https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
321
YIRIK VA KICHIK BIZNESNING ISHLAB CHIQARISH VA
KOOPERATIV ALOQALARI IQTISODIY O’SISH OMILI SIFATIDA
PhD dotsent Yakubova Samira
Muratova Gulhayo Baxromjon qizi
O`zbekiston Respublikasi Bank-moliya akademiyasi 2-kurs tinglovchisi
Zamonaviy iqtisodiy modelda kichik biznes subyektlari yirik ishlab
chiqaruvchilarning ajralmas bo‘g‘ini sifatida shakllanmoqda. Ayniqsa, sanoat va
agrosanoat sohalarida kichik firmalar butlovchi qismlar, servis xizmatlari va
yordamchi texnologik jarayonlarni amalga oshiruvchi subyektlar sifatida faoliyat
yuritmoqda. Bu ular uchun yangi ish o‘rinlari va daromad manbai, yirik korxonalar
uchun esa xarajatlarni kamaytiruvchi va moslashuvchanlikni oshiruvchi vosita
hisoblanadi. O‘zbekiston sharoitida kichik biznesning mahalliylashtirish
jarayonidagi o‘rni ortib bormoqda: maxsus iqtisodiy zonalar va klasterlar doirasida
kichik ishlab chiqaruvchilar qiymat zanjirlariga biriktirilmoqda. Shu bilan birga,
subpudrat tizimlari (ya’ni yirik korxonalar topshirig‘i asosida kichik biznesning
ishlab chiqarishga jalb qilinishi) hali to‘liq shakllanmagan. Normativ-huquqiy
asoslar, shartnomaviy mexanizmlar va axborot platformalarining zaifligi bu tizimni
keng ko‘lamda amalga oshirishga to‘sqinlik qilmoqda.
Yirik sanoat korxonalari kichik biznes uchun asosiy iqtisodiy muhitni
shakllantiruvchi markazga aylanmoqda. Ular ishlab chiqarish zanjirining “yadrosi”
bo‘lib, kichik firmalar uchun barqaror bozor, texnik talablar va ishlab chiqarish
standartlarini belgilaydi. Shu orqali kichik biznes mahsulot yoki xizmatni kimga,
qanday hajmda va qanday sifatda yetkazib berishini aniq biladi. Bundan tashqari,
yirik korxonalar – investitsiya, texnologiya va infratuzilma resurslari manbai
sifatida ham muhim rol o‘ynaydi. Masalan, yirik kompaniyalar o‘z subpudratchilari
uchun yetkazib berish zanjirlarida imtiyozli sharoitlar, mashg‘ulotlar, va ba’zan
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
322
kredit liniyalarini ham taklif qilishi mumkin. Ammo hozirgi holatda
O‘zbekistondagi ko‘plab yirik korxonalarning rivojlanish strategiyasida kichik
biznes bilan chuqur integratsiyalashgan hamkorlik tamoyillari sust ifodalangan. Bu
esa ularni importga qaram holda qolishiga va lokal qiymat yaratish imkoniyatining
to‘liq ochilmasligiga olib kelmoqda.
Kichik va yirik biznes o‘rtasidagi ishlab chiqarish kooperatsiyasi
resurslardan foydalanish samaradorligini oshirishga xizmat qiladi. Bunda har bir
subyekt o‘zining kuchli jihatlari asosida ixtisoslashgan holda faoliyat yuritadi:
kichik firmalar moslashuvchan va tejamkor ishlab chiqarishga, yirik firmalar esa
masshtab va texnologik ustunlikka tayanadi. Bu orqali vazifalarning funktsional
taqsimoti yuzaga keladi va umumiy operatsion samaradorlik oshadi. Natijada
mahsulot tannarxi pasayadi, xizmat sifati yaxshilanadi va bozorga chiqish
tezlashadi. Kooperatsion aloqalar ishonchga asoslangan tizimga aylanganda,
bizneslar o‘rtasidagi uzviylik ortadi va bu barqarorlikni ta’minlaydi. Bunda ayniqsa
raqamli
tizimlar
(ERP,
SCM)
orqali
ishlab
chiqarish
jarayonlarini
muvofiqlashtirish katta ahamiyatga ega bo‘ladi. O‘zbekiston sharoitida bu
yondashuv bosqichma-bosqich rivojlanmoqda, ammo ishlab chiqarishdagi
fragmentatsiya va axborot bo‘shliqlari tufayli imkoniyatlar to‘liq ishlatilmayapti.
Yirik ishlab chiqaruvchilar atrofida yuzlab kichik biznes subyektlarining
faoliyati shakllanadi, bu esa ko‘plab ijtimoiy-iqtisodiy muammolarning yechimiga
xizmat qiladi. Xususan, bandlik darajasining oshishi, ayniqsa qishloq joylarda,
kichik kooperatsion firmalar orqali amalga oshmoqda. Masalan, agrosanoat
klasterlarida fermer xo‘jaliklari, qayta ishlovchi sexlar va logistika xizmatlarini
ko‘rsatuvchi kichik bizneslar yirik klaster korxonalari bilan uzviy bog‘langan. Bu
jarayonda yangi ish o‘rinlari nafaqat son jihatdan, balki sifat jihatdan ham
yaxshilanmoqda — ya’ni rasmiy mehnat shartnomalari, kasbiy ko‘nikmalarni
oshirish imkoniyati va ijtimoiy kafolatlar ta’minlanmoqda. O‘zbekiston uchun bu
ijtimoiy jihatdan ahamiyatli: ayollar, yoshlar va ishsiz aholi qatlamlari bandligi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
323
ko‘proq aynan kichik biznes orqali ta’minlanmoqda. Shu sababli, kooperatsiya
siyosati nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy barqarorlik omili sifatida qaralishi zarur.
Kichik biznes subyektlari yirik eksportyor korxonalar uchun xizmat
ko‘rsatuvchi “quyi zanjir” sifatida tobora muhim rol o‘ynayapti. Ayniqsa sanoat,
tekstil va agrosanoat sohalarida kichik firmalar xom ashyo, butlovchi qismlar yoki
logistik xizmatlarni taqdim etib, eksport jarayonining ajralmas qismiga
aylanishmoqda. Bu holat mahsulotlarni mahalliy resurslarga tayanib ishlab
chiqarish imkonini beradi, shu orqali eksport tarkibi diversifikatsiyalanadi va
tashqi bozorlarga chiqishda raqobatbardoshlik oshadi. Shu bilan birga, subpudrat
asosida ishlovchi kichik firmalar yirik korxonalarning texnik talablariga javob
berish uchun o‘z texnologiyalarini modernizatsiya qilishga majbur bo‘lmoqda. Bu
esa ularni innovatsiyalar, standartlashtirish va sifat menejmenti yo‘nalishida
rivojlanishga undaydi.
Kichik va yirik biznes o‘rtasidagi uzviy hamkorlikni raqamli texnologiyalar
orqali chuqurlashtirish imkoniyati tobora oshib bormoqda. Ayniqsa B2B (business-
to-business), ERP (enterprise resource planning) va SCM (supply chain
management) platformalar ishlab chiqaruvchilar o‘rtasida real vaqt rejimida
axborot almashinuvi, buyurtma boshqaruvi va mahsulot harakati monitoringini
ta’minlaydi. Bu texnologiyalar orqali sinxron ishlab chiqarish imkoniyati vujudga
keladi — ya’ni kichik va yirik subyektlar yagona standart asosida, texnologik
moslikda ishlaydi. Shu bilan birga, ko‘plab kichik firmalar hali ham raqamli
tizimlardan chetda qolayotganligi sababli, integratsiya jarayoni notekis
kechmoqda. Bu esa iqtisodiyotda “raqamli tengsizlik” xavfini kuchaytiradi. Davlat
tomonidan raqamli infratuzilma, texnik yordam va malaka oshirish bo‘yicha
qo‘llab-quvvatlash zarur bo‘lib qolmoqda.
O‘zbekistonda hududiy klasterlar doirasida kichik va yirik biznes aloqalari
eng faol rivojlanayotgan manzillar sifatida Toshkent, Andijon, Farg‘ona va
Namangan viloyatlari ajralib turadi. Bu hududlarda sanoat salohiyati, ishchi kuchi
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
324
va logistika infratuzilmasi mavjud bo‘lib, u kooperatsion modelni qo‘llash uchun
qulay sharoit yaratmoqda. Hududiy ixtisoslashuv – ya’ni agroklasterlar, tekstil
klasterlari yoki avtomobilsozlik markazlari – kichik firmalarning yirik ishlab
chiqaruvchilar atrofida to‘planib, tarmoqlashgan iqtisodiy modelga moslashuvini
kuchaytiradi. Bunday modelda resurslar konsentratsiyasi logistik xarajatlarni
kamaytiradi, xizmatlar sifati va ishlab chiqarish tezligi oshadi. Hududiy
ixtisoslashuv va kooperatsiyani birlashtirish iqtisodiy o‘sishni hududlar kesimida
ham muvozanatli ta’minlashga xizmat qiladi.
O‘zbekiston hukumati kichik biznesni qo‘llab-quvvatlash maqsadida soliq
yengilliklari, subsidiyalangan kreditlar va grantlar taqdim etmoqda. Ammo ushbu
imtiyozlar ko‘pincha umumiy ko‘rinishda beriladi va kooperatsiyaga yo‘naltirilgan
maxsus mexanizmlar yetarli darajada shakllanmagan. Kooperatsion aloqalarni
rag‘batlantiruvchi qonunchilik, xususan subpudrat shartnomalarini himoya
qiluvchi normativ bazaning kuchsizligi kichik biznes uchun xavf darajasini
oshiradi. Bundan tashqari, davlatning raqamli infratuzilma yaratish, bilim transferi
platformalarini joriy qilish va malaka oshirish bo‘yicha roli yetarlicha
sezilmayapti. Yirik biznesga kichik subyektlar bilan ishlash uchun rag‘batlar
(masalan, soliq chegirmalari, qo‘shilgan qiymat bonuslari) taklif etilishi davlat
siyosatini kooperatsiya yo‘nalishiga burishning samarali vositasi bo‘lishi mumkin.
Ko‘plab rivojlangan davlatlar tajribasi kichik va yirik biznes o‘rtasidagi
kooperatsiyaning iqtisodiy taraqqiyotdagi muhimligini isbotlagan. Masalan,
Germaniyada “Mittelstand” modeli asosida minglab kichik firmalar yirik sanoat
klasterlari bilan uzviy ishlaydi, bu esa ularni global bozorga olib chiqadi. Xitoyda
texnologik zonalar orqali kichik ishlab chiqaruvchilar eksport yo‘naltirilgan yirik
kompaniyalar zanjiriga integratsiyalashadi. Bunda davlat boshchiligidagi
infratuzilma, soliq yengilliklari va texnologik qo‘llab-quvvatlash muhim rol
o‘ynaydi. Janubiy Koreyada esa innovatsion startaplar Samsung, Hyundai kabi
yirik korporatsiyalar bilan bog‘lanib, texnologik uzviylikni ta’minlaydi. Bu
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-5_ Май-2025
325
tajribalar O‘zbekiston uchun o‘z iqtisodiy modeliga moslashtirilgan shaklda
samarali qo‘llanilishi mumkin.
Yirik ishlab chiqaruvchilar atrofida kichik biznes tarmoqlarini
shakllantirish iqtisodiyotda barqaror va integratsiyalashgan tizim yaratishning
muhim yo‘nalishidir. Har bir yirik korxonaning subpudratchilari ro‘yxatini
shakllantirish, ularni texnologik va moliyaviy jihatdan qo‘llab-quvvatlash,
mahsulot va xizmatlarni sifat bo‘yicha standartlashtirish orqali uzviy hamkorlik
ta’minlanadi. Bu jarayonni rag‘batlantirish uchun maxsus davlat dasturlari,
masalan “Kooperatsiya+” yoki “Biznes integratsiyasi-2030” kabi uzoq muddatli
platformalar zarur. Bundan tashqari, mahsulotlar, xizmatlar va texnologiyalarni
yagona texnik reglament asosida moslashtirish orqali kichik va yirik biznes
o‘rtasida ishonch, barqarorlik va innovatsion salohiyat oshadi. Bu strategiya milliy
iqtisodiyotda vertikal integratsiya va raqobatbardoshlikni kuchaytiradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Abdurahmonov Q.X. (2018). Makroiqtisodiyot: nazariya va amaliyot.
Toshkent: Iqtisodiyot.
2.
Bekchanov M. (2020). Kooperatsiya iqtisodiy munosabatlar tizimi
sifatida: nazariya va amaliyot. Toshkent: Iqtisodiyot va innovatsion texnologiyalar.
3.
Karimov I. (1995). O‘zbekiston – bozor munosabatlariga o‘tishning
o‘ziga xos yo‘li. Toshkent: O‘zbekiston.
4.
Normurodov S. (2022). Klasterlashuv sharoitida kichik biznesning
transformatsion roli. – “Biznes va innovatsiyalar” ilmiy jurnali, №3, 47–52-betlar.
5.
Rustamov D. (2019). Kichik biznes va xususiy tadbirkorlikni
rivojlantirishda davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishlari. – “Iqtisodiyot va ta’lim”
jurnali, №4, 56–62-betlar.
6.
Tursunov
B.O.
(2021).
O‘zbekistonda
ishlab
chiqarish
kooperatsiyasining rivojlanish yo‘llari. – “Ilm-fan va innovatsiyalar” jurnali, №1,
34–40-betlar.
7.
Xodjaev S. (2021). Kichik biznes va xususiy tadbirkorlik iqtisodiyoti.
Toshkent: Iqtisod-Moliya.
