlatlari uyushmasi (ASEAN)
doirasida mintaqaviy iqtisodiy integratsiya
asosida kichik biznesni yirik ishlab chiqaruvchilarga bog‘lash uchun qo‘llab-
quvvatlov mexanizmlari ishlab chiqilgan. EU misolida "SME Instrument",
"Horizon Europe", "Erasmus for Young Entrepreneurs" kabi dasturlar mavjud
bo‘lib, ular innovatsion klasterlar va startap-ekotizimlar bilan yirik kompaniyalar
o‘rtasida aloqa o‘rnatadi. ASEAN esa ko‘proq elektron savdo, logistika va
agrobiznes tarmoqlarida bu aloqalarni kuchaytirgan[10].
O‘zbekiston ushbu tajribalardan
o‘rganish mumkin bo‘lgan
mexanizmlar
qatoriga texnologik transfer markazlarini tashkil etish, davlat-
xususiy sheriklik asosida subpudrat reestrlarini yaratish, innovatsion klasterlar
siyosatini kuchaytirish va raqamli platformalarni keng joriy etishni kiritishi
mumkin. Shuningdek, xalqaro moliyaviy institutlar bilan hamkorlikda kichik
biznes uchun integratsiyalashgan moliyaviy vositalar (grant, subsidiyalar) ishlab
chiqish zarur.
O‘zbekiston iqtisodiyotida kichik va yirik biznes o‘rtasidagi kooperatsiyani
kengaytirishga qaratilgan islohotlarga qaramay, bu yo‘lda qator muammolar
mavjud bo‘lib qolmoqda. Eng avvalo,
huquqiy va institutsional cheklovlar
kuchli ta’sir ko‘rsatmoqda. Kooperatsion munosabatlarni belgilovchi
qonunchilikning fragmentarligi, shartnomaviy munosabatlarda sud-huquqiy
mexanizmlarning noaniqligi kichik biznes uchun xavf tug‘diradi. Ko‘plab kichik
korxonalar yirik kompaniyalar bilan teng huquqli sherik sifatida emas, balki qaram
subpudratchi sifatida ko‘rilmoqda.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
334
Bundan tashqari,
moliyalashtirish, ishonch va axborot almashinuvi
muammolari
ham mavjud. Kichik biznes subyektlarining banklardan kredit olish
imkoniyati cheklangan, garov talablari yuqori va moliyaviy hisobdorlik past
darajada. Ko‘plab yirik kompaniyalar kichik firmalar bilan ishlashni riskli deb
hisoblaydi, chunki moliyaviy barqarorlik, texnologik salohiyat va mehnat
unumdorligi bo‘yicha katta tafovutlar mavjud. Axborot bazalari va kooperatsion
platformalarning yo‘qligi ham sheriklik uchun zarur bo‘lgan ochiqlik va ishonchni
pasaytiradi.
Rasm 1. O‘zbekistonda kichik va yirik biznes kooperatsiyasining asosiy
ko‘rsatkichlari (2023)
Manba: stat.uz maʼlumotlari asosida mualif tomonidan tuzilgan
Ushbu diagramma O‘zbekistonda kichik va yirik biznes o‘rtasidagi
kooperatsion aloqalarning eng muhim ko‘rsatkichlarini foiz va miqdoriy ifoda
shaklida aks ettiradi. Grafikdan ko‘rinib turibdiki, kichik biznes YAIMda katta
ulushga ega (56,5%), ammo subpudrat asosidagi hamkorlik darajasi (13,5%)
nisbatan past. Eksportdagi kooperatsiya ulushi (22,5%) hali to‘liq salohiyatga
yetmagan bo‘lsa-da, istiqbolli hisoblanadi. Ish o‘rinlarining 30% atrofida
56,50%
13,50%
22,50%
30%
KICHIK BIZNESNING
YAIMDAGI ULUSHI (%)
YIRIK BIZNESGA
SUBPUDRAT ASOSIDA
ISHLOVCHI KICHIK
FIRMALAR (%)
EKSPORTDAGI
KOOPERATSIYA
ULUSHI (%)
KOOPERATSIYA
ORQALI YARATILGAN
ISH O‘RINLARI (%)
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
335
kooperatsion hamkorlik orqali yaratilgani bu munosabatlarning bandlikka ijobiy
ta’sirini ko‘rsatadi. Diagramma maqoladagi empirik tahlilga asos bo‘lib xizmat
qiladi va O‘zbekistonda kooperatsiya siyosatini shakllantirishda strategik ustuvor
yo‘nalishlarni belgilashga yordam beradi.
Kichik va yirik biznes o‘rtasidagi kooperatsiyani rivojlantirishda
davlatning faol aralashuvi va strategik yondashuvi hal qiluvchi ahamiyatga ega.
O‘zbekistonda bu borada bir nechta muhim mexanizmlar shakllangan. Birinchi
navbatda, soliq imtiyozlari, kreditlar va grantlar orqali kichik biznes subyektlari
moliyaviy jihatdan rag‘batlantirilmoqda. Masalan, ayrim klasterlarda
qatnashayotgan
kichik
korxonalarga
soliq
stavkalari
pasaytirilgan,
subsidiyalashgan kreditlar taqdim etilmoqda. Yirik korxonalarga esa kooperatsion
hamkorlik asosida kichik biznesni jalb qilganlik uchun moliyaviy rag‘batlar taklif
etilishi mumkin.
Ikkinchi muhim omil — infratuzilma va logistik qo‘llab-quvvatlashdir. Bu
borada sanoat zonalari, texnoparklar, agroklasterlar va biznes-inkubatorlar orqali
kichik biznesning yirik ishlab chiqaruvchilarga yaqinlashuvi ta’minlanmoqda.
Mavjud infratuzilmani yanada modernizatsiya qilish, ayniqsa, logistika va IT-
kommunikatsiyalar sohasida, kichik korxonalar uchun raqobatbardosh sharoit
yaratadi. Uchinchi yo‘nalish — bu kichik va o‘rta biznesga ixtisoslashtirilgan
davlat dasturlari bo‘lib, "Yoshlar – kelajagimiz", "Ayollar daftari" va “Har bir oila
– tadbirkor” kabi dasturlar aynan mahalliy darajada kichik biznesni quvvatlashga
yo‘naltirilgan. Bu tashabbuslar orqali ijtimoiy guruhlar faollashtirilmoqda va ularni
yirik tizimlar bilan bog‘lash imkoniyati oshirilmoqda.
Tadqiqot asosida ishlab chiqilgan kichik-yirik biznes integratsiyasi modeli
kooperatsion aloqalarning rivojlanishini tizimli ravishda aks ettiradi. Ushbu
modelda kichik bizneslar yetkazib beruvchi, xizmat ko‘rsatuvchi va innovatsion
subpudratchilar sifatida ko‘zda tutiladi, yirik korxonalar esa investitsiyalar,
bozorlarga chiqish imkoniyatlari va texnologik tayanch sifatida harakat qiladi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
336
O‘zaro aloqalar raqamli platformalar, klaster markazlari va davlat-ijtimoiy
sheriklik asosida qo‘llab-quvvatlanadi. Model shuningdek, kooperatsiya darajasi
bo‘yicha baholovchi indikatorlar tizimini ham o‘z ichiga oladi[1].
Strategik rivojlanish uch bosqichda amalga oshirilishi mumkin:
1.
Qisqa muddatda – kooperatsiyaga oid normativ-huquqiy bazani
takomillashtirish, pilot zonalarni yaratish va subpudrat platformalarini ishga
tushirish.
2.
O‘rta muddatda – ishlab chiqarish klasterlarida kichik biznes
salohiyatini kuchaytirish, texnologik hamkorlik markazlarini rivojlantirish.
3.
Uzoq muddatda – xalqaro qiymat zanjirlariga integratsiyalash,
innovatsion kooperatsion ekotizim yaratish va eksportga yo‘naltirilgan aloqalarni
kengaytirish.
Modelning barqaror ishlashini ta’minlash uchun tizimli monitoring va
baholash indikatorlari zarur. Bunga subpudrat shartnomalar soni, kooperatsiya
orqali yaratilgan qo‘shilgan qiymat, yangi ish o‘rinlari, eksport hajmi va texnologik
transfer soni kiradi. Bunday indikatorlar asosida har yili baholash olib borilib,
strategiya qayta moslashtiriladi.
XULOSA
Ushbu tadqiqot kichik va yirik biznes o‘rtasidagi kooperatsion aloqalarning
iqtisodiy o‘sishdagi muhim omil ekanini ilmiy asosda tasdiqladi. Kichik biznesning
YAIMdagi ulushi yuqori bo‘lishiga qaramay, yirik ishlab chiqarish zanjirlariga
integratsiyasi sust bo‘lib qolmoqda. Tahlillar ko‘rsatmoqdaki, ishlab chiqarish
samaradorligi, bandlik va eksport salohiyati kooperatsiya orqali ancha oshadi.
Raqamli transformatsiya esa bu jarayonlarni tezlashtirish uchun qulay imkoniyat
yaratmoqda.
Tadqiqot asosida uch yo‘nalishda amaliy tavsiyalar ishlab chiqildi:
1.
Davlat uchun – kooperatsiyani rag‘batlantiruvchi soliq, moliyaviy va
infratuzilmaviy mexanizmlarni institutsional darajada kuchaytirish.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
337
2.
Biznes sektori uchun – o‘zaro ishonch asosida subpudrat aloqalarni
yo‘lga qo‘yish, innovatsiyalarni birgalikda rivojlantirish va raqamli hamkorlik
platformalarini joriy etish.
3.
Ilmiy doiralar uchun – kooperatsiya samaradorligini o‘lchovchi
indikatorlar tizimini ishlab chiqish va xalqaro tajribalarni amaliyotga tatbiq etish
bo‘yicha izchil tadqiqotlar olib borish.
Kelajakdagi tadqiqotlar, ayniqsa, mintaqaviy farqlar, gender asosidagi
ishtirok va eksportga yo‘naltirilgan kooperatsion modellarning chuqur
o‘rganilishini talab qiladi. Bu esa ilmiy hamda siyosiy qarorlar qabul qilishda
muhim poydevor bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Xodjaev S. (2021). Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik iqtisodiyoti.
Toshkent: “IQTISOD-MOLIYA”.
2.
Porter, M. E. (1998). Clusters and the new economics of competition.
Harvard Business Review.
3.
Bekchanov M. (2020). Biznesni rivojlantirishda klasterlashuvning
roli. Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar jurnali.
4.
Williamson, O. E. (1985). The Economic Institutions of Capitalism.
Free Press.
5.
Gereffi, G., & Korzeniewicz, M. (1994). Commodity Chains and
Global Capitalism. Praeger.
6.
Coase, R. H. (1937). The Nature of the Firm. Economica.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat Statistika Qo‘mitasi. (2023).
O‘zbekiston Respublikasining ijtimoiy-iqtisodiy ko‘rsatkichlari.
8.
OECD (2022). Enhancing SME participation in global value chains.
9.
World Bank (2023). Uzbekistan Country Economic Update – Toward
a Modern Industrial Economy.
10.
UNIDO (2021). Industrial clusters and SME development.
