https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
310
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA IJTIMOIY MOSLASHUV
JARAYONINING PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
Andijon viloyati Baliqchi tumani
11-maktab amaliyotchi psixologi
Rahmanova Venera Avazbekovna
Andijon viloyati Baliqchi tumani
34-umumiy o'rta ta'lim maktabi Amaliyotchi-psixologi
Jo'rayeva Dilnoza Rustamjonovna
Annotatsiya
Maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijtimoiy muhitga moslashuvi,
ayniqsa maktabdagi ilk bosqichlarda yuzaga keladigan psixologik holatlari,
ularning sabablari va bu jarayonni osonlashtirish usullari tahlil qilinadi. Maktab
ostonasini endigina bosib o‘tgan bolalar uchun yangi muhit, yangi talablar va yangi
ijtimoiy rollar ularga psixologik bosimni keltirib chiqarishi mumkin. Ijtimoiy
moslashuv
—
bu bolaning yangi jamoa qoidalari va normalariga psixologik va
emotsional jihatdan moslasha olishi bilan bog‘liq murakkab jarayondir. Ushbu
maqolada aynan shu jarayonning kechish xususiyatlari, psixologik omillar,
o‘qituvchi va ota
-onalarning roli, shuningdek, ijtimoiy moslashuvni
yengillashtiruvchi pedagogik usullar tahlil qilinadi. Tajriba va kuzatuvlarga
asoslangan holda boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida bu jarayon qanday
bosqichlardan iboratligi va ularning ijtimoiy-psixologik moslashuv darajasini
oshi
rish yo‘llari ko‘rsatib berilgan. Mazkur maqola psixologlar, boshlang‘ich sinf
o‘qituvchilari hamda ota
-
onalar uchun foydali bo‘lishi mumkin. Tadqiqotlar shuni
ko‘rsatmoqdaki, bolaning ijtimoiy moslashuv darajasi ularning keyingi o‘qish
motivatsiyasi va ps
ixologik holatiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Shu boisdan, bu
jarayonni ilmiy asosda o‘rganish va mos ravishda yondashuv ishlab chiqish muhim
hisoblanadi.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
311
Kalit so‘zlar:
ijtimoiy moslashuv, psixologik xususiyat, boshlang‘ich sinf,
bola psixologiyasi, muhitga moslashish, o‘qituvchi roli, sinfdoshlar bilan
munosabat, emotsional moslashuv, psixologik qo‘llab
-quvvatlash.
PSYCHOLOGICAL CHARACTERISTICS OF THE SOCIAL
ADAPTATION PROCESS IN PRIMARY SCHOOL STUDENTS
Abstract
The article analyzes the adaptation of primary school students to the social
environment, especially the psychological states that occur in the early stages of
school, their causes and methods of facilitating this process. For children who have
just crossed the threshold of school, a new environment, new requirements and new
social roles can cause psychological pressure on them. Social adaptation is a
complex process associated with a child's ability to psychologically and
emotionally adapt to the rules and norms of a new community. This article analyzes
the characteristics of this process, psychological factors, the role of teachers and
parents, as well as pedagogical methods that facilitate social adaptation. Based on
experience and observations, it is shown what stages this process consists of in
primary school students and ways to increase their level of socio-psychological
adaptation. This article can be useful for psychologists, primary school teachers
and parents. Research shows that the level of a child's social adaptation directly
affects their further motivation for study and psychological state. Therefore, it is
important to study this process on a scientific basis and develop an appropriate
approach.
Keywords:
social adaptation, psychological characteristics, primary school,
child psychology, adaptation to the environment, teacher's role, relationships with
classmates, emotional adaptation, psychological support.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
312
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ПРОЦЕССА
СОЦИАЛЬНОЙ АДАПТАЦИИ УЧАЩИХСЯ МЛАДШИХ КЛАССОВ
Аннотация
В статье анализируется адаптация учащихся начальной школы к
социальной среде, особенности психологических состояний, возникающих
на ранних этапах обучения в школе, их причины и методы облегчения этого
процесса. Для детей, только что переступивших порог школы, новая среда,
новые требования и новые социальные роли могут оказывать на них
психологическое давление. Социальная адаптация —
сложный процесс,
связанный со способностью ребенка психологически и эмоционально
адаптироваться к правилам и нормам нового сообщества. В статье
анализируются особенности этого процесса, психологические факторы, роль
учителей и родителей, а также педагогические методы, способствующие
социальной адаптации. На основе опыта и наблюдений показано, из каких
этапов состоит этот процесс у учащихся начальной школы и пути повышения
уровня их социально
-
психологической адаптации. Статья может быть
полезна психологам, учителям начальной школы и родителям. Исследования
показывают, что уровень социальной адаптации ребенка напрямую влияет на
его дальнейшую мотивацию к учебе и психологическое состояние. Поэтому
важно изучать этот процесс на научной основе и разрабатывать
соответствующий подход.
Ключевые
слова:
социальная
адаптация,
психологические
особенности, начальная школа, детская психология, адаптация к среде, роль
учителя, взаимоотношения с одноклассниками, эмоциональная адаптация,
психологическая поддержка
Kirish
Bola hayotining eng muhim bosqichlaridan biri bu
—
maktabga ilk bor
qatnashni boshlash davridir. Ushbu bosqichda u ijtimoiy tizimda yangi maqom
–
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
313
o‘quvchi sifatida ishtirok etadi va bu maqomga mos ravishda yangi qoidalarga,
odatlarga, talab va munosabatlarga duch keladi. Ijtimoiy moslashuv
—
bolaning
yangi muhitga, jamoadagi munosabatlar tizimiga, maktab tartib-
qoidalariga o‘zini
moslashtira olishi, emotsional va psixologik barqarorlikni saqlab qola olishidir. Bu
jarayon ayniqsa boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun nihoyatda dolzarbdir. Chunki
aynan shu davrda bola ilk bor jamoaga, ya'ni sinfga kiradi va bu jamoa unga
begona, notanish hisoblanadi.
Moslashuvning muvaffaqiyatli kechishi bola shaxsining rivojlanishida,
o‘ziga bo‘lgan ishonchning shakllanishida va ta’lim olishga bo‘lgan munosabatda
hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Shu sababli, psixologlar va pedagoglar tomonidan
ijtimoiy moslashuv jara
yonini chuqur o‘rganish, bolalarning individual psixologik
xususiyatlarini hisobga olgan holda yondashuvlar ishlab chiqish zarur. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining ta’lim sohasidagi qaror va farmonlarida ham ta’lim
sifatini oshirishda bolaning ruhiy-psixologik holati va shaxsiy taraqqiyoti asosiy
e’tiborda turadi.
Mazkur maqola boshlang‘ich sinf o‘quvchilarining ijtimoiy
moslashuvi jarayonidagi psixologik muammolar, ularni bartaraf etish yo‘llari,
o‘qituvchining qo‘llab
-
quvvatlovchi roli, tengdoshlar bilan bo‘lgan munosabatlar,
shuningdek, ota-onalarning bu jarayondagi ishtiroki masalalarini ilmiy jihatdan
yoritishga qaratilgan.
Adabiyotlar tahlil
Ijtimoiy moslashuv masalasi pedagogika va psixologiya sohasida doimo
dolzarb bo‘lib kelgan. Bu borada ko‘plab o‘zbek va xorijiy olimlar o‘z ilmiy
tadqiqotlarini olib borganlar. Masalan, Q. Yo‘ldoshev o‘zining “Psixologiya
asoslari” nomli asarida bolaning j
amoadagi psixologik moslashuvi haqida fikr
yuritadi. Unga ko‘ra, bolaning ijtimoiy muhitga qanday moslashgani uning kelgusi
o‘quv faoliyatiga ta’sir ko‘rsatadi. L. Karimova esa “Yosh davrlari psixologiyasi”
asarida aynan 6-7 yoshdagi bolalarning shaxsiy xu
susiyatlariga e’tibor qaratib,
ularning moslashuv jarayoni emotsional barqarorlik bilan bog‘liq ekanligini
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
314
ta’kidlaydi. Xalqaro olimlardan E. Eriksonning shaxsiy rivojlanish nazariyasi, J.
Piagening kognitiv rivojlanish bosqichlari ijtimoiy moslashuvning psixologik
asoslarini chuqurroq tushunishda muhim ahamiyatga ega. Ularning fikricha, bola
sinfda o‘zini qulay his qilishi, o‘z fikrini erkin ifoda etishi uchun uni avvalo
ijtimoiy qo‘llab
-quvvatlash zarur.
Sattorov O.A. tomonidan yozilgan “Ta’lim psixologiyasi” asarida maktab
muhitida yuzaga keladigan psixologik to‘siqlar va ularni yengish usullari
yoritilgan. Rasulova D.A. esa maktabdagi emotsional-ijtimoiy kompetensiyalarni
rivojlantirishga qaratilgan tajribalari orqali bolalarning ijtimoiy moslashuvi qanday
o‘zgarishini ko‘rsatadi. Shuningdek, o‘qituvchining shaxsiyati, pedagogik
yondashuvlar, darsdagi psixologik muhit, ota-onalar bilan muloqot sifati kabi
omillar bu jarayonga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki,
har bir bolaning shaxsiy tajribasi, temperament tipi va oilaviy tarbiyasi moslashuv
tezligi va sifatini belgilovchi muhim omillardir.
Tadqiqotlar qismi
Tadqiqotlar Toshkent viloyati Baliqchi tumanidagi 3 ta umumiy o‘rta ta’lim
maktablarining 1-
sinf o‘quvchilari misolida olib borildi. 75 nafar o‘quvchi (39 qiz
va 36 o‘g‘il bola) ishtirok etdi. O‘quvchilarning ijtimoiy moslashuv darajasini
aniqlash uchun psixologik test va o‘qituvchi bilan intervyu usullaridan
foydalanildi.
Psixologik testda o‘quvchilarga “men sinfimni yaxshi ko‘raman”, “men
o‘qituvchimni tushunaman”, “menga darslar yoqadi” kabi savollar berildi. Javoblar
asosida 3 ta daraja: yuqori, o‘rtacha va past ijtimoiy moslashuv holatlari aniqlandi.
Natijalar quyidagic
ha bo‘ldi: 28% o‘quvchilar yuqori darajadagi moslashuvga ega,
51% o‘rtacha darajada va 21% o‘quvchilarda moslashuv darajasi past bo‘lib chiqdi.
Past darajali o‘quvchilarda asosiy muammo sifatida notanish muhitdan qo‘rqish,
tengdoshlar bilan munosabatda qiynalish va o‘z fikrini erkin ayta olmaslik holatlari
kuzatildi.
O‘qituvchilar bilan suhbatda esa, bunday bolalarni emotsional
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
315
rag‘batlantirish, rolli o‘yinlar orqali jamoaga moslashtirish samarali ekanligi
ta’kidlandi.
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida
ijtimoiy moslashuvni yengillashtirish uchun darsdan tashqari faoliyatlar, ijobiy
emotsional muhit va psixologik qo‘llab
-quvvatlash muhim ahamiyat kasb etadi
Xulosa
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilari uchun ijtimoiy moslashuv —
nafaqat
psixologik, balki pedagogik jihatdan ham muhim jarayondir. Mazkur tadqiqot
asosida aniqlanishicha, har bir bolaning jamoadagi moslashuvi
individual bo‘lib,
unga oilaviy tarbiya, o‘qituvchining yondashuvi, tengdoshlar bilan munosabat va
o‘quv jarayonining qiziqarli tashkil etilishi bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ijtimoiy
moslashuv past darajada bo‘lgan o‘quvchilar bilan individual ishlash, ularni o‘z
fikrini erkin ifoda eta oladigan, o‘ziga ishonch hosil qiladigan shaxs sifatida
shakllantirish muhimdir.
O‘qituvchining sabr
-toqatli, mehribon, psixologik
tayyorligi bu jarayonning muvaffaqiyatli kechishini ta’minlaydi. Shuningdek, ota
-
onalarning ha
mkorligi, bolani rag‘batlantirish, maktabdagi psixologik xizmat bilan
yaqin hamkorlikda ishlash ijobiy natijalarga olib keladi.
Adabiyotlar ro‘yxati
1.
Hasanboyeva, S. (2019).
Bola psixologiyasi
. Toshkent: O‘zbekiston
nashriyoti.
2.
Karimova, Z. (2021).
Pedagogik psixologiya asoslari
. Toshkent: Fan va
texnologiya.
3.
Rasulova, M. (2018).
Boshlang‘ich ta’lim psixologiyasi
. Toshkent:
O‘qituvchi nashriyoti.
4.
Jo‘rayev, B. (2020).
Ijtimoiy psixologiya
. Toshkent: Yangi asr avlodi.
5.
Toshpulatova, D. (2022).
Maktabgacha va kichik maktab yoshidagi
bolalarda moslashuv jarayonlari
. Toshkent: Ilm ziyo.
6.
Xodjayev, A. (2017).
Ta’lim psixologiyasi va shaxs taraqqiyoti
. Toshkent:
Iqtisodiyot.
https://scientific-jl.com/luch/
Часть
-47
_ Том
-1_
июнь
-2025
316
7.
Mahmudova, N. (2020). “Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida moslashuvdagi
muammolar va ularni hal qilish yo‘llari”,
Psixologiya va hayot
jurnali, №2,
45-49-betlar.
8.
Qodirova, F. (2021). “O‘quvchilar shaxsiy rivojlanishida ijtimoiy
omillarning o‘rni”,
Ilmiy tadqiqotlar va ta’lim texnologiyalari
, №4, 37
-41-
betlar.
9.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022
-yil 28-yanvardagi PF
–
60-
sonli Farmoni
–
2022
–
2026-
yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning
taraqqiyot strategiyasi
.
10.
UNESCO (2020).
Social and Emotional Learning in Primary Education: A
Global Perspective
. Paris: UNESCO Publishing.
