https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
105
YAPONIYA XIX ASRDA BOSHQARUV SIYOSATI
Murtazayeva Fotima Otabek qizi
Toshkent davlat pedagogika universiteti
Annotasiya: Ushbu maqola XIX asr oʻrtalarida Yaponiyada sodir boʻlgan
voqealar boshqaruv siyosati yangi hokimiyatning oʻrnatilishini oʻz ichiga oladi.
Kalit soʻzlar: xristian dini, fuqarolik, farmoyish, Meydzi davri,
imperator,iyen, knyaz, mafkura.
Yaponiyaning kuch bilan “ochilishi” XVI asrdayoq Yaponiyada xristian
dinining tarqalishi taqiqlangan edi. Hukmdorlar xristian dini yapon xalqi milliy
an’analarini buzuvchi, xristian missionerlarini bosqinchilarning dastlabki guruhi
deb hisoblagan. Shu tufayli XVII asrda Yaponiya hukmdorlari mamlakatni chet
elliklar uchun yopib qo‘ydi va barcha yevropaliklarni davlat hududidan quvib
yubordi. Syogun farmonida bunday deyilgan edi: “Shu davrdan boshlab
Yaponiyaga chet eldan hech kim, hatto elchilar ham kiritilmaydi. Hatto o‘lim xavfi
ham bu farmonni bekor qila olmasligi lozim”.[1]
Shu tariqa yillar ketidan yillar o‘taverdi. Va nihoyat, 1854-yilda AQSH
harbiy-dengiz floti Yaponiyani ochilishga majbur etdi. Shu yili AQSH bilan
Yaponiya o‘rtasida “Tinchlik va do‘stlik to‘g‘risida” shartnomasi imzolandi. Unga
ko‘ra, Yaponiya AQSHga ikkita portini ochdi va konsulini qabul qildi. AQSHdan
so‘ng Yaponiyaga Yevropa davlatlari ham birin-ketin kirib kela boshladi. Ularning
maqsadlari Yaponiya bozorlarini egallash edi. 1858-yilda amerikaliklarga yana bir
nechta port ochib qo‘yildi. Yaponiyadagi AQSH fuqarolariga eksterritoriallik
huquqi berildi. Ayni paytda AQSH tovarlariga juda past boj to‘lovlari belgilandi.
Tez orada xuddi shu mazmundagi shartnomalar Yevropa davlatlari bilan ham
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
106
imzolandi. Aslida bu shartnomalar Yaponiyani kamsituvchi, teng bo‘lmagan
shartnomalar edi Harbiy jihatdan qudratli davlatlarga yon bermaslikning iloji yo‘q
edi. Shu tariqa Yaponiyaning siyosiy va iqtisodiy yopiqlik davri tugadi.[ 2]
“Ma’rifatli boshqaruv” davrining boshlanishiChet davlatlari uchun “ochilish”
Yaponiya iqtisodiga ham salbiy ta’sir ko‘rsata boshladi. Chunki Yaponiya
bozorlarining chet el tovarlari bilan to‘ldirilishi mamlakatdagi manufaktura va
hunarmandchilik ishlab chiqarishiga katta zarba berdi. Natijada davlatda chet
elliklarni quvib chiqarishni talab qiluvchilar harakati kuchaydi. Ayni paytda
samuraylarning savodxon qismi va ziyolilar Yaponiya chet elliklar uchun yopiq
bo‘lgan yillarda mamlakat taraqqiyoti AQSH va G‘arbiy Yevropa davlatlaridan
orqada qolganini yaxshi tushungan. Shuning uchun ular chuqur islohotlar o‘tkazish
yo‘li bilan Yaponiyani zamonaviy davlatga aylantirish haqida o‘ylay boshladi.[3]
Imperator
tarafdorlari
Yaponiyani
modernizatsiya
qilish
uchun
kurashuvchilar harakatidan syogun hokimiyatini tugatish va imperatorlik davrini
qayta tiklash uchun foydalanishga qaror qildi. Shu tariqa mamlakatning kuch bilan
ochilishi va syogun hokimiyatining chet davlatlar bilan imzolagan noteng
shartnomalari mamlakatda fuqarolar urushi boshlanishiga turtki bo‘ldi. Syogun
hokimiyatini ag‘darish uchun ommaviy harakatning asosiy kuchini samuraylar
tashkil etdi. Ularga qishloq va shaharlarning boy hamda o‘rta tabaqalari qo‘shildi.
Fuqarolar urushi natijasida syogun hokimiyati ag‘darildi. 1867-yilda Tokugava
sulolasining oxirgi syoguni imperator Musuxito foydasiga oliy hokimiyatdan voz
kechdi. Shu yili unga imperator Meydzi (“ma’rifatli boshqaruv”) nomi bilan toj
kiydirildi.[4]
Meydzi islohotlarining boshlanishi Yaponiya uchun modernizatsiya davri
boshlandi. Hukumat o‘z oldiga milliy an’analardan voz kechmagan, mustaqillikni
to‘la saqlab qolgan holatda G‘arb namunasida Yaponiyani zamonaviylashtirish
vazifasini qo‘ydi. Dastlab agrar islohot o‘tkazildi. Bu islohot yerni sotish va sotib
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
107
olishga hamda xususiy mulkka aylantirishga ruxsat berdi. Natijada asrlar davomida
katta yer egalari uchun mehnat qilib kelgan dehqonlar chek yerga ega bo‘ldi.
To‘g‘ri, yer uchun katta soliq ham belgilab qo‘yildi. Bu soliq qiymati hosildan
olinadigan daromad hajmining 50 foiziga teng edi. Shuning uchun ham islohotdan
10 yil o‘tgach, yer olgan dehqonlarning atigi 1/3 qismi o‘zlariga berilgan yerni
qo‘llarida saqlab qola oldi. Qolganlari esa ijarachilarga aylandi. Shunday bo‘lishiga
qaramay, islohot qishloq xo‘jaligida kapitalistik munosabatlarning rivojlanishini
ta’minladi. Ma’muriy sohada o‘tkazilgan islohot mahalliy knyazlar hokimiyatini
tugatdi. Knyazlar qudratini sindirish uchun dastlab yerlarining bir qismi musodara
qilindi. So‘ng ular boshqaruv huquqidan ham mahrum etildi. Joylarda hokimiyat
imperator tayinlaydigan gubernatorlar qo‘liga o‘tdi.Harbiy islohotga ko‘ra,
Yaponiyada umumiy harbiy majburiyat joriy etildi.[5]
Samuraylar avvalgi qiyofasini yo‘qotdi. Endi ular doimiy harbiy xizmatda
bo‘lish imtiyozidan mahrum bo‘ldi. Yevropacha nusxadagi yangi qo‘shinning
shakllantirilishi belgilandi. Fransiyadan harbiy mutaxassislar taklif etildi. Qo‘shin
Yevropadan sotib olingan zamonaviy qurollar bilan qayta qurollantirildi. Garchand
qo‘shin yevropacha andoza asosida tuzilgan bo‘lsa-da, mafkurasi yaponcha bo‘lib
qolaverdi. Chunonchi, qurolli kuchlarda xizmat qiluvchilar ongiga o‘z davlatining
manfaatlariga sodiqlik, imperatorga muhabbat va o‘limni nazar-pisand qilmaslik
g‘oyalari toqat bilan singdirildi. Bu xususiyatlar yaponcha milliy ruhning qirralari,
belgilari deb hisoblanardi. Bundan tashqari, yaponlar ongiga Yaponiyaning quyosh
xudosi Amaterasu xohishiga ko‘ra paydo bo‘lgani, shuning uchun ham bu davlat
Osmon va Yer kabi abadiy mavjudligi haqidagi g‘oyalar singdirildi. Shuningdek,
imperatorga xudo Amaterasudek mehribonlik xos ekani, u hech qachon nohaq
bo‘lmasligi, unga sodiqlik vatanparvarlikning oliy namunasi ekani, yaponlarning
boshqalardan ustunligi, millatning ulug‘ vazifasi kabi g‘oyalar ham undan-da kam
bo‘lmagan toqat bilan singdirila bordi. Ayni paytda G‘arb davlatlari siquviga qarshi
turmoq uchun barcha Osiyo davlatlari Yaponiya imperatori hokimiyati ostiga
https://scientific-jl.com/luch/
Часть-44_ Том-1_ Май-2025
108
birlashishi lozimligi haqidagi g‘oyalar ham esdan chiqarilmadi. Bu g‘oyani yoshlar
ongiga singdirishda ibodatxona, qo‘shin va maktablarga katta e’tibor berildi. Bu
g‘oyalar kelgusida Yaponiyaning Osiyo qit’asida olib borgan keng ko‘lamli
bosqinchilik urushlarini mafkuraviy jihatdan tayyorlash jarayonida muhim rol
o‘ynadi.[ 6]
Xulosa
. Meydzi islohotlari mamlakatda feodal tarqoqlikka chek qo‘ydi.
Natijada yagona yapon ichki bozori vujudga keldi. Mamlakatda yagona pul birligi
— iyen joriy etildi. Hukumat ishlab chiqarishni industrlashtirish masalasiga
Yaponiyaning ichki ishlariga chet davlatlar aralashuvi xavfidan himoya qiluvchi
asosiy omil deb qaradi. Shuning uchun ham davlat sanoat korxonalari qurilishiga
homiylik qildi. Asosiy sanoat korxonalari davlat mablag‘i hisobiga qurildi,
keyinchalik ular imtiyozli asoslarda turli firmalarga sotildi yoki ijaraga berildi.
Davlat tadbirkorlikni har tomonlama rag‘batlantirdi va qo‘llab-quvvatladi.
Adabiyotlar
:
1. Межгосударственные отношения и дипломатия на Древнем Востоке.
М., 1984.
2. Струве В.В. История Древнего Востока. М., Л., 1940.
3. A. Meщeryakov. Istoriya sake (Wayback Machine saytida 2018-09-11
sanasida arxivlangan) // A. N. Meщeryakov Kniga yaponskix simvolov. M., 2003,
s.419-431
4. Donald Richi. Potseluy v Yaponii (Wayback Machine saytida 2008-02-25
sanasida arxivlangan) // Mir po-yaponski. SPb., 2000, s. 79-83
5. Rolan Bart. Xokku (Wayback Machine saytida 2008-03-09 sanasida
arxivlangan) // Bart R. Imperiya znakov. M.,2004, s. 87-109
6.Ye. S. Shteyner. Fenomen cheloveka v yaponskoy traditsii (Wayback
Machine saytida 2022-01-23 sanasida arxivlangan) // Chelovek i kultura:
Individualnost v istorii kulturi. M., 1990, s. 164—190
